Кіріспе

Балет Ла Баядер (" ғибадатхана бишісі") (ru. Баядерка) - француз хореографы Мариус Петипаның Людвиг Минкустың музыкасына және Либреттоға 1877 жылы төрт актіде және жеті картинада сахналанған балет. Балетті орыс прима-балеринасы Екатерина Ваземдің Никияның басты рөлін жасаған пайдасына сахналады. "Баядер" алғаш рет Император балетімен Санкт-Петербургтегі Императорлық Большой Каменный театрында 1877 жылы 4 ақпанда [O. S. 23 қаңтар 1877]. Балетті алғашқы қойылымнан бастап қазіргі сыншылар мен көрермендер хореограф Петипаның шедеврлерінің бірі деп бағалады, әсіресе II актінің сахнасы - "Көктегі патшалық", бұл барлық классикалық балеттегі ең танымал шығармалардың бірі. "Баядер" әніне қазіргі заманғы нұсқалардың барлығы дерлік 1941 жылы Киров/Мариинский балеті үшін сахналанған Вахтанг Чабукьянидің редакцияланған нұсқасынан алынған. Кеңес Одағынан тыс жерлерде Наталья Макарова 1980 жылы "Американ балет театры" үшін "Баядер" операсының алғашқы толық нұсқасын сахналады.

Шығу тегі

"Баядер" - драматург пен Санкт-Петербургтегі Император театрларының атақты балет шебері Мариус Петипаның шығармасы. Музыканы 1871 жылдан 1886 жылға дейін Санкт-Петербургтегі Император театрларының балет композиторы лауазымын атқарған Людвиг Минкус жазған.

Сюжеттің сызбасы

Худековтың "Ла Байадер" (яғни "Қонақ үй бишісі" немесе "Қонақ үй қызы") либреттосы бір-біріне мәңгілік адалдыққа ант берген байадер Никия мен жауынгер Солордың оқиғасын баяндайды. Алайда, Жоғарғы брахман да Никияны жақсы көреді және оның Солормен қарым-қатынасын біледі. Сонымен қатар, Голконданың Раджа Дугманта Солорды өзінің қызы Гамзатты (немесе Гамзатты, ол түпнұсқалық өндірісте белгілі) үйлендіру үшін таңдады, ал Никия бұл келісімнен бейхабар, жұптың ниетін тойлау кезінде би билеуге келіседі. Соллорды өлтіріп, Никияны өзіне алу үшін қызғаныш жоғары брахман Раджаға жауынгердің Никияға қасиетті от үстінде мәңгілік махаббат уәде еткенін хабарлайды. Бірақ Жоғарғы брахманның жоспары кері әсер етеді, өйткені Солорға ашуланудың орнына, Раджа Никияны өлтіру керек деп шешеді. Осы келіссөзді тыңдап отырған Гамзаттти Никияны сарайға шақырып, бадайерге сүйіктісін беруге пара беруді ұсынады. Олардың бәсекелестігі күшейген сайын, Никия ашуға бой алдырып, Гамзатты өлтіруге тырысады, бірақ Гамзаттың әкесі оны дәл уақытында тоқтатады. Никия өзінің жақында жасаған ісінен қорқып қашады. Әкесі сияқты Гамзаттти де бадайердің өлуі керек деп ант береді. Никия қыздың күйеуінің неке қию салтанатында "вена" күйін ойнап, күйзеліске толы би билейді. Содан кейін оған Солордан деп сенетін гүлдер себеті беріледі және шатасып, қуанышты би басталады. Ол себеттің Гамзатттен екенін білмейтін, Гамзатт гүлдердің астында улы жылан жасырып қойған. Бадаре себетті тым жақын ұстап тұрғанда жылан оның мойнын шағады. Жоғары брахман Никияға улы дәрі ұсынғанмен, ол сүйікті Солорсыз өмір сүруден гөрі өлімді таңдады. Келесі сахнада күйзеліске ұшыраған Солор опиум тартады. Ол Никияның көлеңкесі (немесе рухы) Нирванада Гималайдың жұлдызды тау шыңдарының арасында көлеңкелер патшалығы деп аталатын көңілді түсінде көрінеді. Бұл жерде ғашықтар басқа байдарелердің көлеңкелері арасында татуласады. (Түпнұсқа 1877 жылғы қойылымда бұл көрініс аспандағы жарықпен таңғалған сарайда орын алды.) Солор оянғанда Гамзатттимен үйлену тойына дайындық жүріп жатыр. Үйлену тойы өтетін ғибадатханада Никияның көлеңкесі Гамзаттпен билеген Солорды қорлайды. Жоғары брахман жұптың қолын қосып, некеге тұрғанынан кейін, құдайлар Никияның өлтірілгені үшін ғибадатхананы және оның барлық тұрғындарын жойып, кек алады. Апотеозада Никия мен Солордың көлеңкелері өлім мен мәңгілік махаббатпен қайта қосылады.

