Кіріспе
Чжоу патшасы Вэнь (; 11521050 б.з.д., Мәдени патша) - ежелгі Қытайдағы Шан әулетінің соңғы жылдары Чжоу мемлекетінің патриархы Цзи Чжанға берілген, өлімнен кейін берілген атақ. Чжоу Шан соғысы аяқталғанға дейін Чжи Чанг қайтыс болды, ал оның екінші ұлы Чжи Фа Муйе шайқасынан кейін Шанды жаулап алды және оны Чжоу әулетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеп, құрметтеңіз. "Поэзияның классигі" кітабындағы көптеген әндер Вен патшаның мұрасын мадақтап жазылған. Кейбіреулер оны Қытай тарихындағы алғашқы эпикалық батыр деп санайды. Көп жағдайда оның төртінші ұлы Чжоу герцогымен шатастырылса да, олар тарихи тұлғалары әр түрлі.
Археология
Қытай ғалымдары (мысалы, Ван Юньву (王雲五), Ли Сюэкин (李学勤) және т.б.) Вэнь патшаны Чжоуюань (周原), Кишан округінде қазбадан табылған оракул сүйектерінің арасында H11:82 & H11:84 жазуларында аталған ағашпен анықтады.
Өмірбаян
Уэнь Тайрен мен Чжоудың ағасы Цзи Цзилидің ұлы болып туған. Цзилиге сатқындық жасап, оны 12 ғасырдың аяғында Шан патшасы Вэнь Дин өлтірді, жас Чан Чжоу әулетінің ақсақалдары болды. Уэн Тайсиге үйленіп, одан он ұл мен бір қыз, сондай-ақ кәнизактарынан тағы сегіз ұл туады. Бір кезде Шанның патшасы Чжоу Вэннің өсіп келе жатқан билігінен қорқып, оны Чунг маркизі жамандағаннан кейін Юлиде (қазіргі Хэнаньдағы Таньььин) тұтқындады. Оның үлкен ұлы Бо Йикао Жоу патшасына барып, оның бостандығын сұрады, бірақ ашу-ызаға толы линчи оны өлтіріп, ет тортқа айналдырды, ол Youli-де әкесіне берілді. Алайда көптеген шенеуніктер (әсіресе Сан Ишенг пен Хонг Яо) Вени оның құрметті басқаруы үшін құрметтеп, король Чжоуға алтын, жылқы және әйелдер сияқты көптеген сыйлықтар берді, ол Вени босатты, сондай-ақ оған жеке қаруын сыйлады және оны батыстың (Батыс Шан) иегері деген атаққа ие етті. Вэнь патша Жоға Батыс Луодағы жерін ұсынды, ал Жо Вэньге соңғы бір өтінішін білдіруге рұқсат берді. Ол Жанар бағана жазасын жоюды талап етті, содан кейін үйге оралғаннан кейін Вен патша Чжоуды құлату туралы құпия жоспар құра бастады. Батыс үстемдік еткен алғашқы жылы Ю мен Рюи мемлекеттерінің арасындағы жер даусын шешіп, ақсүйектер арасында үлкен танымалдылыққа ие болды. Осы кезде кейбір ақсүйектер оны "патша" деп атай бастады. Келесі жылы Вэнь Цзян Цзяны Пан өзенінде балық аулап жүргенін тауып, оны әскери кеңесші етіп жалдады. Сондай-ақ, ол Куанронг варварларының шабуылын теріске шығарып, олардың жерінің бір бөлігін басып алды. Келесі жылы ол Миксуға қарсы шабуыл жасады, оның басшысы кішігірім Рюань және Гонг мемлекеттерін қудалап, осылайша олардың үшеуін қосып алды. Келесі жылы ол Шанның қол астындағы Лиге шабуыл жасады, ал келесі жылы Шанға қарсы шыққан Е-ге шабуыл жасап, екеуін де жаулап алды. Бір жылдан кейін ол өзінің қас жауы Ху Маркиз Чонның мекені Чонға шабуыл жасап, оны жеңіп, Менг фордына кірді, ол арқылы ол өз әскерін Шангқа шабуылға алады. Сол кезде ол бүкіл патшалықтың үштен екі бөлігін өзіне тікелей иелік етіп алған немесе оған антпен одақтас болған. Сол жылы ол өзінің әкімшілік астанасын Шы тауынан шығысқа қарай жүз шақырымға Фенгке көшірді, бұл Шанға жақын қауіп төндірді. Алайда келесі жылы Батыс патшасы Фордтан өтпей жатып қайтыс болды. Дегенмен, басқа дереккөздер оның Чжоу империясына қарсы шайқаста қаза тапқанын айтады. Оның өлімінен төрт жыл өткен соң, оның екінші ұлы, Патша Ву, оның ізімен жүріп, Муйеде Шанды талқандап, Чжоу әулетін құрды. "Вен" атауы қазір "Мәдениетті" немесе "Әлеуметтік" дегенді білдіреді және оны әкесі құрметіне король Ву ресми патшалық есіміне айналдырды. Ол "Вен" атты атақты өлімнен кейін ғана, Цзюй әулетінің бірінші жартысында, ерекше мәртебеге ие болғандықтан, мақтау есім ретінде кеңінен қолданылғанға қарамастан, жалғыз дворян болды.
