Кіріспе

Рамадидің екі шайқасы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1917 жылдың шілде және қыркүйек айларында Британ және Осман империяларының күштері арасында өтті. Екі тарап Бағдадтан батысқа қарай 100 км жерде, Евфрат өзенінің оңтүстік жағалауында, Осман әскерінің маңызды гарнизоны орналасқан Рамади қаласына қарсы күресті. Қаланың Алеппо мен Бағдад арасындағы жолда орналасқан стратегиялық орны оны Месопотамиялық науқан кезінде британдықтардың басты нысанасына айналдырды, бірақ жаушылық климаттық жағдайлар қала үш ай ішінде екі рет шабуылға ұшыраған. 1917 жылдың шілдесінде болған алғашқы шайқаста британдықтар жеңілді. Бұл жағдайға бірнеше факторлар себеп болды, соның ішінде жаудың отына қарағанда көбірек зардап шеккен қатты ыстық, ауа райының нашарлауы, британдық коммуникациялардың бұзылуы және тиімді түрік қорғанысы. Оқу сабақтары екі айдан кейін екінші шайқаста қолданылды: британдықтар басқа тактиканы қабылдады және гарнизонды Евфратқа қарсы тұтқындап, олардың қашу желілерін кесіп тастады. Нәтижесінде ол көп мөлшерде оқ-дәрі мен керек-жарақтармен бірге тұтқындалды.

Өмірбаян

1917 жылдың наурыз айында Османдық түріктерді британдықтар Фаллужадан қуып шығып, батысқа қарай 29 км (18 миль) Мадхидж бұрқасында орналасқан позицияға қайтты. Олар кері қайтқанда Евфрат өзеніндегі Сахлауия бөгетін бұзып, өзеннің төменгі ағысын су басу қаупін едәуір арттырды. Бұл ағылшындықтар үшін кейбір тактикалық артықшылықтарға ие болса да, су тасқыны Бағдадтан батысқа қарай өтетін аймақты басып өтпейтін болады, сонымен қатар бұл Самарра мен Мусаииб темір жолдарына қауіп төндіретін және Фаллужаны кесіп тастайтын тәуекел болды. Сондықтан ағылшындар бөгетті қайта тұрғызуға тырысты. Бұл үшін бөгеттің жұмысшы топтарын күзету үшін Рамадиден оңтүстікке қарай 32 км (20 миль) жердегі Дхиббан ауылын басып алу қажет болды. Генерал Фредерик Стэнли Мод Дхибанды басып алу және Рамадидегі түрік гарнизонына қарсы соққы беру операциясы жүргізілуі керек деп шешті, олардың саны "шамамен 120 сабель, 700 мылтық және 6 [артиллерия] пулемет" - барлығы шамамен 1000 адам. Модтың мақсаты Рамадиді басып алу емес, оның гарнизонын қуып, мүмкіндігінше көп тұтқын мен материалдық заттарды тұтқындау еді. Алайда күтпеген жерден, Мауд бұйрық бергеннен кейін бірнеше күн өткен соң, ауа температурасы көтеріле бастады. 8 шілдеде Бағдадтың көлеңкесінде температура 50 ° C (123 ° F) -ға жетті және шатырлар мен қазылған жерлерде бірнеше градусқа жоғары болды. Күннің тікелей әсері 71°С-қа тең. Бір байқаушы бағдадтықтардың оны "адамның есте сақтаудағы ең ыстық мезгіл" деп атағанын және қатты ыстықтың көптеген заттарды тіпті қолмен ұстауға да ыстық қылатынын айтты: "Ауыздықта тұрған адамның қолын ыдыстың жиегі күйдіреді. Топырақ пен құм аяқ табанды да, аяқкиімді де күйдіреді". Мод операцияны кейінге қалдыруды ойлады, бірақ генерал Александр Кобб ауа райының суытуы мүмкін емес екенін және ыстық әсерін азайту үшін барлық ықтимал сақтық шаралары қолданылып жатқанын айтып, оны жалғастыруды ұсынды. Фаллужада 7-ші (Ферозепур) бригадасынан, екі ат әскерінен, он төрт артиллерия құралынан, төрт бронеавтомобильден және жарты сапер мен шахташы ротасынан тұратын колонна жиналды. Сондай-ақ, лейтенант-полковник Чарльз Левенакс Халдейн басқарған күшті қолдау үшін үш ұшақ тағайындалды. Британдықтардың ең үлкен қиындығы - Рамадиге күшті қалай жеткізу керектігі болды, өйткені ыстық Дхаббаннан түнде де жүріп өтуді мүмкін емес етті. Оларды автокөлікпен тасымалдау, шабуылдау орындарына жеткізу және шабуыл жасау үшін жеткілікті түрде жаңа күйде жеткізу туралы шешім қабылданды. Бұл Месопотамиядағы майдан алаңында мотоатқыштардың алғашқы күшін қолданудың алғашқы әрекеті болды. Ерлерді тасымалдау үшін Ford маркалы 127 фургон мен жүк көлігі пайдаланылды, 600-і бір мезгілде, түнде саяхаттап, күндіз күн сәулесінен қорғану үшін шатырлармен. Сондай-ақ, ыстық соғылған жағдайда дереу емделу үшін мұз алып жүруге болады.

