Кіріспе
Үндістан мұсылман белсендісі (17861831) Сайид Ахмад Барелви, сонымен қатар Сайид Ахмад Шахид, (17861831) - Үндістанның исламдық қайта жаңғырушысы, ғалым және әскери қолбасшысы. Ол Үндістанның Джихад қозғалысын бастады, ол онжылдықтар бойы Британдық Үндістанның түрлі провинцияларында отаршылдық билікке қарсы исламдық көтеріліске шықты. "Барелви" деген есімі оның шыққан жері Раебарелиден алынған. Оның ата-бабалары 13 ғасырдың басында Үндістанға көшіп келген. Әбуль Хасан Әли Хасани Надви Серат и Сейид Ахмад Шәһид, Сейед Ахмад Барелвидің алғашқы тарихи өмірбаянын жазды.
Syed Ahmad Barelvi, also known as Sayyid Ahmad Shahid, (1786–1831) was an Indian Islamic revivalist, scholar, and military commander from Raebareli, a part of the historical United Provinces of Agra and Oudh (now called Uttar Pradesh). He launched the Indian jihad movement that waged a decades long Islamic revolt against colonial rule across various provinces of British India. The epithet 'Barelvi' is derived from Raebareli, his place of origin. His ancestors migrated to India in the early 13th century. Abul Hasan Ali Hasani Nadwi wrote Seerat i Sayyid Ahmad Shaheed, the first historical biography of Syed Ahmad Barelvi.
Ерте өмір және білім
Сәйед Ахмад Барелви 1786 жылы 29 қарашада Раебарелиде Сәйедтер отбасында дүниеге келген. Бастауыш білімін 1791 жылы, төрт жасында бастаған. 10 жасқа толғанда әкесі қайтыс болады, отбасының жауапкершілігі оның мойнына жүктеледі. Ол 18 жасында Лакхнауға жұмыс іздеп барады. Алайда ол ислам ғалымы, қайта жаңғырушы реформатор Шах Валиулланың ұлы Шах Абдул Азиздің Делидегі тәрбиесінде қалуға бейім болды. Ахмад Делиге сапар шегіп, кейіннен Ақбарабади мешітінде тұруды тағайындады. Ол бірнеше жыл бойы Абдул Азиздің қамқорлығында болып, 1808 жылдың басында немесе 1807 жылдың аяғында туған қаласына оралды.
Кейінгі мансабы мен әскери қызметі
1806-1811 жылдар аралығында Шах Абдул Азиздің қамқорлығынан кейін, Сайед Ахмад өзінің мансабын 25 жасында Әмірхан Пиндаридің әскери экспедициясында Пиндари атты сарбазы ретінде бастады. Бұл Уттар-Прадеш аймағынан Солтүстік Үндістанның көптеген мұсылман аттылары жұмыссыз қалған және мұсылман билігінің құлдырауынан олардың тіршілігінің жойылған кезең болды. Бұл сәттен кейін көптеген қанағаттанбағандар Пиндари бостандықтары деп аталатын талан-таражға айналды. Олар билікті орнату үшін тек олжа мен олжа үшін күресті. 1817 жылы Үшінші англо-маратха соғысынан кейін Әмір хан Шығыс Үндістан компаниясымен одақтасып, генерал-губернатор және бас қолбасшы, Гастингс маркизі, олар қауіп деп санаған Пиндарилерді жеңуге шешім қабылдады. Гвалиор келісімінің арқасында олар Синдиямен байланысын үзді. Сонымен қатар, келісім бойынша, соңғысы Пиндари мен Патанды жою үшін Шығыс Үндістан компаниясымен күш біріктіруді талап етті. Керек болмайтынына мойынсұнып, Әмір хан ағылшындармен келісімге келді, үлкен жалақыға және мұрагерлік Наваб ретінде танылуына байланысты өз адамдарын таратуға келісті, ол кішкентай мемлекетін нығайту үшін тыныш тұрып қалды. Осы келісімге қарсы болған Сейед Ахмед әскери қызметтен кетті, өйткені ол үшін британдықтар куффар (христиандық адал еместер) болды. Енді жұмыссыз қалған Сейед Ахмад қызметтен кейін Делиге оралып, Әмір ханға еліктеуге шешім қабылдады. Журналист Тариу Хасанның айтуынша, В. В. Хантер Саид Ахмаді "байлық үшін тонау үшін дінге бет бұрған қарақшы" деп сипаттаған. Осы кезеңде С. Ахмад кемелденіп, әскери тәжірибесін шариғатқа (ислам заңы) құлшыныспен бағындыруға үйлестірді. Теолог Шах Валиулланың екі отбасы мүшесі Шах Исмаил Дехлави (1771-1831) және Маульви Абдул Хай (1828 жылы қайтыс болды) Сейед Ахмадтың шәкірттері болды, бұл оқиға оның мистикалық сенімділігін арттырды. Бұл оның беделін арттырып, мыңдаған адам оған қосылды.