Алғашқы туындылары

"Баядер" әсіресе Санкт-Петербургтегі Император театрларының балеринасы Екатерина Ваземдің пайдасына құрылған. Солор рөлін Санкт-Петербургтегі Император театрларының бас бишісі, қырық үш жасар Лев Иванов ойнаған, Солор кейіпкерінің классикалық билерін жас Павел Гердт орындаған. Балет биі Мария Горшенкова Гамзатттың (немесе Хамзатттың) рөлін ойнаған, ал Жоғарғы брахманның рөлін Николай Гольц ойнаған. Дугманта, Голконданың раджасы Санкт-Петербург Император театрларының бұрынғы премьер-тансері және ықпалды мұғалім Кристиан Йоханссонның шығармасы. I актінің 1-ші сахнасы үшін Михаил Бочаровтың; I актінің 2-ші сахнасы мен ІІ актінің Матвей Шишковтың; III актінің 1-ші сахнасы мен IV актінің 1-ші сахнасының Иван Андреевтің; III актінің 2-ші сахнасы үшін Генрих Вагнердің; IV актінің 2-ші сахнасы үшін Пётр Ламбиннің дизайны бойынша жасалды. Петипа "Баядер" әніне алты айдай уақыт жұмсаған. Сынақ кезінде Петипа балеттің соңғы Grand pas d'action-ға кіру мәселесі бойынша Prima ballerina Vazem-мен қақтығысты, сонымен қатар балеттің күрделі сахналық эффекттерін құрастырған сахна дизайнерлерімен көптеген проблемалар туындады. Петипа өзінің жаңа шығармасының бос үйде ойналуынан да қорқады, өйткені Император театрының директоры барон Карл Кистер билет бағасын сол кездегі қымбат болған итальяндық операдан жоғары қымбаттатты. Ла-Баядердің ең танымал және мәңгілік бөлігі Петипаның "Көктің патшалығы" деп аталатын ұлы көрінісі болды. Петипа бұл сахнаны Grand pas classique ретінде қойып, ешқандай драмалық іс-әрекетсіз қалдырды. Оның қарапайым және академиялық хореографиясы оның ең танымал композицияларының біріне айналды, сонда отыз екі мүшесі бар Corps de ballet of shades оның ең танымал композициясы болды. Петипаның "Баядер" ролі алғаш рет 1900 жылдың 15 желтоқсанында [O. S. 1900 жылдың 3 желтоқсаны] Император театрының Премьер-тансері Павел Гердттің пайдасына қойылды. Балет түлегі Матильда Кшессинская Никияның рөлін, ал Ольга Преображенская Гамзатттың рөлін орындады. Петипаның бұл қайта жаңғыру үшін жасаған өзгерістерінің бірі - "Көктегі патшалық" сахнасын аспандағы жарық сарайдан Гималайдың шыңдарында қараңғы және жартасты ландшафтқа ауыстыру. Бұл сахнада Петипа балет корпусындағы бишілер санын отыз екіден қырық сегізге дейін көбейтіп, рухтардың түсуі туралы елестетуді одан да тиімді етті. 1894 жылы Императорлық балет компанияның репертуарын хореографиялық жазудың Степанов әдісімен құжаттандыру жобасын жүзеге асырды. Петипаның 1900 жылы "Баядер" операсын қайта жаңғыртуы Императорлық балеттің режиссері Николай Сергеев репетиция кезінде атап өтті. Балеттің барлық бөлігі дерлік егжей-тегжейлі жазылған. 1903 жылдың наурыз айында "Көктегі патшалық" сахнасы Петергоф сарайында Кайзер Вильгельм II-нің мемлекеттік сапары құрметіне өткен гала-спектакль кезінде өз бетінше орындалды. Бұл "Көктің патшалығы" сахнасының тәуелсіз орындалған ең алғашқы оқиғасы.

