Кіріспе
Еврей феминисттік ұйымы Қабырғадағы әйелдер (івритше: נשות הכותל, Нешот ХаКотел) - Израильде орналасқан көп конфессиялы еврей феминисттік ұйымы. Оның мақсаты - әйелдердің Батыс қабырғасында дұға ету құқығын қамтамасыз ету. Пью зерттеу орталығы Израильді дінге "ең жоғары" шектеулер қоятын елдердің бірі ретінде анықтады, ал православие емес иудаизм ағымдарына шектеулер қойылды. Олардың бірі - Батыс қабырғасының раввині гендерлік бөлінуді және әйелдердің діни киім киюіне шектеулер енгізді. "Қабырғадағы әйелдер" Рош Ходеш күні әйелдер үшін ай сайын дұға қызметтері өткізгенде, олар православиелік мүшелер толықтай қатыса алуы үшін жыныстық бөлінуді сақтайды. Бірақ олардың діни киім киюі, ән айтуы және Торадан оқуы православиелік яһуди қауымының көптеген мүшелерін ренжітіп, наразылық туғызып, тұтқындауға әкелді. 2013 жылдың мамыр айында судья 2003 жылғы Израиль Жоғарғы Сотының әйелдерге Тораны алып жүруге немесе намаз шағатын киюге тыйым салған үкімінің қате түсіндірілгенін және қабырғадағы әйелдердің дұға жиналыстары заңсыз деп танылмауы керек деп шешті. 2016 жылдың қаңтар айында Израильдің Министрлер кабинеті раббинат бақылауында емес, теңгерімді дұға үшін қол жетімді болатын Котельдегі жаңа кеңістікті белгілеу жоспарын мақұлдады. Қабырғадағы әйелдер бұл шешімді құптайды, бірақ бұл жоспарға басқа топтар қарсылық білдірді, соның ішінде премьер-министр Беньямин Нетаньяхудың басқарушы коалициясының кейбір ультра-ортодоксалды мүшелері, олар үкіметтің Батыс қабырғасында православие емес дұға ету орнын құру жоспарын қайтарып алумен қорқытты. 2017 жылдың қаңтар айында Израиль Жоғарғы Соты егер Израиль үкіметі 30 күн ішінде әйелдерге Торадан оқып беруді тыйым салуға "жақсы себеп" таба алмаса, әйелдер мұны жасай алады деп шешті. Олар сонымен қатар Израиль үкіметі енді алаңның Робинсонның аркасы аймағы Котелге кіру мүмкіндігі деп айта алмайды деп шешті. Әйелдерге Тораны Kotel-де оқып беру туралы өтінішті "Қабырғаның әйелдері" деп аталатын, қабырғаның әйелдерінен бөлінген топ ұсынды. Ронит Кампфтың айтуынша, топтың күресі "Исраилдің БАҚ тарихында әйелдер мәселесі ең көп қамтылған мәселе болды".
