Кіріспе
Канада тарихы (1960-1981) - 1950 жылдардағы өркендеуден кейін 1982 жылғы жаңа конституцияға дейін, Канада актісіне дейін.
The history of Canada (1960–1981) refers to the period immediately following the prosperous 1950s until the new constitution of 1982, the Canada Act.
Жалпыға бірдей сайлау құқығы
1960 жылы премьер-министр Джон Дифенбеккердің үкіметі барлық статусты үндістерге федералды сайлауда дауыс беруге рұқсат беру туралы шешім қабылдады. 1950 жылдан бастап статусты үндістер өздерінің келісім-шарт құқықтарынан және үнділік мәртебесінен бас тартқан жағдайда дауыс беруге рұқсат етілген, бұл үнділік актісінде "тақырыптану" деп анықталды немесе егер олар Бірінші немесе Екінші дүниежүзілік соғыста соғысқан болса. Инуиттер мен метистер сол кезде дауыс беруге құқылы болды. 14-бөлімнің кемсітушілігін жойған Канада сайлау актісіне түзету енгізу туралы акт 1960 жылы 31 наурызда заңға айналды. 1968 жылғы сайлауда Леонард Марчанд парламенттің мүшесі болып қызмет еткен алғашқы статусты үндістандық болды. 1969 жылы Квебек оларға сайлауға қатысуға рұқсат бермегенше, статусты үндістерге барлық провинциялық сайлауларда дауыс беруге заң жүзінде рұқсат етілмейтін еді.
Жаңа жалау
1963 жылы Батыс әлемінің көп бөлігінде саяси тәртіпсіздіктер артып жатқан кезде Дифенбеккердің орнын Лестер Б. Пирсон басқарды. Канадада ең үлкен дағдарыстар провинциялық құқықтарға қатысты, әсіресе Квебекте, онда ұлтшылдық күшейіп, зорлық-зомбылық жарылысының қарсаңында болды. Пирсон Квебекті "ұлттың ішіндегі ұлт" деп таныды. Квебекті бейбіт етуге және Канаданы ескі британ империализмінен алып тастауға арналған бір әрекет жаңа ту жасау болды. Ескі Қызыл Байрақ енді Канаданың әлемдегі орнын көрсетпейді, ал Пирсон жаңа ту француз және ағылшын Канадасын шын мәнінде канадалық символдармен біріктіруге көмектеседі деп сенді. Көптеген жобалар бойынша ұзақ талқылаулардан кейін 1965 жылы қазіргі кл. жапырақты ту қабылданды және оны көпшілік біршама тез қабылдады. Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстардың ардагерлері бұл өзгеріс дұрыс емес деп санайды, өйткені олар және олардың көптеген достары мен отбасы мүшелері ескі тудың астында соғысып, қаза тапты. Лестер Б. Пирсонның өкілеттігі аяқталғанға дейін, кейбір адамдар ренжіген болса да, даудың көп бөлігі аяқталды. 1979 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның табынында Қызыл Байрақ пен Кеспей жапырағы нұсқасы болған. Он бес жыл бұрын Квебек британдық провинциялық туыны Квебектің қазіргі туымен алмастырды, оны квебектер тез қабылдады.
Тыныш революция
Тыныш революция (немесе Révolution tranquille) Квебекте Жан Лесаж 1960 жылы премьер-министр болған кезде басталды. Бұл, негізінен, Квебекті заманауи зайырлы мемлекетке айналдыру үшін бейбіт ұлтшылдық қозғалысы болды. Ол тез секуляризациямен, әл-ауқат мемлекетінің құрылуымен және франкофондық квебектер арасындағы ұлттық сәйкестіктің өзгеруімен сипатталды (Canadien français терминінен Québécois).
