Кіріспе

1960 жыл - Африканың 17 елінің тәуелсіздік алған жылы 1960 жыл Африка жылы деп аталады, өйткені сол жылы өткен оқиғалар - негізінен Африканың 17 елінің тәуелсіздігі - континенттегі пан-африкалық сезімдердің өсуін көрсетті. Бұл жылы Африканың тәуелсіздік қозғалысы шықты, Африка Біріккен Ұлттар Ұйымында басты күш ретінде пайда болды. Осы саяси оқиғалар Африканың болашағы туралы болжамдар мен үміттер тудырды, бірақ сонымен бірге континент колониялық зорлық-зомбылықтан кейінгі шындыққа тап бола бастады. Бұл жылы сондай-ақ Оңтүстік Африканың апартеидтік үкіметін қарулы қарсылықтың басталуы болды, оның саяси салдары бүкіл Африка мен бүкіл әлемде болды. Сол жылы Батыс Африка мен Экваторлық Африканың барлық отарлары тәуелсіздік алды.

Шығу тегі

Британдық колониялар министрлігінде О. Х. Моррис қаңтар айының басында "1960 жыл Африканың жылы болады" деп болжады. "Африка жылы" деген сөз тіркесін 1960 жылы 16 ақпанда Ральф Банч та қолданған. Банч көптеген мемлекеттер сол жылы тәуелсіздікке қол жеткізеді деп күтті, себебі "барлық секторлардағы Африка халықтары отаршылдықтан шығатын жарылғыш жылдамдыққа жақын". "Африка жылы" идеясы халықаралық БАҚ назарын аударды. Жылдың мифологиясына 1960 жылы 3 ақпанда Гарольд Макмилланның "Өзгерістің желдері" атты баяндамасы да әсер етті. Кейптаун қаласында сөйлеген сөзінде Макмиллан императорлық державалардың өз колонияларын басқаруды жалғастыруы қиын болатынын мойындады. Бұл сөзді сөйлегенде, Ұлыбританияның саяси элитасы Ұлыбритания империясының аяқталғанын және оны сақтап қалуға болмайтынын мойындады. Бұл Консервативтік партияның Империя лоялист қанатының реакциясына себеп болды; қараңыз Консервативті дүйсенбі клубы. Африкалықтар да жауап берді. Гвинеяның сыртқы істер министрі Каба Соридің сөздерімен:

Италия мен Ұлыбританиядан

1960 жылы екі ел Ұлыбритания империясынан тәуелсіздік алды: Сомали, Британдық Сомалиленд пен Сомалидің сенімгерлік аумағын біріктіру арқылы және Нигерия. 26 маусымда (мадагаскар тәуелсіздігі күні) Британдық Сомалиленд тәуелсіз Сомалиленд мемлекеті болды. Бес күннен кейін ол Италияның Сомалидің сенімгерлік аумағымен бірігіп, 1 шілдеде Сомали Республикасын құрды. Нигерияда ең көп халық және ең жақсы экономика болды континентте. 1 қазанда тәуелсіздік алды. Сондай-ақ 1960 жылы Гана Доминионы республика болу үшін дауыс берді, осылайша Елизавета II-нің 1957-1960 жылдардағы Гана патшайымы ретінде билігін аяқтады. Әлемге танымал пан-африкалық Кваме Нкрума, бұрынғы премьер-министр, 1960 жылы 27 сәуірде бір мезгілде президент болып сайланды.

Бельгиядан

Конголықтар тәуелсіздік үшін қатты агитация жасады, ал 1960 жылдың басында Патрис Лумумба 1959 жылы көтеріліске шақырғаны үшін түрмеге жабылды. Конгоның тәуелсіздік алуын мойындаған Бельгия Лумумбаны босатып, оған 18-27 қаңтарда Брюсселде өткен конференцияға қатысуға рұқсат берді. Конференцияда 30 маусым Конго Республикасының тәуелсіздік күні ретінде бекітілді. Лумумба мамырдағы сайлауда көпшілік дауыспен жеңіске жетіп, 30 маусымда елдің премьер-министрі болды. Бұл мерекенің рухы конголық музыкант Ле Гранд Каллеге "Индепенденс Ча Ча" әнін жазуға ықпал етті, ол бүкіл Африканы таңғалдырды. Көп ұзамай елде дүрбелең туды, ал Лумумба 14 қыркүйекте биліктен шығарылды. Кейіннен ол азаптап, өлтірілді. Кейінгі тұрақсыздық кезеңі кейде Конго дағдарысы деп аталады. Конгодағы оқиғалар лондондық Daily Express-ті - отаршылдықты үнемі жақтап келген - "Африка жылы" деп айыптап, 1961 жылды "реализм жылы" деп жариялады.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкадағы Шарпвилл қазасы 1960 жылы 21 наурызда болды, бұл жаппай жер асты қарсылықтарын және халықаралық ынтымақты демонстрацияларды тудырды. Бұл оқиға кейде апартеидке қарсы дүниежүзілік күрес басталған деп аталады. Оңтүстік Африканың белсенділері мен ғалымдары оны қарсылық көрсетудегі бұрылыс нүктесі ретінде сипаттап, зорлық-зомбылықсыздық пен либерализмнің аяқталуын белгіледі. Кейбіреулер оның ең үлкен әсері Оңтүстік Африкадағы ақ нәсілділердің саяси қара нәсілділерді қатыгездікпен басқынғанына көз жеткізгенін айтады. 5 қазанда Оңтүстік Африкада референдум өткізіліп, монархия жойылды, бұл Оңтүстік Африканың келесі жылы нәсілдік саясаты бойынша Ұлттар Достастығынан кетуін белгіледі.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