Women of the Wall (Hebrew: נשות הכותל, Neshot HaKotel) is a multi denominational Jewish feminist organization based in Israel whose goal is to secure the rights of women to pray at the Western Wall, also called the Kotel, in a fashion that includes singing, reading aloud from the Torah and wearing religious garments (tallit, tefillin and kippah). Pew Research Center has identified Israel as one of the countries that place "high" restrictions on religion, and there have been limits placed on non Orthodox streams of Judaism. One of those restrictions is that the Rabbi of the Western Wall has enforced gender segregation and limitations on religious garb worn by women. When the "Women of the Wall" hold monthly prayer services for women on Rosh Hodesh, they observe gender segregation so that Orthodox members may fully participate. But their use of religious garb, singing and reading from a Torah have upset many members of the Orthodox Jewish community, sparking protests and arrests. In May 2013 a judge ruled that a 2003 Israeli Supreme Court ruling prohibiting women from carrying a Torah or wearing prayer shawls had been misinterpreted and that Women of the Wall prayer gatherings at the wall should not be deemed illegal. In January 2016, the Israeli Cabinet approved a plan to designate a new space at the Kotel that would be available for egalitarian prayer and which would not be controlled by the Rabbinate. Women of the Wall welcomed the decision, but the plan faced opposition from other factions, including some ultra Orthodox members of Prime Minister Benjamin Netanyahu's governing coalition, who threatened to withdraw over the government's plan to create non Orthodox prayer space at the Western Wall in deference to the Women of the Wall. In January 2017, the Israeli High Court ruled that if the government of Israel could not find "good cause" to prohibit women reading from the Torah in prayer services at the Kotel within 30 days, women could do so; they also ruled that the Israeli government could no longer argue that the Robinson's Arch area of the plaza is access to the Kotel. The petition for women to read from the Torah at the Kotel had been brought by a group that split off from the Women of the Wall, calling itself the "Original Women of the Wall". According to Ronit Kampf, the group's struggle has been "the most covered women's issue in the history of the Israeli media."
Қорытынды
Бастапқыда, "Қабырға әйелдері" православиелік мүшелерді қамтыды және олардың қызметі "православиелік стандарттар" бойынша жүргізілгенін мәлімдеді. Бұл православиелік нормаларға сәйкес әйелдер цицит, тефилин кимейді немесе Торадан оқымайды дегенге қарамастан болды. Бұл жағдай православие дінінің көпшілігін, соның ішінде өзін православиелік феминист деп атағандарды да ренжітті. "Қабырға әйелдері" - реформатор, консерватор және қазіргі православие мүшелерін қамтитын көп конфессиялы топ. 1988 жылдан бері бұл топ Батыс қабырғасында дұға ету құқығын тану үшін сотпен күресіп келеді. Олардың болуын православиелік ғибадат етушілер қорлау деп санайды және мәселені шешу үшін көптеген сот іс-шаралары болды. 1989 жылы Естер оразасында православиелік ерлер әйелдердің ән айтуына ашуланып, оларға орындықтар лақтырып, тіл тигізді, нәтижесінде зорлық-зомбылықты басу үшін көз жасын төгу газы қолданылды. 2010 жылы полиция екі харедисті Батыс қабырға алаңында ұстады. Олар қабырғаның әйелдер тобының орындықтарын тастаған деп күдікті. 2009 жылы бірінші әйел таллитпен дұға еткені үшін тұтқындалды. Қабырғадағы әйелдер күресін Израильдің православиелік діни беделі олардың ықпалын әлсірету және діни плюрализмді енгізу үшін жасалып жатқан әрекет деп санайды. Православтардың қарсылығы халахикалық алаңдаушылықтан туындайды; бұл православиелік синагога ретінде қызмет етеді деп мәлімделген аймақтағы дәстүрлі емес рәсімдерді жалпы жек көру ретінде ашық көрінеді. Православие әйелдерге минян (молитвалық кворум) құруға рұқсат бермейді және әйелдер өздерін солай деп санамаса да, бұл православиелік сезімталдықты тыныштандырмады. Бастапқыда бұл топ Израильдің негізінен православиелік діни билік орындарынан қолдау таппады. Жақтастары тек Израильде ғана еврей әйелдеріне өздерінің дәстүрі бойынша қоғамдық орында намаз оқуға тыйым салынатынын және 2003 жылы биік соттың оларға қабырғада намаз оқуды тыйым салған шешімі 2013 жылы жойылғандығын атап өтті. Израильдік министрлер кабинеті 2016 жылдың қаңтар айында Котельдегі жаңа кеңістікті теңгерімдік дұға үшін пайдалануға арналған және Раббинат бақыламайтын жоспарды мақұлдады. Ұйымды негізінен диаспорадан келген еврей әйелдер құрды, ал қатысушылардың едәуір бөлігі американдық иммигранттар немесе ағылшын тілді қауымның бөлігі. Бұл, бір жағынан, АҚШ-тағы және Израильдегі православиелік әйелдердің әлеуметтік жағдайларының айырмашылығына байланысты. Шмуэль Роснер бұл құбылысты діни плюрализм, діни қалыптылық және төзімділік үшін "америкалық импорттық шайқас" деп сипаттайды. Ол азаматтық құқықтар мен феминизмнің Израильге кеч келген американдық импорт екенін атап өтті.
