Кіріспе

2000-2006 жылдар аралығында Lord's Resistance Army көтерілісі Уганданың солтүстігінде Уганда Халық қорғаныс күштерінің (UPDF) Оңтүстік Судандағы LRA бекіністеріне шабуыл жасауымен басталады. Бұл өз кезегінде 1990 жылдардың ортасынан бері болмаған күшейген Жаратқанның қарсылық армиясының бірнеше шабуылдарына әкелді. 2005 жылдың қыркүйек айында Халықаралық қылмыстық сот LRA-ның жоғары лауазымды басшыларын, оның ішінде Джозеф Кониді тұтқындауға ордер берді.

" Темір құлтық " операциясы

2002 жылдың наурыз айында ЮПДФ оңтүстік Судандағы LRA базаларына қарсы "Темір құлты операциясы" деп аталатын жаппай әскери шабуыл жасады. Ұлттық ислам майданы үкіметі Уганда әскерінің өз шекарасына кіруіне келісті, бірақ "қызыл сызықтан" төмен, ол Джуба Торит тас жолынан тұрады. Бұл оның халықаралық қоғамдастықтың белсенді мүшесі ретінде жаңа мәртебесін жариялау үшін жасаған жұмысының бір бөлігі болды. Бұл келісім, Конго Демократиялық Республикасында екінші Конго соғысының ресми аяқталуымен бірге орналастырылған Уганда күштерінің оралуымен бірге, Уганда үкіметі ұятқа қалдыратын және саяси жауапкершілікке айналған қақтығысты аяқтау үшін идеалды жағдай деп санаған жағдайды жасады. Бұл қаһармандықпен аяқталатын қақтығыстың сәтсіз аяқталуы. Бірнеше ай бойы белгісіздікке ұшырағаннан кейін LRA күштері Угандаға қайта оралып, 1995-1996 жылдар аралығында болмаған масштабтағы және қатыгездікке толы шабуылдар жасай бастады. LRA кейін Acholiland-тен тыс аймақтарға көшуді бастады, көрінеу қолдау іздеді. Алайда жергілікті тұрғындар қарсылық білдіре бастағанда, LRA өзінің жауынгерлік операциясын кеңейтті. Бұл бұған дейін бүлікшілердің ықпалына түспеген аймақтарда көп адамның жер аударуына және азап шегуіне әкелді. Алғашқы қарсы шабуылдардың бірі 2002 жылдың 5 тамызында Ачол пи босқындар қонысына қарсы жасалды. Падер ауданының орталығында орналасқан Ачол пи босқындар қонысына жасалған екінші ірі шабуылда 20 судандық босқын қаза тапты. 24000 судандық босқын қауіпсіз жерлерге көшіріліп, қоныс аудару орны таратылды. Операция Iron Fist сәтсіздігінің бір бөлігі LRA-ның Судан үкіметі қолдаған кезеңде жинақтаған үлкен қорларына байланысты. LRA-ның барлық позицияларын жоюға қол жеткізе алмады, нәтижесінде судандықтар мен Уганданың солтүстігінде төмен қарқындылықтағы конфликтке ұшырады. Сонымен қатар, Судан үкіметіндегі кейбір элементтер LRA-ға азық-түлікпен қамтамасыз етуді жалғастыруда. Бұл оның жақын арада жойылуы туралы болжамды жоққа шығарады, бұл оның изоляциясына негізделген. 2002 жылы мамыр айында LRA-ның күшін 1500 деп бағалаған. UPDF өкілі майор Шабан Бантариза 2003 жылдың ортасында 900 жауынгерге қол жеткізген. Бұл сандар міндетті түрде қарама-қайшылыққа жатпайды, егер бірінші санға ұрланған "зайыптылар" және қару ұстауға тым жас балалар сияқты жауынгер еместер кірсе. Алайда 2003 жылдың шілдесінде Human Rights Watch ұйымы бұл санды 4500 деп көрсетті. 2002-2003 жылдардағы халықаралық стратегиялық зерттеулер институтының (IISS) есебінде LRA-ның 1500 жауынгері бар екені айтылған. IISS-тің айтуынша, LRA-ның 200 әскері ғана Угандада, қалғандары Суданда.

