Кіріспе
Қазіргі Аргентина конституциясының түпнұсқа нұсқасы Аргентинаның қазіргі Конституциясы 1853 жылдан басталады. Аргентинаның 1853 жылғы Конституциясын 1853 жылы сол кездегі провинциялық үкіметтердің барлығы дерлік мақұлдады (қазіргі уақытта Аргентина 24 юрисдикциядан тұрады, оның 23-і провинциялар, біреуі автономды қала), Буэнос-Айрес провинциясын қоспағанда, ол 1859 жылға дейін Аргентина Конфедерациясынан бөлек болды. Бастапқы конституцияға бірнеше өзгерістер енгізіп, билікті Буэнос-Айрестің унитариандық партиясына қайтарудан кейін, оны Санта-Феде жиналған Конституциялық конвенция 1853 жылдың 1 мамырында бекітті және оны ұлттық атқарушы үкіметтің уақытша директоры Федералистік партияның мүшесі Юсто Хосе де Уркиза жариялады. 1819 және 1826 жылдардағы қысқа өмір сүретін конституциялардан кейін бұл елдің тарихындағы үшінші конституция болды. Әр түрлі маңызды бірнеше реформаларға қарамастан, 1853 жылғы конституция әлі де қазіргі Аргентинаның құқықтық жүйесінің негізі болып табылады. Ол АҚШ Федералды Конституциясының құқықтық және саяси ілімдеріне қатты сүйенді. Мысалы, ол өкіметтерді республикалық бөлуді, провинциялардың тәуелсіздігінің жоғары деңгейін және күшті атқарушы үкімет басқаратын, бірақ екі палаталы ұлттық конгресспен шектелген федералды билікті орнатты. Ол сондай-ақ бұрынғы конституциялардан және көрнекті заңгер Хуан Баутиста Альбердидің ізашарлық еңбектерінен де пайдаланған. Дегенмен, конституциялық жобаның тарихи маңызы күмәнсіз болды, және қазіргі Аргентинадағы саяси теория мен практикаға қатысты барлық даулар 1853 жылғы конституцияның саяси салдары туралы оң немесе теріс сілтемелерді қамтиды. Аргентиналық тарихшының алғашқы либералды конвенцияларының негізін қалаушы 80-ші жылдар ұрпағы үшін конституция Хуан Мануэль де Росастың ұзақ үкіметін бұзған шынайы іргетастық акт болды. 80 жылдардың ұрпағы Конституция арқылы Еуропалық үлгідегі либералды саяси режим орнатылғанын ерекше бағалады. Алайда, ол бекітілген кезде, кейбір мүшелері оған қатты қарсылық білдірді. Социал-демократиялық бағыттағы UCR партиясы үшін конституция - 1980 жылдардағы ұрпақ олигархиялық үкіметке қарсы орындалмаған саяси идеалды білдірді, ол сайлау алаяғы арқылы билікте болды. Сонымен қатар, либералды конвенцияларды сынға алып, Розаны мадақтаған XX ғасырдың ұлтшыл қозғалыстары үшін конституция либерализмнің құлдырауына ұлттық болмыстан бас тартуды білдірді. Әр түрлі бағыттағы талқылау ашық болып қала береді және Аргентинаның ой-пікірінің бірнеше маңызды шығармаларына ықпал етті.