Ваганованың қайта өркендеуі

1932 жылы 13 желтоқсанда Кеңес балетінің ұлы педагогы Агриппина Ваганова Киров балеті (бұрынғы Император балеті) үшін "Баядер" әніне өз нұсқасын ұсынды. Ваганова балеринаның билерін өзінің жұлдызды оқушысы Марина Семенова үшін қайта қарастырды, ол Никия биін биледі. Бұл үш пируэт sur la pointe (аяқ басына) және жылдам piqué бұрылыстар en dehors. Ваганованың қайта жаңғыруы репертуарда тұрақты орын таппаса да, балеринаның билеріне оның өзгертулері стандартқа айналды.

1941 жылы Киров балеті қайта жаңғырды

1940 жылы Киров балеті тағы да "Баядер" спектаклін қайтадан жандандыруды жоспарлады, бұл жолы балетмейстер мен Премьер-тансер Вахтанг Чабукьяни сахналады. Бұл нұсқа "Баядер" романының соңғы нұсқасы болады, одан кейінгі барлық қойылымдар осыған негізделеді. Ла Баядердің Пономарев / Чабукьяни қайта жаңғыруы 1941 жылы 10 ақпанда премьерасы болды. Наталья Дудинская Никия және Вахтанг Чабукьяни Солор рөлінде болды. Никия кейіпкерінің хореографиясы 2013 жылы реенессанс кезеңінен өтті, оны виртуоз балерина Дудинская орындады, оның хореографиясына енгізілген түзетулері стандарт болып қала береді. Оның трагедиялық Никияны түсіндіруі жұлдызды балерина үшін жарамсыз деп қарастырылса да, ол Петипаның қатаң академиялық үлгілері басым болған "Көктің патшалығы" роліне ерекше көз жеткізді. Никияның вариациясында (көбінесе "Шал дуэт" деп аталады) Пономарев пен Чабукьяни Петипаның бастапқы сахналануын өзгертті. Бұл вариация Никияны өзінің вариациясын жалғыз орындауға шақырды. Сольор енді Никия билеген кезде пердесінің бір шетін ұстап, сахнадан сол жердегі соло биінің жартысында кетеді. Дудинская хореографияны бірнеше турлар арабескемен зерттеді және алғаш рет Entrée de Nikiya кезінде өзінің Grand jetés-інде ауалы бөліктерді, сондай-ақ Grand coda-да жылдам піке бұрылыстарын қосты. Солордың хореографиясы да қайта өркендеді, оның рөлінде ұлы Премьер-тансеур Чабукиани болды. Солордың рөліне арналған билер Ресей империясында "Баядер" орындалғаннан кейін әлдеқайда танымал болғанмен, Чабукьянидің хореографияға енгізілген түзетулері барлық еркек бишілердің стандартына айналды. 1977 жылы Киров балеті 1941 жылы Пономарев / Чабукьянидің "Баядер" қойылымы түсірілді, кейін Габриэла Комлева Никия, Татьяна Терехова Гамзаттти және Реджен Абдеев Солор ролінде.