Тұтқындау және қамауға алу
Азаматтық құқықтар мен діни бостандық үшін күресте топ мүшелері азаматтық бағынбаушылыққа қатысып, "сенушіліктің тұтқыны" болды. "Қабырғадағы әйелдер" тобының бірнеше мүшесі Жоғарғы Соттың үкімі бойынша заңды деп санаған әрекеттері үшін тұтқындалды. Нофрат Френкель 2009 жылдың қарашасында пальтосының астына таллит киіп, Тора ұстап тұрғаны үшін тұтқындалған. Оған айып тақпаған, бірақ оған екі апта бойы Қабырғаға кіруге тыйым салынған. Топтың жетекшісі Анат Хоффман 2010 жылдың қаңтар айында полиция тарапынан тергеліп, саусақ іздері алынды және оған "Қабырғадағы әйелдер" ұйымына қатысы бар деп айып тағылуы мүмкін екендігі айтылды. Сұхбат WOW-тің желтоқсандағы қызметіне қатысты болды, оның барысында Хоффман әдеттегіден тыс ештеңе жасамағанын айтты. 2010 жылдың 12 шілдесінде Хоффман Тораның шиыршығын ұстағаны үшін тұтқындалды. Оған 5000 шекел айыппұл салынды және оған 30 күн бойы "Котл" ғимаратына жақындауға рұқсат етілмеген. 2012 жылдың 16 қазанында Хоффман қайтадан тұтқындалды. Ол қатты ән айтуда және тыныштықты бұзуда айыпталып, келесі күні полициядан босатылды. Келесі күні таңертең Лесли Сакс пен басқарма мүшесі Рейчел Коэн Ешурун "халықтық тәртіпті бұзғаны үшін" ұсталды. Хоффман бұл жағдайды былай деп сипаттады: "Бұрын мені ұстап алған кезде, менімен бірге бір полиция қызметкері дәретханаға барды, бірақ бұл басқа нәрсе еді. Бұл жолы олар мені жалаңаш, толықтай, іш киімсіз тексерді. Олар мені 15 метр жерге сүйреп әкетті, менің қолым көкжиегі бар. Олар мені төсегі жоқ камераға тағы үш тұтқынмен, соның ішінде бір жезөкше мен бір көлік ұрлаушымен, отырғызды. Олар тамақты кішкентай терезеден лақтырып жіберді. Мен таллитпен жабылған жерде жаттым. Мен өте мықты адаммын, бірақ мен өте бақытсызмын. Не үшін? Мен Хадаса әйелдерімен бірге "Шма Исраэль" деп ән шырқап жүрдім". 2013 жылдың 11 ақпанында WOW-қа мүше 10 әйел, оның ішінде екі американдық раввин, қабырғаға барып дұға еткендері үшін және "оларға арнайы тыйым салынған киім кигендері үшін" тұтқындалды. Әйелдерге 15 күн бойы үйлеріне кіруге тыйым салынды. 2013 жылдың 11 сәуірінде бес әйел басқа ғибадат етушілерді ашуландырған және ренжіткен деп айыпталып, қамауға алынды. Кейін оларды судья Шарон Ларри Бэвили шектеусіз босатты, өйткені ол әйел ғибадат етушілер тәртіпсіздікке себепкер емес, керісінше, оны бастаған - оларға қарсы тұрған православиелік ерлер мен әйелдер. 2013 жылдың сәуір айында Ұлыбританияның прогрессивті раввиндер тобы Израиль елшісіне наразылық білдіріп, қадис оқыған әйелдерді тұтқындау туралы қауіп-қатерлерді "шақтыратын" деп атады. 2015 жылдың 17 шілдесінде "Қабырғадағы әйелдер" ұйымының басқарма мүшесі Рейчел Коэн Ешурунды полиция Рош Ходеш қызметі басталғанға дейін таңертең Котелге Тора түрмесін алып келгеннен кейін, намаз бөлімінде ұстады. 2016 жылдың 7 маусымында "Қабырғадағы әйелдер" ұйымының атқарушы директоры Лесли Сакс "Котлға" Тораны "шамалап әкеткені" үшін полицияға ұсталды. 2018 жылдың 14 маусымында бірнеше "Қабырғадағы әйелдер" басқарма мүшелерін полиция олардың жеке құжаттарын көрсетуді талап етіп, Батыс Қабырға алаңының сыртында қысқа уақыт ұстады.