The current Constitution of Argentina dates from 1853. The Constitution of Argentina of 1853 was approved in 1853 by almost all of the provincial governments at that moment (currently Argentina is made up of 24 jurisdictions of which 23 are provinces and one is an autonomous city) with the exception of Buenos Aires Province, which remained separate from the Argentine Confederation until 1859. After several modifications to the original constitution and the return of power to Buenos Aires' Unitarian Party, it was sanctioned on May 1, 1853, by the Constitutional Convention gathered in Santa Fe, and it was promulgated by the provisional director of the national executive government Justo José de Urquiza, a member of the Federalist Party. Following the short lived constitutions of 1819 and 1826, it was the third constitution in the history of the country. Despite several reforms of varying importance, the 1853 constitution is still substantially the basis of the current Argentine juridical system. It was closely inspired by the juridical and political doctrines of the United States Federal Constitution. It established, for instance, a Republican division of powers, a high level of independence for the provinces, and a federal power controlled by a strong executive government yet limited by a bicameral national congress to balance the population's representation with equity among the provinces. It also drew from the previous constitutions as well as the pioneering works of eminent jurist Juan Bautista Alberdi. Nevertheless, the historical importance of the constitutional project has been unquestionable, and virtually all disputes regarding the political theory and practice in modern Argentina include either positive or negative references to the political consequences of the 1853 constitution. For the Generation of '80, the settlers of the first liberal conventions on Argentine historiography, the constitution represented a true foundational act that broke the long government of Juan Manuel de Rosas. The members of the Generation of '80 especially praised the fact that the Constitution established a European style liberal political regime. However, at the time that it was sanctioned, it had been strongly opposed by some of them. For the UCR, a group with social democrat tendencies, the constitution represented an unfulfilled political ideal against the oligarchic government Generation of '80, perpetuated in power through electoral fraud. At the same time, for the nationalist movements of the 20th century, who criticized the liberal conventions and praised Rosas, the constitution had represented the renouncement of the national identity towards the ruin of liberalism. On different fronts, the discussion remains open, and has inspired several of the most important works of Argentine thought.
Бұрынғы конституциялық жобалар
Рио-де-ла-Платаның Вице-патшалығынан мамыр революциясынан кейін құрылған Рио-де-ла-Платаның біріккен провинциялары қабылдаған құқықтық жүйе соңғы вице-патшаның отставкасынан кейін басты мәселелердің бірі болды. Тіпті, қарсылық білдірген испандық патша күштеріне қарсы тиімді егемендікті басқаруды орнатудың аса шұғыл мәселесі республиканың ұйымдастырушылық шешімдерін күтіп тұрса да, бұл мәселе бойынша кейін ескерілетін көптеген мәселелер талқыланды және жазылды. Примера-Хунтаның құрылуы және оның Гранде-Хунтада жалғасуы Буэнос-Айрестің және басқа да теңізге шыға алмайтын провинциялар арасындағы мүдделердің айырмашылығына куәлік берді. Мұндай бөліну колониялық дәуірде болған, бұл кезде Буэнос-Айрес порты қалаға қолөнер және ауыл шаруашылығынан мүлдем өзгеше коммерциялық мүдде берді. Буэнос-Айрес Ұлыбританиядан кемелермен әкелінген тауарлардың ағынынан пайдаланды, ол үшін ол елдің ауыл шаруашылығы өнімдерін, негізінен шикі былғары мен минералдарды экспорттаудан жиналған салықтармен төледі. Британиядан өнеркәсіптік тауарлар әкелген саудагерлер мен осындай өнеркәсіптік қуаттылығы жоқ провинциялардың бизнесмендері арасындағы айырмашылықтар Рио-де-ла-Платаның вице-корольдігінде жаңғыртудың жоқтығы туралы пікірталастарды тудырды. 