Ұрыс барысы

Дибан 7-8 шілде түнінде ұрыссыз басып алынды, ал қалған күш 10 шілдеде Фаллужадан келді. Кішкентай отряд Дхаббанды күзету үшін қалды, ал қалғандары батысқа қарай 11 км (7 миль) Мадхидж бұрқасына қарай жылжыды. Олар кешкісін оған жетіп, қарсылықсыз басып алды, бірақ көп ұзамай түрік мылтығының атысына тап болды. 11 шілде күні сағат 01:00-де алға жылжу Рамадиден шығысқа қарай 3,2 км жердегі Мушаид нүктесіне жалғасты. Жол бойындағы құмның көптігіне байланысты, бағана 04:45-те ғана жетті. Рамадидің шетіндегі бау-бақшалар мен фермаларды аралап, түрік әскері алты артиллериялық, екі автомат және көптеген мылтықпен атысты. Осы уақытқа дейін үш британдық ұшақтың екеуі радиаторлардан суды буландыруға байланысты механикалық проблемалар туындағаннан кейін жерге түсуге мәжбүр болды. Қарулы көліктер мен жаяу әскерлер артиллерия мен пулемет отына қарсы тұра алмады. Түрік артиллериясы күткеннен әлдеқайда дәл болды, бірнеше рет британдық сымсыз байланыстарды бұзды. Көмекшілер сағат 06:45-те жіберілді, бірақ одан әрі алға жылжи алмады. Бұл жағдайды одан да нашарлату үшін таңғы сағат 8-де құмды дауыл басталып, күннің қалған бөлігінде жалғасты. Британдықтардың байланыс жүйесі бұзылып, дауылдың әсерінен қарсы батареяның атысы тоқтады. Бұл өз кезегінде британдық жаяу әскерінің шабуылдау мүмкіндігін жойды, өйткені олар жалынды аптапта 1 км (1000 ярд) ашық жерде алға жылжуға тура келді. Ыстық күндіз кері қашуды ұйымдастыруға мүмкіндік бермеді, сондықтан әскерлер Евфраттан сумен қамтамасыз етіліп, жағдайды төтеп берді. Түріктердің кері шегінуіне жол берілмеді, ал келесі күні сағат 03:15 британиялық командир түннің астында кері шегінуді шешті. Түріктер ағылшындарға шабуыл жасамаса да, 1500-ге жуық түрік жақтас арабтар шабуыл жасады, бірақ "күн шыққанда соққыға ұшырап, қатаң жазаланды". Олар 13 шілде күні сағат 21:30-да жеткен Дхаббанға қайтып оралғанда, британдықтарға қарсы мергендік шабуылдарын жалғастырды.