Реформалық қозғалыстар
Саид Ахмад - британдық қауіп-қатерден қорғану үшін бір мезгілде ғылыми, әскери және саяси болып табылатын ислам қозғалысының қажеттілігін түсінген субконтиненттегі алғашқы ірі ислам теологы. Ол Пәнжабтағы сикхтер билігіне қарсы халықтық жихад шақыруда дәстүрлі басшыларға емес, тікелей мұсылман жамағатына арнады. Оның уағыздау қызметі - уағыздаушылар, жинаушылар және судьялар желісіне негізделген - сонымен қатар билеушілердің соттарына емес, қарапайым адамдарға бағытталған. Саид Ахмад бастаған реформа қозғалысының негізі - Арабиядағы Мувахидун қозғалысына ұқсас Тавхидтің (монотеизм) пуритандық түсіндірілуін қолдау болды. Бұл қозғалыста жергілікті әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлерге қарсы күресті. Олар бұл рәсімдерді исламды бүлдіретін бида (діни жаңалықтар) және ширк (политеизм) деп қарастырды. Саид Ахмадтың реформашыл ілімдері екі көрнекті трактатта: Сират'ул Мустаким (Тура жол) және Тақвиятул Иман (Иманды нығайту) деп аталады. Бұл екі еңбек тәухидтің (монотеизм) орталық маңызын атап өтті, дуа мен құрбандықтар сияқты ғибадат әрекеттері тек Құдайға ғана тиесілі екенін және тәухидті бұзу үшін қандай да бір жолмен ұсталған барлық тәжірибелер мен нанымдарды айыптап отырды. Саид Ахмадтың ізбасарлары өз сенімдеріне қауіп төндіретін үш көзді қарастырды: дәстүрлі суфизм, шиизм және кең тараған әдет-ғұрып. Саид Ахмад мұсылмандарды Мұхаммедтің (с.ғ.с.) жолдарын ұстануға, түрлі суфилік бағыттардағы барлық ырым-жырымдарды тастауға шақырды және тасаввуфты толығымен реформалауға шақырды. Саид Ахмад мұсылмандардың моральдық құлдырауына ең қатты наразылық білдірді және бұзылған суфилерді мұсылмандардың құлдырауына басты себепкер деп айыптады. Ол мұсылмандарды Құран мен Сүннетті ұстанып, шариғат қағидаларын қатаң ұстануға шақырды. С. Ахмадтың ең басты ілімі - ширк пен динге қарсы күресу, тәухидті қайталау. Бірде ол шәкірттеріне: "Бауырластар! Баяның мақсаты - сендердің барлық істегендеріңнен, яғни, тәңірге жалған тәңірлер мен ерестерден бас тартуларың, тәузиялар жасауың, байрақтар қоюың, Пайғамбарлар мен шәкірттердің қабірлеріне құлшылық етуің, оларға құрбандықтар шалуларың және олардың есімдерімен ант беруің. Сендер жақсылық пен жамандықты тек Құдайдан ғана күтіп, тек Оның ғана қалауымен істей аласыңдар. Егер (иман келтіріп, зұлымдыққа) кіріссеңдер, онда (жалған тәңірлерге) құлшылық етуден сендерге еш пайда жоқ. Саид Ахмад 1818-1821 жылдар аралығында Солтүстік Үндістанның көптеген қалаларына барды. Ол шиилердің нанымдары мен әдет-ғұрыптарына қарсы уағыз айту үшін жүздеген миссионерлерді шақырды. Сайед Ахмад тазиаларды бірнеше рет жойды, бұл іс кейіннен тәртіпсіздік пен хаосқа әкелді. Саид Ахмад мұсылман қауымдарын шииттік ықпалға байланысты рәсімдерден бас тартуға шақырды, мысалы, Мухаррам мейрамының аза тұту рәсімі кезінде Кербела шейітінің қабірінің көшірмесі болған тазиялар. Шах Мұхаммед Исмаил тәзияларды бұзуды барлық сенушілерге міндетті деп жариялады және оны жалған тәңірлерді бұзу сияқты ізгі деп мәлімдеді. Саид Ахмад мыңдаған тазияларды өртеп жіберген. 1821 жылы Саид Ахмад бір топ ізбасарларымен бірге хажға аттанды. 1823 жылы хаждан оралғаннан кейін, Сейед Ахмадтың қарсыластары оны уахаби (Арабиядағы пуритандық сунниттік реформа қозғалысының ізбасары) деп атады, бірақ ол өзін ондай деп санамады.