Қабырғадағы әйелдер
"Қабырғадағы әйелдер" бірде-бір "орданың әдет-ғұрыптары" жоқ екенін және олардың дұға ету құқығы Израиль заңдарында бекітілген діни бостандық екенін үнемі айтып келеді. Олардың ойынша, Батыс қабырғасы ұлттық нысан ретінде діни нысан болып табылады, сондықтан ол бүкіл еврей халқына тиесілі. Олардың Қабырғадағы қазіргі әдет-ғұрыптарға қарсы шығып, діни статус-квоны бұзуға деген күш-жігерлері жалғасуда, өйткені олар Қабырға барлық яһудилер үшін қасиетті орын деп санайды. Олар бұл топтың реформашы емес екенін, барлық бағыттардан келгенін, олардың жүріс-тұрысы православиелік яһуди заңына қатаң түрде сәйкес келетінін және олардың дұғасы шынайы екенін және саяси қимыл емес екенін қайта-қайта баса айтады. Православ яһуди заңына сәйкес әйелдерге Тораны оқуға қатаң тыйым салынады, ал әйелдер таллит пен кипа киюге аздап рұқсат етіледі. Олардың негізгі міндеті - "Әйелдер ретінде намаз шашын киіп, жамағатпен бірге және қатты дауыспен Таураттан оқып, дұға ету құқығының әлеуметтік және заңды түрде мойындалуына қол жеткізу". Әйелдер алға жылжуда, 1988 жылдан бастап әйелдер таллит пен тефилин киіп, кез-келген уақытта үзіліссіз дұға ету қызметін өткізеді.
Израиль православиелік қауымының ұстанымы
Израильдік православиелік яһудилер діни бірлестігі Қабырғадағы әйелдер өткізетін қызметтерге қарсы. Православ раввиндары дұғаның мұндай түріне яһуди заңдары рұқсат берсе де, бұл яһуди дәстүріне қайшы келеді деп айтады. Тіпті яһудилердің заңдық дереккөздерінен әртүрлі іс-әрекеттерге қолдау табуға болады, бірақ әдет-ғұрыптың күші абсолюттік заңға тең және бұл әдет-ғұрып дұрыс жүріс-тұрысты анықтайды. Халахада жазылған әртүрлі заңдық пікірлерді дұғаның жаңа түрлерін енгізу үшін қолданбауға болады. Women of the Wall өздерінің ісіне қолдау көрсету үшін келтірген раввин Моше Файнштейннің пікірін құрғандар жоққа шығарады, өйткені олар Women of the Wall-ті шын жүректен рухани құмарлықтан гөрі феминизмге сүйенетін деп санайды. Олардың күресі сондай-ақ өздерінің ықпалын әлсірету және православиелік емес топтардың мемлекеттік деңгейде біртіндеп ресми түрде танылуына жол ашатын стратегия ретінде көрінеді, бұл Израильде діни плюрализмді енгізуге жол ашады. Үкімет тағайындаған батыс қабырғаның раввині Йегуда Гетц топқа жазған хатында оларды "өздеріңнен бұрынғы яһуди ұрпақтарының қасиетті дәстүрлерінен ауытқуды" тоқтатуға шақырды
Қоғамның жауабы