Қаза тапқандар мен зардаптары

Бұл шайқас өте қымбат шығынға ұшырады, оны ауа райының нашар жағдайы мен күтпегендей күшті түрік қарсыласы күшейте түсті. Британдықтар 566 адамнан зардап шекті, оның 321 -інің жартысынан астамы ыстықтан болды. Осылайша, жаудың оғы британдықтардың жартысынан азын алып кетті. Кейбір ер адамдар ыстықтан көз жұмды, ал басқалары шөлден қайтыс болды немесе ақылдан адасты.

Өмірбаян

Екінші, ақыр соңында табысты, британдықтардың Рамадиді алу әрекеті 1917 жылдың қыркүйегінде жасалды. Бұл уақытта түріктер еуропалық-германдық бірлестікті құрастырды. Бұл топты "Йилдерим" ("Жұлдызды") деп атады. Мақсаты - Иракқа шабуыл жасау, Евфрат өзенінен Хит арқылы Бағдадқа дейін жүріп өту. Алайда бұл қауіп ешқашан іске аспады, өйткені немістер өздерінің әскерлерін даладағы қолдау үшін қажетті темір жол желілерін аяқтай алмады және Йилдерим армиясы тобы Палестина майданына қайта бағытталды. Елдерім әскер тобының қатерлі әсері британдықтарды Рамадиді қайтадан басып алуға итермеледі. Қаланың бақылауы, сондай-ақ, түріктердің ағылшындықтардың бақылауындағы аумақтардан заңсыз түрде әкелінген аймақтан жаңа өнімге қол жеткізуін теріске шығару және Кербалаға баратын шөлдік жолды кесу үшін ізделді. 1917 жылдың қыркүйек айының ортасында генерал Мод 15-индиялық дивизияның командирі генерал Гарри Брукингке операцияны жүргізуді бұйырды. Дивизия Фаллужада бригада генерал-майор А. В. Эндрюдің 50-ші бригадасына қосылды және 20 қыркүйекке дейін Рамадидің шығысында Мадхиджде алдыңғы позицияны орнатты. Түрік әскері Мадхидждің батысына қарай 6,5 км жерде орналасқан Мускайд қырқасы деп аталатын құм төбелері бойымен қазылған. Олардың негізгі қорғаныс позициялары шамамен 1,5 км батысқа қарай, Рамадидің оңтүстігінде орналасқан. Брукинг 6-шы үнді кавалерия бригадасын пайдаланып, батыстан шегінудің гарнизонның желісін кесу үшін оңтүстіктен майданға шабуыл жасауға шешім қабылдады. Бұл түріктерді өзенге қарсы ұстап қалар еді, өйткені Рамадиде көпір жоқ еді. Түріктер ағылшындықтар шілдеде қолданған тактиканы қайталайды деп ойлады және қаладан шығыстан оңтүстікке қарай орналасқан доғаны жабу үшін қорғанысты соған сәйкес ұйымдастырды. Олар батысқа қарай соғатын жолды қажет болған жағдайда пайдалана алады деп күтті. Шілдедегі шабуылдан кейін түрік гарнизоны едәуір күшейтілді және қазір 10 артиллериялық оқпен 3500 жаяу әскер, 500 артиллерия және 100 атлы әскер болды. Брукинг түріктердің ағылшындар Евфрат жағалауында қайтадан алға жылжуға тырысады деген сенімін нығайту үшін бірнеше рет жалған дайындықтарды жасады. 28 қыркүйекте Мадхиджде понтон көпірі салынды, әскерлер өзен бойында қоныстанды, ал достас араб тайпалары Рамадидің қарама-қарсы жағалауына керек-жарақты жеткізу үшін жалдалды. Брукингтің шабуыл бастау туралы бұйрығы да Мадхиддегі түрік тыңшыларынан шабуылдың шынайы жоспарын жасыру үшін әдейі белгісіз болды.

