Кіріспе

Отон Жупанчич (23 қаңтар 1878 жылы туған, 11 маусым 1949 жылы туған, псевдонимі Гойко) - словен ақыны, аудармашы және драматург. Ол Иван Канкар, Драготин Кетте және Йосип Мурнмен бірге словен әдебиетіндегі модернизмнің бастаушысы болып саналады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде Жупанчич Прешереннен кейінгі ең ұлы словен ақыны ретінде жиі қарастырылды, бірақ соңғы қырық жылда оның ықпалы төмендеп, поэзиясы бастапқы тартымдылығының көп бөлігін жоғалтты.

Өмірбаян

Ол Отон Зупанчичтің туған жері - Хорватия шекарасына жақын орналасқан Словенияның Ақ Карниола аймағындағы Виника ауылында. Оның әкесі Франц Зупанчич бай ауыл саудагері, анасы Ана Малич хорват тегіне жататын. Орта мектепті Ново-Местода және Люблянада оқыған. Карниол астанасында ол бастапқыда әлеуметтік белсенді, жазушы және саясаткер Янез Евангелист Кректің католикалық зиялы қауымдастығына жиі кірді, бірақ кейіннен жас словен модернист суретшілерінің еркін ойлаушы қауымдастығына бет бұрды, олардың арасында Иван Канкар, Драготин Кетте және Йосип Мурн болды. 1896 жылы Вена университетіне тарих және география мамандықтарын оқуға барады. Ол Венада 1900 жылға дейін болды, бірақ оқуын аяқтамады. Австрия астанасында ол Еуропа өнеріндегі қазіргі ағымдармен, әсіресе Вена сецессиясы мен фин-де-секуль әдебиетімен танысты. Ол сондай-ақ шығыс Галисиядан келген русин студенттерімен кездесті, олар оны украин халық поэзиясымен таныстырды, бұл Župančič-тің болашақ поэтикалық дамуына маңызды әсер етті. 1900 жылы Люблянаға оралып, Любляна классикалық гимназиясында алмастырушы мұғалім ретінде сабақ берді. Ол поэзиясын либералды әдеби журналға жариялай бастады Ljubljanski zvon, онда ол оның редакторларының бірі және сол кездегі ең ықпалды словен жазушысы Антон Аскерцпен қақтығысты. 1905 жылы Парижге барып, Германияда тұрып, 1910 жылға дейін жеке ұстаз болып жұмыс істеді. 1910 жылы Люблянаға оралып, Любляна драма театрында сахналық режиссер болып жұмыс істеді. Келесі жылы, 1913 жылы, ол қоғам қайраткері Мария Кесслердің қызы және ақын Вера Альбрехттің қарындасы Ана Кесслермен үйленді. 1920 жылы бұрынғы жұмысына қайта оралып, сахналық режиссер, кейін драма театрының директоры болды. Италия фашистік және нацистік Германияның Словенияны бөлініп алуы мен оны екінші дүниежүзілік соғыста аннексиялау кезінде Жюпанчич Словенияның азаттық майданына жанашырлық танытты және жер асты коммунистік журналдар үшін әртүрлі псевдонимдермен өлеңдер жазды. Соғыс аяқталғаннан кейін 1945 жылы оған бірнеше құрметті лауазымдар мен марапаттар берілді. Сол кезде ол "халық ақыны" деген атаққа ие болды. 1949 жылы 11 маусымда Люблянада қайтыс болды. 14 маусымда Žale зиратында балалық шағынан достары Иван Канкар, Драготин Кетте және Йосип Мурнмен бірге қабірге қойылды. Оның үлкен ұлы Марко Жупанчич атақты сәулетші, ал кіші ұлы Андрей О. Жупанчич патолог, антрополог және жазушы болды.