Экспо-67 және Канаданың 100 жылдығы
1967 жылы Монреаль қаласында (Квебек) Канаданың алғашқы жүз жылдық мерейтойына орай дүниежүзілік көрме өтті. 1967 жылы 28 сәуірде "Адам және оның әлемі" тақырыбында ашылған жәрмеңке осы уақытқа дейін БИЭ санкциялаған барлық әлемдік көрмелердің ішіндегі ең көп қатысқан көрме болды. Экспо 67 Монреаль мен Канаданың халықаралық беделін арттырып, көптеген канадалық азаматтарға үміт пен ұлттық мақтаныш сезімін ұялатты. Пьер Бертон сияқты канадалық ұлтшылдар кейіннен 1967 жылды Канаданың "Соңғы жақсы жылы" деп атайды.
Қазан дағдарысы
Пьер Эллиот Трюдо, ол өзі француз канадасы, 1968 жылы билікке келді. Квебек сонымен қатар Квебекті егемен мемлекет етуге тырысып, 1963 жылдан бері терроризмді қолданатын Фронт-де-либерация-ду-Квебек деген радикалды ұлтшыл топты шығарды. 1970 жылдың қазан айында FLQ өз мүшелерінің кейбіреулерін тұтқындауға жауап ретінде Джеймс Кросты және Пьер Лапортті ұрлап, кейіннен Лапортты өлтірді. Трюдо Квебекте әскери жағдай жариялау үшін соғыс шаралары туралы заңға жүгінді, ал жылдың аяғына дейін ұрлаушылардың бәрі ұсталды.
Трюдо мен 1970-жылдар
Трюдо әдеттегіден ерекше Премьер-министр болды; ол бұрынғы басшыларға қарағанда әйгілі адам болды және 1960 жылдары "Трудеуманияның" орталығы болды. Ол сондай-ақ, АҚШ-ты, әсіресе Вьетнам соғысы мен Қытай Халық Республикасы мен Кубамен қарым-қатынас кезінде, ойланбай-ақ қолдамады. Ричард Никсон оны әсіресе ұнатпады. Ішкі істер саласында Трюдоға Қазан дағдарысының салдарын шешу керек болды. Сепаратистік қозғалысқа Квебекті азат ету майданы (FLQ) көмектеспеді, бірақ ол премьер Рене Левеск (1976-1985 жж.) кезінде әлі де аз радикалды түрде өмір сүрді. Левеск Квебекті кем дегенде Канададағы автономиялы қоғамға айналдыруды және ең жақсы жағдайда тәуелсіз елге айналдыруды қалаған Parti Québécois партиясының басшысы ретінде билікке келді. 1977 жылы 101-жобаны қабылдау арқылы француз тілі провинцияның жалғыз ресми тілі болып танылды.
Канада және Вьетнам соғысы
Канада Корея соғысына көп қатысқанмен, Вьетнам соғысына ресми түрде қатыспаған. Американың Трумэн және Эйзенхауэр доктриналарынан бөлек Канада қақтығыстың өршуін болдырмау үшін дипломатиялық күш-жігерге араласты және SEATO әскери келісімге қосылу және әскерлерді жіберу үшін көпжақтылықтың әлдеқайда жоғары деңгейін талап ететін шарттарды қойды. Соғыс жалпы жұртшылық арасында танымал емес еді және сол кездегі қарсы мәдениеттің Демократиялық қоғам үшін студенттер сияқты американдық ұйымдармен тығыз байланысы болды. Канадалық соғыс қарсы белсенділері американдық әскерге шақырылғандарды солтүстікке баруға шақырды, оларға кең көлемді кеңестер мен көмек ұсынды. Канада билігі әскерге шақырудан бас тартқандарды иммигранттар ретінде қабылдады, ал соғысқа қарсы болғандықтан 125,000-ға жуық америкалықтар Канадаға көшіп барды. Олардың кем дегенде жартысы тұрақты тұрып жатыр деп есептеледі. Жастардың бұл ағыны Канаданың 1950 жылдардағы "мистердің ағынынан" құтылуына көмектесті, және көптеген жағынан рефлекстен қашушылар Канада қоғамына сіңісіп кеткен болса да, олар елге елеулі және ұзақ уақытқа созылатын әсер етті деп саналады. Осы уақытта бірнеше мың канадалық АҚШ әскеріне қосылып, Вьетнамда қызмет етті. Олардың көбі соғыстан кейін Америка азаматтары болды, ал Канадаға оралғандар Канада үкіметі мен әскерінен ардагер ретінде ресми түрде танылмады. Канада соғыста атысты тоқтату туралы келісімді бақылау үшін біраз бейбітшілікті сақтау әскерлерін орналастырды, сондай-ақ АҚШ-қа көптеген материалдарды сатып берді. 1975 жылы Сайгон құлағаннан кейін көптеген вьетнамдық босқындар Канадаға көшіп келіп, Ванкувер мен Торонтода үлкен қауымдарды құрды.