Ұрыс барысы

27 қыркүйек түнгі сағат 21:45-те жаяу әскерлер Мушаид жотасына қарай шабуыл жасап, аз қарсылық көрсетті. Алайда, өзен жағалауын жалғастырудың орнына, 12-ші және 42-ші үнді бригадалары Евфрат өзені мен Хаббания көлі арасындағы Евфрат аңғарының арнасына қарай солға бұрылды. Олар 28 қыркүйекте сағат 15:00-ге дейін каналдың арғы жағындағы бөгетті қамтамасыз етті. Олардың қарқынды ыстыққа ұшырауы Брукингтің 350 Форд фургондарын пайдалана отырып, 28 қыркүйекте 63 000 литрден астам су тасымалдаған сумен жабдықтау желісі арқылы мүмкін болды. Осы арада 6-атқыштар бригадасы Рамадидің оңтүстігі мен батысына қарай шөлді кесіп өтіп, 16:00-де қаладан батысқа қарай 8 км (5 миль) қашықтықтағы жолға жетті, онда олар түріктердің қайтып кетуін болдырмау үшін қазған. Артиллерияның қолдауымен британдықтар түрік автоматтары мен мылтықтарының отына төтеп бере отырып, Рамадидің оңтүстігіндегі екі жотаға көтерілді. Екеуі де 28 қыркүйектің түстен кейін түсірілген. Гарнизонның соңғы құтылу жолы қазір Рамадидің батысында Азизия көпірі болды. Жауынгерлік түнде айдың жарығында жалғасып жатқанда, түрік жаяу әскерлерінің колоннасы 29 қыркүйек күні сағат 03:00-де тұзақтан шығу үшін күресті. Британдықтардың ауыр пулемет және артиллерия оғы оларды кері қайтарып, аман қалғандарды бір жарым сағатқа созылған ұрыстан кейін Рамадиге қайтарып жіберді. 39-шы Гархвал мылтық жасағы көпірге шабуыл жасап, ашық көріністерден атумен түрік қаруларын зарядтады және ауыр зардап шеккеніне қарамастан, 07:30-да оны алды; үш шабуылдаушы компанияның 100 адамы ғана оны басып алды. Гархвалидің алға жылжуы түрік қорғаныстарын шайқастың жеңілгеніне сендірді. 09:15 -де көптеген түрік күпірде Гархвалилерге беріле бастады; 09:30 -де британдықтардың қалған бөлігі Рамадидің саз қабырғаларына қарай алға жылжуда, "ақ тулар жаудың барлық желісі бойынша көтерілді". Сағат 11:00-де түрік қолбасшысы Ахмет Бей және қалған гарнизон берілді. Түріктердің берілуі дәл уақытында болды, өйткені көп ұзамай күшті құм дауыл басталды, ол көрінуді бірнеше метрге дейін қысқартты; егер ол ертерек соққан болса, гарнизон оңай қашып кетуі мүмкін еді.

Қаза тапқандар мен зардаптары

Бұл шайқаста 120 түрік сарбазы қаза тауып, тағы 190 адам жарақат алды. Британдықтар 3456 тұтқынға алды, оның ішінде 145 офицер. Бірақ олардың біразы Евфрат өзенінен жүзіп құтылып кетті. Британдықтар 995 адамды құрбан етті, бірақ олардың көбі түрік шрапнельінің әсері тым жоғары жарылып, аз жараланған. Көптеген материал тәркіленді, соның ішінде 13 артиллерия, 12 пулемет және көптеген оқ-дәрілер мен басқа да керек-жарақтар. Рамадидің басып алынуы жергілікті араб тайпаларының тараптарын ауыстырып, британдықтарды қолдауына әкелді. Кейінірек Мод бұл әрекетті "әскерлік операция сияқты таза және іскерлік іс-әрекет ретінде көрсетті". Қаланың құлдырауы соншалықты кенеттен болды, соғыс аяқталғаннан кейінгі күні неміс ұшқышы Рамадиге қонуға тырысты, бірақ ол қазір оны кім басып алғанын түсінбей, асығыс қашып кетті. Қала жеткілікті қауіпсіз деп танылды, келесі күні британдықтар өздерінің алға басуын жалғастыруға шешім қабылдады.