Наталья Макарованың қойылымы

1974 жылы Наталья Макарова Нью-Йорктегі Америка балет театры үшін "Көктің патшалығы" атты қойылымын шығарды. Бұл "Баядер" қойылымының АҚШ-та алғаш рет сахналанған бөлігі болды. 1980 жылы Макарова компания үшін толық көлемді жұмыстың өз нұсқасын сахналады, ол негізінен Киров балетімен бірге билеген Пономарев / Чабукьяни нұсқасына негізделген. Макарованың қойылымы 1980 жылы 21 мамырда Метрополитен опера театрында премьераланды және Линкольн орталығынан тікелей эфирде PBS телеарнасында тікелей эфирде көрсетілді. Макарова Никияның рөлін өзі биледі, бірақ бірінші акт кезінде жарақаттануына байланысты Марианна Черкасский оны алмастырды. Басты рөлдерде Энтони Доуэлл Солор, Синтия Харви Гамзаттти, Александр Минц Жоғары брахман және Виктор Барби Раджа ретінде болды. Декорацияны Пьер Луиджи Самаратини, костюмдерді Теони В. Олдредж және жарықтандыруды Тоширо Огава жасаған. Бұл премьера Американдық балет театрының жеңісі болды, содан бері компания оны үнемі орындап келеді. 1989 жылы Макарова Корольдік балетке "Баядер" әніне толықтай өзгертілмеген нұсқасын ұсынды, оның ішінде Самартанидің декорация дизайнының көшірмелері мен Йоланда Соннабендтің жаңа костюмдері бар. 1990 жылы оның туындысы түсірілді, кейін 1994 жылы PBS телеарнасында көрсетілді, кейін DVD/Video түрінде шығарылды. Орындаушылар құрамына Никия рөлінде Алтынай Асылмуратова, Гамзатты рөлінде Дарси Бусселл және Солор рөлінде Ирек Мұхамедов кірді. Макарова дүние жүзіндегі көптеген компаниялар үшін өз туындыларын сахналады, соның ішінде Ла Скала балеті (жақында өз туындыларын түсіріп, DVD-ге шығарды), Австралия балеті, Польша ұлттық балеті, Мәскеудегі Станиславский балеті және Швед корольдік балеті.

Сергей Вихаревтің қойылымы

2000 жылы Киров/Маринский балеті Петипаның 1900 жылы қайта жаңғырған "Баядер" әніне жаңа қойылым жасай бастады. Хореограф Сергей Вихарев хореографияны құрастыруда Сергеев жинағынан алынған Степанов хореографиялық нотациясын пайдаланды. Бұл қойылымда ұзақ уақыттан бері жойылған соңғы акт, оның ішінде жоғалған Danse des fleurs de lotus (Лотос гүлдерінің биі) және Петипаның түпнұсқасы Grand Pas d'action, ол сол кезге дейін екінші акт кезінде орындалған. 1941 жылы Владимир Пономарев пен Вахтанг Чабукьяни сахналаған. Шығарма "қайта құру" деп аталғанына қарамастан, Вихарев совет дәуіріндегі хореографияның барлығын сақтады. ХХ ғасырдың басым бөлігінде Минкустың "Баядер" үшін жазған түпнұсқалық музыкасы жоғалып кетті деп саналды. Компанияның білмеушілігіне қарамастан, Мариинский театрының музыка кітапханасында Минкустың 1877 жылғы толық, қолмен жазылған екі томдық жинағы, сондай-ақ екі скрипкаға арналған репетиция репетиторларының үш қолжазбасы болды, оған балет шеберлері мен орындаушылар үшін көптеген жазбалар кірді. Сергей Вихарев Минкустың партитурасын қалпына келтіру туралы пікір білдірді: Киров/Мариинский балеті 2002 жылы 31 мамырда Мариинский театрында "Баядер" спектаклін қайта құру арқылы 10-шы Халықаралық ақ түндер фестивалінің жұлдыздарын ашты. Бұл қойылымға Санкт-Петербургтегі көрермендер, негізінен орыс балетінің ең көрнекті тұлғалары, әртүрлі көзқарас танытты. Киров/Мариинский балеті балеринасы Алтынай Асылмуратованың спектакльден кейін жылап жатқаны көрінді, оның балетті осылай көрсеткеніне шоқ болғаны айтылды. Компания бұл қойылымды өзінің гастрольдік турнелеріне қосқанда, бүкіл әлемде, әсіресе Нью-Йорк пен Лондонда сенсация тудырды. Бүгінгі таңда Киров/Мариинский балеті Вихарев қойылымын тек арнайы жағдайларда орындайды.