Ұлттық энергетикалық бағдарлама
1973 жылы, әлемдік мұнай бағасы төрт есеге артты, себебі ОАЭБ мұнай эмбаргосы болды. Канаданың Альберта провинциясында мұнай қоры мол, оны өндіруді ұзақ уақыт бойы америкалық корпорациялар бақылап келді. Премьер-министр Пьер Трюдоның үкіметі мен оппозициялық Жаңа демократиялық партияның элементтері бұл корпорациялар өздерінің өндірісінің көп бөлігін американдық нарыққа бағыттады және өз пайдаларын оңтүстікке жіберді деп санайды. Нәтижесінде, олардың пікірінше, мұнай бағасының өсуінен пайда көретіндер аз болды. Бұл пікір мұнай өндіретін Альберта провинциясында кеңінен таралған емес. 1973 жылы Жаңа демократиялық партия мемлекеттік басқарудағы мұнай компаниясын құру туралы заң жобасын ұсынды, ол кезде Трюдоның либералдары азшылық үкіметте болды және билікте қалу үшін НДП қолдауына тәуелді болды. Бұл идея Трюдоның экономикалық ұлтшылдығына да сәйкес келеді. Жаңа демократиялық партия мен либералды партиялар Роберт Стэнфилд бастаған Прогрессивті консервативті партияның (ПК) қарсылығына қарамастан заң жобасын қабылдады. "Петро Канада" компаниясына 1,5 миллиард доллар қаржы бөлінді және жаңа капитал көздеріне оңай қол жетімділік қамтамасыз етілді. Ол Калгариде, сол қаланың тұрғындары мен мұнай компанияларының қарсылығына қарамастан құрылды. Алберталық Джо Кларк бастаған ПК компанияға қарсы болды және оны бұзуды және сатуды ұсынды. Алайда торилер 1979-1980 жылдардағы қысқа уақыт ішінде бұл жоспарларды жүзеге асыра алмады. Компания Альбертадан тыс жерлерде Канаданың ұлттық символы ретінде танымал болды. Федералды үкімет пен Petro Canada бұл танымалдылықты бүкіл елде (бірақ әсіресе Калгариде) 1988 жылғы қысқы Олимпиада ойындарына арналған қаланың табысты ұсынысын кеңінен қолдауы арқылы нығайтуға тырысты. Ол тез арада батыстағы дәстүрлі мұнай кен орындарында, сондай-ақ мұнай құмдары мен Шығыс жағалаудағы теңіз мұнай кен орындарында ең ірі ойыншылардың біріне айналды. Либералды партия 1980 жылы билікке оралды, энергетика саясаты маңызды бағыт болды және Ұлттық энергия бағдарламасы құрылды. Бұл Петро Канаданы кеңейтті, бірақ Альберта экономикасына зиян келтірді. Инфляция бақылаудан шығып, пайыздық мөлшерлеме жоғары болды. Жұмыссыздық шығыс провинцияларда таралды, ол жерде Трюдо үкіметі көп саяси қолдау тапты. NEP Канаданың мұнаймен өзін-өзі қамтамасыз етуін, мұнаймен қамтамасыз етуді, әсіресе Канаданың шығысындағы өнеркәсіптік базаны, Канаданың энергетика саласына меншік құқығын, төмен бағаларды, Канадада мұнай барлауды, баламалы энергия көздерін және мұнай сатудан түсетін мемлекеттік