1816 жылы тәуелсіздік декларациясымен алғашқы құқықтық негіздер бірлік сипатына ие болды. Ұйымдастырудың алғашқы жылдарында ұлттық атқарушы биліктің әртүрлі органдарын айқындаған, бірізділікпен жасалған әрекеттерді біріктірудің алғашқы жобасы 1812 жылы XIII жыл Ассамблеясын шақыру болды, ол сондай-ақ Құрылтайшы Бас Ассамблея деп те аталады; оның мақсаты ұлттық ұйым үшін негізгі заң жазу болды. Ол 1813 жылдың 31 қаңтарында жиналды және 1815 жылға дейін 2 жылдан астам жұмыс істеді. Ол әкімшілікке, атқарушы билікке арналған ережелерді және келесі жылдары қолданылатын заң шығарушы орган үшін бірнеше ережелерді жариялады. Алайда, бұл ассамблея ұлттық конституцияны таңдай алмады. Конституцияның 4 жобасы болды; біреуі Патриотикалық қоғам, екіншісі Екінші Триумвират тағайындаған комиссия және екі анонимді республикалық жобалар. Соңғы екеуі француз төңкерісі үлгісіндегі билік бөлуді енгізді, бірақ олар әлі де күшті орталықтандырылған, қоғамдық биліктің көп бөлігін Буэнос-Айресте орналасқан орталық атқарушы биліктің қолына тапсырды. Бұл, сондай-ақ кейбір провинциялық депутаттардың болмауы, бұл мәселе бойынша келісімге қол жеткізуге кедергі болды. Ассамблеяның екі жылдық талқылаудан кейін анықтамалар жетіспеушілігі Карлос Мария де Альвеардың Директория деп аталатын уақытша бір адам режимін құруды ұсынған аргументтерінің бірі болды. Ассамблея оң дауыс берді, бірақ азаматтық және әскери басшылардың қолдауы болмағандықтан, ол 1816 жылғы Тукуман конгресінің жобасын жасауға мәжбүр болды. Конгресс басқа жағынан жемісті болғанымен, бұл тұрғыда шектеулі болды; ол 1816 жылы 9 шілдеде тәуелсіздік жариялады. Үкімет формасына қатысты кеңестер қиын болды. Оның күресі кезінде либералды ойшылдар республикалық үкіметпен және конституциялық монархияны жақтағандармен келісімге келді. Соңғылардың бірі Хосе де Сан-Мартин болды. Ол инкалардың ұрпағын ұлттық таққа отырғызуды ұсынды. Монархиялық ізбасарлар тарихи дамыған институттарсыз республика құру мүмкін емес деп мәлімдеді және ол тұрақсыз және әлсіз үкімет құрайтын болады, ал оның қарсыластары демократиялық үкімет құруға тырысудың негізгі себептерінің бірі ретінде мұрагерлік бейімділіктердің жоқтығын көрсетті. Конгресс 1817 жылдың басында Испанияның патшалық күштерінің елдің солтүстік бөлігін басып алу қаупіне байланысты Буэнос-Айреске көшірілуге мәжбүр болды. Сол жылдың 3 желтоқсанында уақытша ереже бекітілді. Облыстық делегаттар конгрессті Буэнос-Айреске көшіру конгрестің мүшелеріне соңғы конституциялық мәтінде Буэнос-Айрес портеньосына пайда табуға қысым жасау үшін бағытталған деп есептеді. 1819 жылы бұл қорқыныш Буэнос-Айрес айналасындағы мықты централизммен сипатталған 1819 жылғы Аргентина Конституциясының жобасында шындыққа айналды. Бұл мәтінде мемлекеттік директорды сайлаудың әдісі туралы ештеңе айтылмаған, бірақ оған кең құзыреттілік берілді, оның ішінде провинциялық үкіметтерді және ұлттық әкімшілік басшыларын тағайындау. Конгресс сонымен қатар Сан-Мартин мен Мануэль Белграноға аскерлерімен бірге астанаға оралуға, Директорияның билігін қорғауға бұйрық берді. Екі генерал да бұл бұйрықтарды...
1853 жылғы саяси ландшафт