Бастапқыдан бастап, Қабырғадағы әйелдер православиелік ерлер мен әйелдер тарапынан қорлау мен қорлауларға ұшырайды. Соңғы уақытта "Қабырғадағы әйелдер" ұйымына қарсы шыққандарды Израильдің басымдықпен зайырлы қоғамы сынға алды. Бұл қоғам "Қабырғадағы әйелдер" ұйымын қинауға қарсылық білдіріп қана қоймай, қоғамдық орындарда, мысалы, автобустар мен жаяу жүргіншілерде жыныстардың араласқандығына тыйым салуға тырысады. МК Яков Лицман "Тораның шиыршығын және яһуди заңына сәйкес тек ер адамдарға ғана арналған басқа да заттарды алып жүру сияқты барлық түрдегі қозулармен Батыс қабырғасының қасиеттілігін қорлау үшін келген әйелдерден артық арамдық жоқ" деп мәлімдеді. 2009 жылы бұрынғы бас раввин Овадия Йосеф: "Басқа әйелдер батыс қабырғасына келіп, таллит (молитва шалы) киіп, дұға етеді. Оларды айыптап, ескерту керек". Раввин Йосеф Рейнман әйелді "дінге деген қажеттілік емес", "дін саясаты" қозғаушы күш деп ойлады. Православтық қауымның белгілі әйелдері де бұл топты мақұлдамайды. Нехама Лейбовиц олардың ғибадат етуін "спорт" түріне теңеді, ал сефардтардың бас раввині Мордехай Елияхуның жесірі топ "толықтай есінен танып қалды" және олардың іс-әрекеттері "қасиетті арамдауға" барабар деп айтты. Иерусалимнің бұрынғы кеңес мүшесі Мина Фентон әйелдер "молитва кітабын кері оқыған адамдарды тартымды ететін шеткі топ" екенін айтты. Қатысушы әйелдер өздерінің үлгісі бойынша дұға етуді қалағаны үшін, оларды "шаһаршылар", "селкестер", "көк", "балиғатсыз", "балалық" және "провокаторлар" деп атау сияқты көптеген лақаптарға ұшырады. Израиль мемлекеті мен Дін министрлігі "шайтанның жұмысын" атқаратын "Сүйікті әйелдер" деп атаған; "әйелдерге қарағанда жезөкшелерге көбірек ұқсайды"; "заманауи зайырлы феминизммен адасқан, ластанған". Алайда, әйелдердің жағдайына бей-жайлық пен айыптау Израиль қоғамының барлық салаларынан, тек діни оң жақтан ғана емес, келді. Тіпті либералдылар да олардың әрекеттерін "провокация" деп қарастырды, ал Израильдегі әйелдер ұйымдары олардың мінез-құлқын "көктемді және наразылық тудыратын" деп бағалады. Хиллель Халкин оларды "балалық провокаторлар" деп атады, ал Итамар Хенделман Смит "Қабырғадағы әйелдер" не нәрсеге қол жеткізгісі келетінін ойлады. Израиль қоғамы мен зайырлы БАҚ-тар да бастапқыда олардың ісіне жанашырлық танытпады, бұл феминизмге деген жалпы жаулықты көрсетеді. Сьюзан Серед қоғамның бұл топты "иудаизмнің ең қасиетті жерін символикалық түрде қорлаушы" деп қарастырғанын және Израильде көпшілік топты "америкалық реформаторлардың ұлттық сәйкестіктің мемлекеттік рәмізін иеленуге тырысқандар" деп қарастырғанын айтады. Олардың әрекеттері "израильдіктерді барлық саяси көзқарастардан алшақтатты". Нәтижесінде, әйелдер бастапқыда аздап қолдау тапты. Лахавтың айтуынша, дінге бей-жай қарағандардың арасында православиелік қауымның діни мәселелерге қатысты көзқарасын қабылдағаны және солшылдардың арап-израильдік қақтығысқа қатысты православиелік ұстанымдарын қолдауға тырысып, әйелдерді елемейтіндігі байқалады. Бастапқыда әйелдерге қолдау көрсету негізінен Солтүстік Америкадағы реформа және либералды қауымдастықтардан келді. 