кірістерді арттыруды қолдау үшін жасалды. НЭП-тің мұнай газдан түсетін түсімге салынатын салық (PGRT) алтын мен мыс сияқты басқа тауарларға қолданылмайтын қосарланған салық салу механизмін енгізді. Альберта штаты NEP-тен 50 миллиардтан 100 миллиардқа дейін доллар шығынға ұшырады деп есептейді. Бағдарламаның негіздері 1980-ші жылдардың басында мұнайдың әлемдік бағасы төмендей бастаған кезде әлсіреп, жаңа Энергетика, тау-кен және ресурстар министрі Жан Кристианның кезең-кезеңмен тоқтатуына әкелді. 1984 жылғы сайлауда Брайан Малроуни үкіметі Батыс Канаданың қолдауымен НЭП-ке қарсы науқан жүргізгеннен кейін сайланды. Алайда, Малроуни екі жарым жылдан кейін ғана бағдарламаның соңғы іздерін жойған жоқ, бұл кезде әлемдік мұнай бағасы 1980 жылдарға дейінгі деңгейден төмендеді (инфляцияға сәйкес). Бұл Канаданың оңтүстік Канаданың реформа партиясының құрылуына ықпал етті.
1980 жылғы Квебек референдумы
1980 жылы Квебек партиясы егемендік мәселесі бойынша референдум өткізді. Сұрақ Квебек тек тәуелсіздігін жариялауға тиіс пе, жоқ па деген сұрақтан емес, Квебек егемендігі үшін келіссөздер жүргізу керек пе деген сұрақтан туындады, бірақ ол анық емес және көптеген сайлаушыларды шатастырды. Трюдо, федералды референдум болмағанымен, конституциялық реформаға уәде бере отырып, "жоқ" жағын қолдады. "Жоқ" деген жағы сайлаушылардың назарына 20 мамырда қойылған сұраққа 60% -дан 40% -ға дейін басымдықпен жауды жеңіп алды.
Үміттің марафоны
18 жасында оң аяғынан айырылғаннан кейін үш жыл өткен соң Терри Фокс қатерлі ісік зерттеулеріне қаражат жинау үшін жағалаудан жағалауға жүгіруді шешті. Марафонды құруда оның мақсаты - әрбір канадалықтан 1 доллар жинау. Жас спортшы өзінің жасанды аяғын Атлант мұхитына, Сент-Джонс қаласына, Ньюфаундлендке 1980 жылы 12 сәуірде батырып, басуды бастады. Ол оны Ванкуверде, Британдық Колумбияда Тынық мұхитына тағы да батыруды мақсат етті. Оның жоспары - орташа есеппен бір күнде марафонға баратын қашықтықты жүгіру. Өкінішке қарай, Фокс өз жолын аяқтамады. Ол 143 күннен кейін, яғни 1980 жылдың 1 қыркүйегінде, Онтарио штатының Тандэр-Бэй қаласының солтүстік-шығысында, спорттық жарыстан бас тартуға мәжбүр болды. Ол Ньюфаундленд, Нова-Скотия, Принс-Эдвард аралы, Нью-Брансуик, Квебек және Онтарио арқылы 5 373 км (3 339 миль немесе тәулігіне шамамен 23,3 миль) жүгірді. Алайда Фокс ұлттық батыр ретінде танылып, Канада орденінің серіктесі атанды және оның күш-жігері оның ерте өлгенінен кейін де жалғасып келе жатқан Терри Фокс жүгіруімен бүкіл әлем бойынша миллиондаған науқастарды қатерлі ісік зерттеулеріне қосты.