Басқа өндірістер

Басқа да елеулі қойылымдар арасында Владимир Малаховтың 1999 жылы Вена мемлекеттік операсы үшін және 2002 жылы Берлин мемлекеттік балетінде "Баядер" қойылымы бар.

Екатерина Вазем "Баядер" спектакльінің алғашқы қойылымы туралы

Бұл - Санкт-Петербургтегі Императорлық театрлардың балеринасы, патшаның солисі Екатерина Ваземнің "Баядер" операсының алғашқы қойылымы туралы баяндауы. Менің келесі жаңа рөлім - Баядердегі Никия Баядер, оны Петипа 1877 жылдың басында менің пайдама жасаған. Менде балетке арналған барлық шығармалардың ішіндегі ең сүйіктісі осы болды. Маған оның әдемі, өте театралды сценарийі, әртүрлі жанрлардағы қызықты, өте жанды билері және ақырында Минустың музыкасы ұнады, композитор әсіресе әуенді және оның сахналар мен билердің сипатымен үйлесімділігін жақсы меңгерді. Мен "Баядер" сериясын Петипамен репетиция кезінде болған қақтығыстың естеліктерімен байланыстырамын. Онда Солор ханшайым Хамсаттпен үйлену тойын тойлап жатыр, бірақ олардың одағын Байадер Никияның көлеңкесі бұзады, ол қалыңдықтың қалауы бойынша өлтірілді, сондықтан ол олардың үйленуіне кедергі жасай алмады. Никияның араласуы Солор, Хамсаттти және солошылармен бірге Grand Pas d'action контекстінде көрінеді, олардың арасында Байадердің көлеңкесі кенеттен пайда болады, бірақ оның сүйікті Солоры ғана көреді. Петипа көлеңке ретінде менің кіру үшін ақымақтық бір нәрсе шығара бастады, кейбір нәзік, шұғыл аз қадамдар тұрады. Мен бірден хореографияны қабылдамадым, өйткені ол музыкамен бірге емес, бидің жалпы тұжырымдамасына сәйкес келмеді. Үйлену тойының ортасында пайда болған Никияның көлеңкесі үшін Петипа ойлап тапқан осы аз әсерлі ұсақ-түйектерден гөрі әлдеқайда әсерлі нәрсе қажет болды. Петипа ашуланды, өйткені соңғы акт оған жақсы болмады, сондықтан ол сол күні балетті аяқтауды қалады. Ол маған басқа бір нәрсе шығарды, бірақ одан да сәтті. Мен оған да би билеуге келмейтігімді айттым. Бұл ол ашуға толы тұтастай жоғалтты: "Мен unnerstan не керек unnerstan сіз билеуге?! Екеуінің бірін орындай алмайсың, екіншісін орындай алмайсың! Егер сіз "бию noseeg мүмкін болса, қандай талант" сіздер не?!" Бірде-бір сөз айтпастан, заттарымды жинап алып, репетицияны тастап кеттім. Келесі күні ештеңе болмағандай, мен Петипамен соңғы актке қатысу мәселесін қайтадан талқыладым. Оның шығармашылық қиялы тозғандығы анық еді. Ол спектакльді аяқтау үшін асығып, маған: "Егер сіз басқа бір нәрсеге би билесеңіз, онда мадам Горшенкова не істей алады?" деп мәлімдеді. Гамсатты билеген Горшенкова өзінің ерекше жеңілдігімен ерекшеленді, ал оның кіруі бір қатар би биіктерден тұрды.