Бейбітшілікке қол жеткізу және отаршылдық құруға ұмтылу (2003 жылдың басында)

2003 жылдың көктемінде бірнеше дипломатиялық бастамалар сәтсіз аяқталды. Екі тарап арасындағы дипломатиялық күш-жігер LRA күн тәртібін анықтап, сенімді шарттармен келіссөздер жүргізе алмағаны үшін тарихи сәтсіздікке ұшырады. Осы арада үкімет дипломатиялық жолдарды тастап, әскери шешімдер қабылдауға бейім екендігін көрсетті. LRA-ның 1994 жылы Бигомбе мен Суданмен бір мезгілде жүргізілген келіссөздерін еске түсірген үкімет LRA-ның кез келген ұсынысы уақытша әскери тынығуға тырысу сияқты әрекет етті. LRA-ның әскери бөлімдері бірнеше рет атыс тоқтатылған аймақта шабуылға ұшыраған. UPDF өткен қателіктерден сабақ алып, енді LRA-ны жеңеді деп мәлімдеді. Бұл жарияланымдар бұрын да айтылған еді, ал көптеген бақылаушылар күмәнмен қарады. Ұлттар Лигасының Қарулы Күштері (LRA) көптеген қалалар мен ауылдарды LRA шабуылынан қорғауға тырысты. LRA-ға қарсы күрес күштерін қолдаған және қаруланған. Бұл топтар "Арроу" және "Рино" деп аталса да, үкімет 1990-шы жылдардың басында болған "Арроу" тобының сәтсіздігінен сабақ алып, бұл топтарды автоматпен қаруландырып отыр. Кейбір бақылаушылар Уганданың солтүстігіне қару-жарақ әкелу ұзақ мерзімде проблемаларды көбейтеді деп қорқады.

Халықаралық ұйымдардың қатысуы

2003 жылдың қараша айында Угандаға іссапармен келген Біріккен Ұлттар Ұйымының гуманитарлық істер жөніндегі бас хатшысының орынбасары және төтенше жағдайларды реттеуші Жан Эгеланд: "Мен әлемнің басқа бір бөлігінде Уганда сияқты төтенше жағдай орын алғанын, оған халықаралық деңгейде соншалықты аз көңіл бөлінгені туралы айта алмаймын" деп мәлімдеді. 2004 жылы 14 сәуірде БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі LRA жасаған зұлымдықтарды айыптап, жер аударылған балалардың жағдайына алаңдаушылық білдірді. 2003 жылдың желтоқсанында Уганда президенті Мусевени LRA-ны халықаралық соттық қылмыстарға кінәлі ме, жоқ па, соны анықтау үшін Халықаралық қылмыстық сотқа жіберді. ICC прокуроры Луис Морено Окампо 2004 жылдың қаңтар айында ресми түрде тергеу бастады. Кейбір жергілікті угандалық топтар бұл әрекетті сынға алды, өйткені Жозеф Кони мен оның аға лейтенанттарын соттаған ICC қақтығысты келіссөздер арқылы тоқтату мүмкін емес деп санайды. 2004 жылдың қарашасында президент Мусевенидің ICC-ге жолдауды кері қайтарудың жолдарын іздестіруі туралы хабарланды, бұл келіссөздер арқылы бейбітшілікке жету үшін маңызды қозғалыс болып көрінген жағдайды қиындатады. Адам құқықтары жөніндегі халықаралық ұйым бұл шешімге наразылық білдірді.

2004 жылдың аяғында бейбіт келіссөздер бұзылады (2004 жылдың 15 қарашасынан 31 желтоқсанына дейін)