Джихад қозғалысы мен Ислам мемлекеті
Қайтып оралғаннан кейін, Сайед Ахмад өзінің тікелей жауы деп санайды. Бұл Әфғанстанға жақын орналасқан Ранжит Сингх басқаратын сикхтер империясы болды. Саид Ахмад Үндістанға болашақ шабуыл жасау үшін стратегиялық база ретінде Пешавар аңғарындағы Солтүстік-Батыс шекара аймағында мықты ислам мемлекетін құруды көздеді. Саид Ахмад жергілікті паштун және хазаревал тайпаларын джихадқа шақырды және олар өздерінің тайпалық әдет-ғұрыптарынан бас тартып, шариғатқа бағынуын талап етті. Дәстүрлі хандар дәстүрлі уламалармен (ислам ғалымдары) алмастырылды және джихадты қаржыландыру үшін ислам салықтары жүйесі құрылды. Осы евангелистік науқаннан кейін көп ұзамай шариғат жүйесі орнатылғаннан кейін джихад жарияланды. 1826 жылы 21 желтоқсанда Сайед Ахмад 1500 ізбасарларымен Акора Хаттак шайқасында 4000 сикх әскерімен соғысып, маңызды жеңіске жетті. 1827 жылы 11 қаңтарда оның қолынан ант беріліп, халифа және имам деп жарияланды. Саид Ахмадтың халифалыққа деген талабы шекаралық аймақта, сондай-ақ Солтүстік Үндістанның дін қызметкерлері арасында күдікпен қаралды. Оның атынан құдіретке деген дәулетіне бейнелі түрде жұма намазы оқылып жатқанда рубасылар сақ болды. Хади хан сияқты көрнекті патан сардарларының айтуынша, Маульвилер мемлекеттің істерін басқаруға жарамсыз болған. 1827 жылдың наурыз айында муджахиддер Шейду шайқасында сикхтерге қарсы ауыр жеңіске ұшырап, Сәйед Ахмадтың жағдайын нашарлатты. Пешаварды моджахедтер жаулап алғаннан кейін, Сайед Ахмад барлық тайпалық рәсімдерді жоюды жариялады, ол оларды бида (діни жаңалықтар) деп қарастырды. Ол әр түрлі үрдістерді жойды: қалыңдыққа неке үшін тұрақты баға төленеді; қайтыс болған мұсылмандардың жесірлері мұрагерлерге бөлінеді; төрт некеден артық некеге тұру; әйелдерге мұра беруден бас тарту; клан соғыстары джихад сияқты және оның олжасы олжа ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, ол шариғат заңын қолдану үшін агрессивті және зорлық-зомбылық саясатын қолдады. Олардың ішінде: келісілген ақшаның жартысы берілсе ғана қалыңдықтарға рұқсат беру; некеге жарамды жас қыздар дереу үйленуі керек; дұға етпеген адамдарды қамшылау. Көптеген пухтун басшылары оған қарсы көтеріліп, Пешавар аңғарында 200-ге жуық моджахедтер қаза тапты. Бұл оны көшіп кетуге және өзінің ұзақ уақыт бойы армандаған арманы - Кашмирде сәттілік тілеуге мәжбүр етті. Сұлтан Мұхаммедтің Сәйед Ахмадиді Пешавардан қуып шығаруы туралы Джозеф Каннингэм (1812-1851) былай деп жазады: Жалпы алғанда, өз мүддесі ықпал мен сенімнен асып түскен кішігірім Мұхаммед басшылары үнділік авантюристтің үстемдігіне қарсы болды, ал Сәйид Ахмадтың абайсыздығы оның Усуфзай жақтастарына наразылық білдірді. Ол шаруалардан мал-мүлкінiң оннан бiр бөлiгiн өндiрiп алған, ал бұл шара олардың дiни ұстаздар құқықтарына деген көзқарасына сәйкес келiп, аз қанағаттанбаушылық туғызды; бірақ оның некеге тұру жасындағы барлық жас әйелдер бiрден үйленуге тиiс деген жарлығы, әдетте, қыздарын ең бай күйеулерге берiп, ата-аналарының пайдасына кедергі жасады. Бірақ Саид Ахмад, мүмкін, әділетсіз, мұқтаждыққа ұшыраған үнді қызметшілеріне қыздарды бір-бірлеп берген деп айыпталғанда, оның ниеті күмәнге ұшырап, наразылық қатты болды. 