1853 жылғы конституция екі онжылдық бойы Буэнос-Айрестегі саяси билікті қолға алған Росастың жеңілісін көрген Касерос шайқасынан кейін әзірленді. Саяси ахуалдың өзгеруі ұлттық істі Жусто Хосе де Уркизаға қалдырды. 1852 жылы 6 сәуірде Уркиза Буэнос-Айрес губернаторы Висенте Лопес и Планеспен, Корриентес губернаторы Хуан Пухольмен және Санта-Фе делегаттарымен кездесті, онда 1831 жылғы Федералды келісімнің шарттары бойынша Конституциялық конгресс шақыру туралы шешім қабылданды. Конгрессті келесі жылдың тамызында ашу туралы шешім қалған провинцияларға хабарланды. Уркиза Буэнос-Айрес элитасының өз мандатына және порт қаласының елдегі қалған бөліктерге деген үстемдігін шектеудің кез келген әрекетіне қарсылық білдіретінін білген. Осы қарсылықты басаңдату үшін Уркиза Пухоль мен Сантьяго Деркиге портено мүдделеріне аздап қатал болатын конституциялық жобаны әзірлеуді тапсырды. 5 мамырда ол Буэнос-Айрестің ең ықпалды кейіпкерлерімен жиналды, олардың арасында Далмасио Велес Сарсфилд, Валентин Алсина, Томас Гидо және Висенте Фидель Лопес болды. Ривадавияның 1826 жылғы конституциялық жобасын қайта жаңғыртуды ұсынды, бірақ ұлттық үкімет алдында оның өкілеттігін қолдау үшін, бірақ жоба қабылданбады. Облыстық делегаттармен соңғы кездесу 29 мамырда Сан-Николас-де-лос-Аройоста өтті. Сан-Николас келісімін қол қоюға дейін екі күн бойы талқылаулар өтті, ол Уркизаға Конфедерацияның уақытша Директорлығын берді және тамыз айына конституциялық конвенцияның ашылуын белгіледі, оған әр провинция 2 өкілді жібереді. Тікелей ұсынылған провинциялар: Entre Ríos by Urquiza; Буэнос-Айрес by López y Planes; Corrientes by Benjamín Virasoro; Санта-Фе by Domingo Crespo; Мендоса by Pascual Segura; Сан-Хуан by Nazario Benavides; Сан-Луис by Пабло Лусеро; Сантьяго-дель-Эстеро by Мануэль Табоада; Тукуман by Селедонио Гутьеррес; және Ла-Риоха by Висенте Бустос. Келісімге Катамарка да қосылды, ол сондай-ақ Уркизаны өзінің өкілі ретінде тағайындады, ал Кордова, Салта және Джужуй оны кейін ратификациялады. Буэнос-Айрес оппозициясы тез әрекет етті. Алсина, Бартоломе Митр, Велес Сарсфилд және Иринео Портела Лопес и Планеске қарсы шықты, олардың ойынша, идеалдары Уркизаға тым жақын. Олар Лопес и Планестің дауысын жарамсыз деп айыптады және оның Буэнос-Айрес үкіметінің атынан оған қол қоюға құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Олар келісім-шарт провинцияның құқықтарын қауіпке ұшыратып, Уркизаға деспотикалық атрибуция берді деп мәлімдеді. Келесі айтыстар, Jornadas de Junio деп аталады, 2 маусымда 1852 жылы Лопес и Планның отставкасымен аяқталды. Заң шығарушы орган оны алмастыру үшін Мануэль Пинтоны сайлады, бірақ Уркиза шартта оған берілген өкілеттіктерді пайдаланып, провинциялық заң шығарушы органды таратып, оның басында Лопес и Планесті қайта орнатқан федералды араласуды шақырды. Лопес и План екінші рет отставкаға кеткен кезде, Уркиза провинцияның үкіметін өзі қабылдады, 15 мүшеден тұратын мемлекеттік кеңесті талқылау органы ретінде тағайындады. Үркиза қыркүйек айына дейін провинцияның үкіметін жеке өзі бақылады, ол Санта-Феге конституциялық конвенцияға сайланған депутаттар Сальвадор Мария дель Карил және Эдуардо Лахиттемен бірге кетті, генерал Хосе Мигель Галан уақытша губернатор болды. Үш күннен кейін, 11 қыркүйекте Митре, Альсина және Лоренцо Торрес Галанның күштеріне қарсы көтеріліп, заң шығарушы органды қалпына келтірді. 22 қыркүйекте олар келісімге қосылудан бас тартады және Уркизаның билігін қабылдамады. Олар сондай-ақ Хосе Мария Пазды көтерілісті ішкі провинцияларға кеңейтуге жіберді, ол сәттілікке жетпеді, бірақ олар Уркизаны көтеріліске тікелей шабуыл жасауға кедергі келтіретін белгілі бір қолдауды алды және оны көтерілісшілермен келіссөз жүргізуге мәжбүр етті, бұл мақсатта Федерико Баэзды Буэнос-Айреске жіберді. Буэнос-Айрес Конституциялық ассамблеядан өз депутаттарын шақырып алды және басқа провинцияларды да солай етуге шақырды. Олар жиналысты жою үшін басқа провинциялардың үкіметтерінен теріс жауап алды, сондықтан Альсина мен Митр Уркизаның позициясы мен күшін әлсіретуге тырысты. Олар Энтре-Риос, Санта-Фе және Кордова провинцияларына шабуыл жасауға әскер жіберді. 21 қарашада Хуан Мадарияганың қолбасшылығындағы әскер Консепсьон-дель-Уругвай қаласын басып алуға тырысты, бірақ оны Рикардо Лопес-Жорданның күштері қайтарып жіберді, ол Уркизаға жағдай туралы тез арада хабарлап қойды. Сонымен қатар, Паз Санта-Феден асып түсе алмады, ал Митре Корриентес губернаторы Пухолды Энтре-Риоск...