Жұмыс

Župančič өзінің алғашқы өлеңдер жинағын 1899 жылы Čaša opojnosti (Сарақаттың тостағаны) деген атпен жариялады. Канкардың "Эротика" (Эротизм) деген атаулы кітабымен бір уақытта және бір баспагермен жарық көрген жинақ Župančič-тің декадент қозғалысының әсеріне ұшыраған ерте кезеңдеріндегі өлеңдер жинағы болды. Бұл екі кітап словен әдебиетінде модернизмнің басталуын белгілеп, дау тудырды. Канкардың "Эротика" атты шығармасының барлық нөмірлерін Любляна епискобы Антон Бонавентура Еглич сатып алып, жойды, ал Жюпанчичтің "Чаша оппойности" шығармасын сол кездегі ең танымал словен консервативті ойшылы, неотомистік философ Алеш Ушеничник айыптап шықты. Жюпанчичтің кейінгі өлеңдері декадентизмнің аз әсерін көрсетті, бірақ әлем мен табиғаттың виталистік және пантеистік көрінісіне жақын болды. Ол бірте-бірте тек қана жеке мәселелерді әлеуметтік, ұлттық және саяси мәселелерге айналдырды. 1900 жылы Прешереннің туғанына жүз жыл толуына орай ол өзінің ұрпағының ұрыс жыры ретінде жазылған Pesem mladine (Жастық жыры) атты өте ықпалды поэмасын жариялады. 1908 жылы шыққан "Дума" атты шедеврінде ауылдың идилликалық өмірі мен табиғи сұлулығы бейнелері қазіргі ауыл шаруашылығы қоғамының әлеуметтік бейбітсіздігі, эмиграциясы, кедейленуі және экономикалық құлдырауының көріністерімен араласады. Ковашка (Қылыгердің әні, 1910) және Жеблярска (Мұқағалшының әні, 1912) поэмалары - қанатталған жұмысшылардың өмірлік және моральдық күшін дәріптеудің күшті лирикалық даңқы. Жипаничидің ең танымал өлеңдер жинағы - 1915 жылы жарық көрген Ciciban балалар өлеңдері кітабы. Жүпанчич сондай-ақ көп еңбек сіңірген және талантты аудармашы болды. Ол Шекспирдің пьесаларының көпшілігін словен тіліне аударғаны үшін танымал, бірақ ол сонымен қатар басқа да маңызды авторларды аударды, соның ішінде Данте, Кальдерон де ла Барка, Мольер, Гете, Бальзак, Стендал, Чарльз Диккенс, Лев Толстой, Анатоль Франс, Вольтер, Джордж Бернард Шоу, Кнут Хамсун, Г. К. Честертон және Ростан. Župančič сонымен қатар екі пьеса жазды, Noč za verne duše (Адал жандарға арналған түн, 1904) және Veronika Deseniška (Десеницаның Вероникасы, 1924), ол Люблянадағы драма театрын басқарған кезде сахналанды. 1940 жылы Župančič O, Vrba деректі фильмінің түсіріліміне қатысқан, ол Прешерен үйін, словен ұлттық ақыны Франс Прешереннің туған жерін және оның туған ауылы Врбаны ұсынған. Фильмнің режиссері - Марио Фёрстер [sl] және 1945 жылы соғыстан кейін жарық көрді.

Даулар

Өмірінде-ақ Župančič-ті шамадан тыс прагматикалық және саяси оппортунист деп жиі айыптап отырды. 1920 жылдары ол біріккен югослав ұлтын құруға бағытталған Югославия монархиясының мәдени саясатының берік қолдаушысы болды. 1929 жылдан кейін ол Югославия королі Александрдың орталық диктатурасын қолдады. 1932 жылы ол Ljubljanski zvon журналында "Луи Адамич және словендік жеке тұлға" атты мақала жариялады, онда ол словендердің өз тілдеріне тым көп көңіл бөлмеуі керектігін, өйткені олар өздерінің жеке басын жоғалтса да сақтай алады деп мәлімдеді. Югославия билігі Драва провинциясында серб-хорват тілінің ресми қолданылуын қолдаған және тіпті Словения атауы ресми түрде тыйым салынған кезеңде жарияланған мақала үлкен дау тудырып, Ljubljanski zvon журналында бөлінуге себеп болды. Әдеби сыншы Иосип Видмар өзінің белгілі айтыс кітабында Словендік болмыстың мәдени проблемасы Жүпанчичтің көзқарастарын қабылдамады. 1941 жылдың сәуірінде Югославияға шабуылға дейін Жупанчич монархист және югослав ұлтшылы болып қала бергенімен, ол 1945 жылдан кейін жаңа коммунистік режимді құптайды. 2000 жылдан кейін оның 1943 жылдың қыркүйегінде жазылған "Злато яболко" ("Алтын алма") поэмасының бірнеше интерпретациялары Župančič-тің соғыс кезінде және одан кейін саяси ұстанымы туралы айтыста қолданылды, дәл осылай ол 1945 жылдың жазында неміс армиясымен ынтымақтастық жасаған антикоммунистік милиция, словендік үй күзетінің 12000-ға жуық мүшесінің өлтірілуін білген.

Табысы мен мұрасы

Өмірінің басым бөлігінде Жүпанчич үлкен автор ретінде танылды. Ол Франс Прешереннен кейін екінші ұлттық ақын мәртебесіне ие болды. 1931 жылы француз лингвисті Люсьен Тесньер Župančič туралы кітап шығарды (Oton Joupantchhitch: poète slovène. L'homme et l'oeuvre) атты шығармасы жарық көрді, бұл Францияда Жүпанчич поэзиясын танымал ету үшін маңызды болды. Өмірінде оның шығармалары тек француз және серб-хорват тілдеріне аударылды. Содан бері неміс, ағылшын, венгр (Сандор Вейрес), македон, румын, болгар, чех және словак тілдеріне аударылған аудармалар жарық көрді. Словения композиторы Бреда Шчек Жүпанчич шығармаларын музыкаға енгізді. Župančič словен авторларының жас ұрпақтарына салыстырмалы түрде аз әсер етті. Дегенмен, оның көптеген өлеңдері мен сөздері кең тараған сөз тіркестері немесе жалпы мәдениеттік сілтемелер болып табылады. Бүгінде ол балалар әдебиетінің авторы ретінде өте танымал. Оның Ciciban (Mehurčki 'Bubbles' деп те аталады) деп аталатын балалар поэзиясы жинағы 1915 жылы алғаш шығарылғаннан бері 30-дан астам басылымда жарық көрді. Словения, Сербия (негізінен Воеводина автономиялық провинциясында), сондай-ақ Италия мен Австрияның словендер мекендейтін аймақтарында көптеген көшелер, қоғамдық ғимараттар мен мекемелер оның есімімен аталған.