1990 жылы Америка раввиндерінің орталық конференциясы өз мүшелерін "Қабырғадағы әйелдерді" қолдауға шақырды. 2000 жылы реформалық иудаизм одағы "Стеньдегі әйелдерді батыстық қабырғада дұға етуге рұқсат алу үшін батыл және принципті күресі үшін жылы мақтады" деп мәлімдеді және реформалық қауымдарды "Стеньдегі әйелдерге тиісті жолдармен қолдау көрсетуге" шақырды. Соңғы уақытта Америкада көптеген православие дінін ұстанбаған адамдар жиналып, ғибадат етіп, "Қабырғадағы әйелдер" ұйымына қолдау білдірді. Реформа қозғалысы ішінде WOW қолдау мен сынға да тап болды. Израильдегі реформа қозғалысының жетекшісі болып саналатын раввин Гилад Карив WOW-тің жылына 11 сағат уақыт сұрауы саясатты өзгертуді қажет ететін шұғылдықты білдірмейді деп мәлімдеді, бірақ ол WOW-тің мақсаттарын қолдауға келді, өйткені олар Израильдегі әйелдерді діни қоғамнан шығаруға қарсы реформа қозғалысының қарсылығына сәйкес келеді.
Ғылыми пікірлер
Израильдегі кейбір еврей феминист белсенділері "Қабырғадағы әйелдер" ұйымының іс-әрекетін олардың саяси қызметіне сәйкес келмейтінін көрді. Соғысқа қарсы "Қара киімдегі әйелдер" тобының мүшесі Лия Шакдиел Қабырғаны "барлығы еркектік пен соғыс" деп сипаттады. Шакдиел Израиль қоғамының "Қабырғадағы әйелдерге" қарсылығы олардың феминисттік сын ретінде қабылдауына қарсы діни және зайырлы одақтың нәтижесі деп санайды. Ран Хиршл бұл қақтығыстың "зайырлы либертариандық элита мен дәстүрлі шеткі топтар арасындағы мәдени үстемдік үшін айтыс" деп санайды, атап айтқанда, ультра-православ қауымдастығы. Франсис Радай православиелік яһудилердің зорлық-зомбылықпен қарсыласуы яһуди заңын сақтап қалу әрекеті емес, "православтық құрылымның діни феминизмнің талабына қарсы діни патриархалдық үстемдікті сақтау құмарлығынан" туындайды деп санайды. "Қолжазбаларды қорғау әйелдері" ұйымынан Филлис Чеслер былай деп жазды: "Біз азаматтық және діни заң бойынша өз құқықтарымызды сұрап сұрадық. Біз дұға еткенде, ерлер де, әйелдер де бізге тіл тигізіп, денемізге шабуыл жасады. Біз өз құқықтарымызды жүзеге асыру үшін Израиль мемлекетінен қорғауын сұрадық. Мемлекет бізге қарсы зорлық-зомбылықты ұстай алмайтынын және біз өзіміз "иудейлердің ғибадат етудегі сезімталдығын" "қақтыра отырып / ренжітіп" зорлық-зомбылықты туғыздық деп мәлімдеді. Әйелдер "иудейлер" немесе "құдайға құлшылық етушілер" ретінде қарастырылмайды.