Қазан айында Гана президенті Кваме Нкрума Біріккен Ұлттар Ұйымында сөз сөйлеп, Африканың әлемдегі рөлін және әлемнің Африкадағы болашақ рөлін талқылады. Нкрума Африканың жаңа күшін растады, ол континентті отарлаған еуропалық халықтардан кек алмағанын, бірақ соған қарамастан бостандықта тұрғанын айтты: Біздің заманымыздың басты фактілерінің бірі - Африканың оянуының қазіргі әлемге әсері. Африкалық ұлтшылдықтың ағып жатқан ағысы барлық нәрсені алып тастайды және отаршылдық күштерге біздің құрлығымызға жасалған әділетсіздік пен қылмыстың әділ жазасын беру үшін сынға айналады. Бірақ Африка кек алмақ емес. Оның қаһарлылығы табиғатына қайшы келеді. Екі миллионнан астам халқымыз бір дауыста зор күшпен айқайлайды. Олар не дейді? Біз өзімізді езгілеушілерге өлім тілемейміз, құл иелерімізге жамандық тілемейміз, әділ және оң талапты нықтаймыз, біздің дауысымыз мұхиттар мен таулар, төбелер мен аңғарлар, шөл далалар мен адамзат мекендейтін кең жерлер арқылы естіледі және Африканың азаттығын талап етеді. Африка өзінің бостандығын қалайды. Африка азаттыққа ие болуы керек. Бұл қарапайым шақыру, бірақ бұл сонымен қатар оны елемейтіндерге қызыл жарық беретін ескерту. Нкрума ақ нәсілділердің үстемдігін тоқтатуды, әсіресе Оңтүстік Африкада, талап етті. Бастапқы сөзінде баяндаманың мәтіні басылып шықты, В. Ду Бойс: "Кваме Нкрума - Африканың дауысы екеніне күмән жоқ. Яғни, ол қараңғы континенттің ой-пікірлері мен идеалдарын басқа кез келген адамнан гөрі көбірек білдіреді және бұл континент әлемдік істерде алдыңғы қатарға шығады". 1960 жылы 14 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы отарланған елдер мен халықтарға тәуелсіздік беру туралы декларацияны мақұлдады. Бұл мәлімдемеде "барлық халықтар өзін-өзі анықтау құқығына ие" және сыртқы биліктің билігі адам құқықтарын бұзу болып табылады деп расталады. Баяндама қарсы дауыссыз қабылданды. АҚШ және басқа жеті отаршылдық держава дауыс беруден бас тартты; АҚШ делегациясының афроамерикандық мүшесі Зельма Джордж Декларацияны қолдағанын білдіру үшін тұрды.

Байланысты оқиғалар

25-31 қаңтар аралығында өткен Бүкіл Африка халықтарының екінші конференциясы Африканың толық тәуелсіздігі мен Африка банкін құруға шақырды. 1960 жылы Римде өткен жазғы Олимпиада ойындарында эфиопиялық жүгіруші Абебе Бикила марафон жарысында жеңіске жетіп, Олимпиадалық алтын медаль алған алғашқы қара африкалық болды. Оның жетістіктері Африканың мақтанышын арттырып, әлемнің назарын Африкаға аударды.

Салдары мен мұрасы

Африка жылы бүкіл әлемде африкалықтардың символикалық мәртебесін өзгертті, өйткені әлем африкалық ұлттардың халықаралық аренада ескерілетін күш ретінде бар екенін мойындады. Африка жылы Америка Құрама Штаттарында азаматтық құқықтар қозғалысына қатысқан афроамерикандықтарға үлкен серпін берді. Балтиморлық афроамерикандық газет, АҚШ-тың оңтүстігіндегі сегрегацияны жеңеді деген сенімде, редакторлық: "Африканы шашып жатқан 'өзгерістің желдері' Америка Құрама Штаттарының қараңғы аймақтарында да соғады". Профессор Джеймс Мериветер Африка жылы туралы былай деп жазды: "1960 жылы болған оқиғалар африкалық американдықтар мен ақ нәсілділердің үстемдігіне қарсы дүниежүзілік күрес арасындағы байланысты нығайтты, әрі бұл күрес көбірек Африкаға бағытталған". Американың оңтүстігіндегі сегрегацияға қарсылық білдірушілер Оңтүстік Африкаға шабыт іздеп бара бастаған шығар, керісінше. "Африка жылы" деген сөз тіркесі 2005 жылы, көбінесе, Батыс назарының континентке 31-ші G8 саммиті айналасында пайда болды. 2010 жылы бірнеше африкалық ел тәуелсіздіктің 50 жылдығын "Африка жылының" жарты жүз жылдығында атап өтті.