Subsequently, upon returning home Wen secretly began to plot to overthrow King Zhou. In his first year as Overlord of the West, he settled a land dispute between the states of Yu and Rui, earning greater recognition among the nobles. It is by this point that some nobles began calling him "king". The following year, Wen found Jiang Ziya fishing in the Pan River and hired him as a military counselor. He also repelled an invasion of the Quanrong barbarians and occupied a portion of their land. The following year, he campaigned against Mixu, a state whose chief had been harassing the smaller states of Ruan and Gong, thus annexing the three of them. The following year, he attacked Li, a puppet of Shang, and the next year he attacked E, a rebel state opposed to Shang, conquering both. One year later he attacked Chong, home of Hu, Marquis of Chong, his arch enemy, and defeated it, gaining access to the Ford of Meng through which he could cross his army to attack Shang. By then he had obtained about two thirds of the whole kingdom either as direct possessions or sworn allies. That same year he moved his administrative capital city one hundred kilometers east from Mount Qi to Feng, placing the Shang under imminent threat. The following year, however, the Overlord of the West died before he could cross the Ford. Nonetheless, that other sources suggest he died in battle during the Zhou campaign against the Shang. Four years after his death, his second son, known as King Wu, followed his footsteps and crushed the Shang at Muye, founding the Zhou dynasty. The name "Wen" now means "the Cultured" or "the Civilizing" and was made into an official royal name by King Wu in honor of his father. He was the only noble to bear the posthumous name "Wen" for almost the entire first half of the Zhou dynasty, despite its common usage as an epithet of eulogy, suggesting a special privilege.
Көктің әмірі
Чжоу әулеті кезінде басым болған және келесі мыңжылдықтарда ұстанушыларын тапқан саяси заңдылық теориясы "Көк мандаты" деп аталды. Бұл теорияға сәйкес, Көк тәңірі егеменді лексикалық тұрғыдан тәуелсіздікті құрған, бұл тәуелсіздіктің вассалдық тұрғыдан орнатуы сияқты, егемендіктің Көктің үлкен ұлы болып саналуы, бұл дәуірге дейінгі Чжоудың аталық туыстық қоғамға ұқсас. Егер билеуші жеткілікті дәрежеде ізгілік танытпаса, Көк жаңа мұрагерді таңдайды, оны түрлі белгілер немесе апаттар алдын ала білдіреді. Патша Вэньге көктің тапсырмасы берілген, себебі Шан патшаларының абыройы тым төмендеді. Бұл саяси теория уақыт өте келе өте күрделі болды, бірақ ол патша Вэннің аспанды оқуынан басталған сияқты. 1059 жылы екі ерекше аспан құбылысы орын алды. Мамыр айында бес жүз жыл ішінде ең тығыз шоғырланған бес планетаның жасанды көзбен көруге болатындығын Рак шоқжұлдызында көруге болады, бірнеше маусымнан кейін 1P / Галлей кометасының пайда болуы. Патша Вэнь осылардың бірін немесе бірнешеуін өзінің құдайдан тағайындалғанын көрсететін көрінетін белгі ретінде түсіндірді. Да Ю-динге жазылған жазу сияқты ерте жазбалар Аспанның мандатын нақты астрономиялық оқиға ретінде сипаттайды: "аспандағы ұлы бұйрықты" патша Вэннің уақыт сызығына сенімді түрде жатқызуға болмайды.
Мұра
Поэзияның классикасынан (Шицзин 詩經) шыққан көптеген ескі өлеңдер - Вэн патшаны мадақтау әндері. Ол сонымен қатар Конфуцийдің ұлы батыры болды, оның ізбасарлары қытай мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды.
Адалдық
Патша Вэнь де сегіз триграмманы әр түрлі пермутациялармен қатар қойып, И Цзиньнің алпыс төрт гексаграммасын жасады. Сондай-ақ, ол әр гексаграммаға қоса берілген үкімдерді жазған деп айтылады. 64 гексаграмманың ең көп қолданылатын тізбегі оған тиесілі және әдетте Патша Вэнь тізбегі деп аталады.
Өлімнен кейінгі марапаттар
196 жылы Хан Гаодзу Вен патшасына "Барлық патшалардың ең ұлысы" атағын берді.