1830 жылдың қараша айының басында ол Пешаварды Мұхаммед сұлтанға белгіленген алыммен беруге мәжбүр болды және ол сикхтарға қарсы шайқас өткізу үшін Инд өзенінің сол жағалауына барды. Саид негізінен оның тағдырына еріп келген азғана "ғазилерге" және Муазфарабадтың және басқа да басшылардың көтерілісші рухына байланысты болды, өйткені оның Усуфзай жақтастары өте төмендеді. Ахмед билік құрған кездегі "хандар" көп ұзамай Шер Сингх пен Кашмир губернаторының күш-жігеріне ие болды. Ахмед белсенділігін жалғастырды және қалың таулар арасындағы шайқаста сәттілікке қол жеткізді. Усуфзайлар бірден оның орынбасарларын қуып жіберді, "Газилер" жамылып тарады, ал Сайидтың отбасы Тоңктың Навабымен құрметке ие баспана табу үшін Хиндустанға асықты. 1831 жылы 6 мамырда, 23 Зуль-қада 1246 жылы, Сайед Ахмад Барелвидің моджахед күштері Мансехра ауданының таулы аңғарындағы Балакот Майданында соңғы шайқасқа дайындалды. Жаман жабдықталған муджахидтер әскері сикх қолбасшысы Шер Сингх бастаған әскердің санынан әлдеқайда көп болды. Сол күні Сәйед Ахмед, Шах Исмаил және ислам қозғалысының көрнекті басшылары майданда шайқасып қаза тапты. Сикхтардың Балакоттағы жеңісі Лахорда қуаныш тудырды. Балакоттағы жеңіліс қозғалысқа үлкен соққы болды...
Мұра
Саид Ахмад субконтиненттік Ахли Хадис қозғалысының негізін қалаушы ретінде танылады және оның ілімі оның мүшелері арасында үлкен ықпал етеді. Оның мұрасын жалғастыратын тағы бір ірі топ - Деобанди ой мектебі. Ғалым Эдвард Мортимердің пікірінше, Сайед Ахмад қазіргі заманғы исламшылдарды джихад бастау және шариғат қатаң түрде сақталатын ислам мемлекетін құруға тырысу арқылы алдын ала болжаған. Ғалым Оливье Рой С. Ахмадиді "діндік, әскери және саяси" қозғалысты басқарған және джихадқа шақырумен қарапайым халық пен билеушілерге жүгінген алғашқы қазіргі заманғы ислам көшбасшысы деп санайды. Саид Ахмадтың джихад қозғалысы Оңтүстік Азияның исламдық ғұламалық дәстүріне үлкен әсер етті және көптеген дін қызметкерлері мен теологтарды терең бөлді. Кейбір зиялылар мен ғалымдар оның реформа бағдарламасының жауынгерлік аспектілерін, әсіресе муджахидтер еретик немесе жолдан тайған деп жариялаған басқа да өздерін мұсылман деп атағандарға қарсы сектанттық зорлық-зомбылықты сынға алды. Вахиддин Хан сияқты ғалымдар Сайид Ахмадтың джихады заңды емес деп мәлімдеді, өйткені ол өзін-өзі жариялады және мұсылман билеушісі жүргізбеді. Сол уақытта Оңтүстік Азияның исламшылдары Саид Ахмадтың ілімін құлшыныспен қабылдап, ислам мемлекетін қалпына келтіруді көздейтін жазбаларын кеңінен танымал етті. Пәкістан, Ауғанстан және Кашмирде жиһадты жүргізетін барлық ірі ұйымдар консервативті базаның қолдауын алу үшін Сайед Ахмадтың моджахедтерінің риторикасы мен мұрасын пайдаланады. Хафиз Саидтың "Лашкар-е-Тайба" және Мәсуд Азхардың "Джейш-е-Мухаммед" - бұл екі ірі исламшыл ұйым, олар Саид Ахмадтан шабыт алып, Кашмирде Үндістанға қарсы джихад жүргізді. Басқа ұйымдар арасында Пакистандағы джихадистік топ Харкат-ул-Муджахидин бар.