2004 жылы 21 ақпанда LRA Лира маңындағы Барлоньодағы IDP лагерінде 200-ден астам бейбіт тұрғындарды өлтірді. Бұл жағдай 2004 жылы 25 ақпанда Лира қаласында азаматтық тұрғындарды қорғауға үкіметтің жетіспеушілігіне наразылық білдіріп, көшелерде наразылық акциялары мен көтерілістерге әкелді. 2004 жылдың ортасынан бастап, көтерілісшілердің белсенділігі әскери қысымның әсерінен айтарлықтай төмендеді. LRA көтерілісшілерінің көпшілігі үкіметтің рақымшылық жасау туралы заңын пайдаланып отырғаны туралы хабарлар болды. 2004 жылдың 15 қарашасында үкімет бір жақты жеті күндік атысты тоқтатуды жариялады, кейіннен ұзартылды. Өртке қарсы күрес кезінде көтерілісшілер үкіметтің 2002 жылдың тамызындағы ұсынысын талқылау үшін үкімет белгілеген аймақтарда жиналды. Бұл ұсыныста Мусевени LRA-мен сөйлесуді ұсынды, оның үкіметі белгілі бір жағдайларда LRA-ға қарсы операцияларды тоқтатады және қақтығысты тоқтату үшін келіссөздер бастайды деп айтты. LRA-ның көптеген қолбасшылары үкіметке немесе үшінші тараптарға хабарласып, қақтығысты тоқтатуға дайындықтарын білдіргеннен кейін бұл қадамдар жасалды. LRA-ның жоғары лауазымды қолбасшысы Бригадир Сэм Коло Джозеф Коньиге көтерілісшілер атынан келіссөз жүргізуге өкілеттік бергенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Уганда үкіметі Жозеф Конидің өзі басқарған топқа атыс тоқтатылған аймақтардан тыс жерде шабуыл жасағанын хабарлады. Сэм Коло үкіметтің соғыс бастау туралы келіссөздер барысында сенімнің минималды негізін құруды қиындататынын айтты. 2004 жылдың 31 желтоқсанында 47 күндік ұзартылған бітім келісімсіз аяқталды.

Дамушы қақтығыстың аясында келіссөздер (1 қаңтар 2005 - 3 ақпан)

2005 жылдың 1 қаңтарында көтерілісшілер Гуллу провинциясының Алеро қаласында қақтығысты қайта бастады. Президент Мусевени "Кони тобы бұтадан шығуды уәде етпейінше, әскери операциялар тоқтамайды" деп мәлімдеді және "әскери нұсқа мен диалогтың бірігуі Уганданың солтүстігінде бейбітшілік орнатады" деп мәлімдеді. 19 қаңтарда "Шекарасыз дәрігерлер" гуманитарлық ұйымы Уганданың солтүстігіндегі қақтығысты 2004 жылдың ең аз баяндалған "он басты" гуманитарлық оқиғаларының бірі ретінде атады. Үкімет пен Судан Халықтық-азаттық армиясы арасындағы екінші азаматтық соғысты аяқтаған бейбіт келісімге қол қою LRA бүлікшілігін тоқтатуға көмектесетін тұрақты Судан туралы болжамдарға себеп болды. Қаңтар айының соңында SPLA басшысы Джон Гаранг аймақты ресми түрде бақылауға алғаннан кейін LRA-ның оңтүстікте жұмыс істеуге мүмкіндік бермейтінін уәде етті. 2005 жылдың қаңтар айында Бетти Бигомбе арқылы Гулуда келіссөздер жалғасты. LRA басшылары Винсент Отти мен Сэм Коло Джозеф Конидің атынан қатысқан. Алайда, Коньяның нақты келіссөз позициясы белгісіз болып қала береді. Халықаралық дағдарыс тобының аға сарапшысы: "Ол өзін Мұсамен салыстырады, және Мұса сияқты ол да Уәде етілген жерге жететініне сенбейді, бұл ол өзі бейбітшілік процесінің бір бөлігі бола ма, жоқ па деген өте қауіпті екіжақтылықты қамтамасыз етеді". 2006 жылдың қаңтар айында бірнеше босқын лагерьлері өртке ұшырады. 21 қаңтарда 26 мың тұрғыны бар Лира ауданының солтүстігіндегі Агвенг лагерінде болған өрттен 6 адам қаза тауып, 10 мың адам баспанасыз қалды. Келесі күні Апак ауданының Абоке лагерінде 278 үй өртенді. 23 қаңтарда Гулу ауданындағы Асет лагерінде болған өрт жеті аймақтың алтысына әсер етіп, үш адам қаза тауып, 4000 шатыр өртеніп, 20 мың адам баспанасыз қалды.

Тағы бір атысты тоқтату және ICC жариялауы (2005 жылдың ақпан-қыркүйек айлары)

2005 жылы 3 ақпанда президент Мусевени 18 күндік атысты тоқтату туралы жариялады, LRA бұтадан кетуге уәде бергенге дейін әскери операцияларды жалғастыру туралы бұрынғы міндеттемелерден бас тартты. Ішкі істер министрі Рухакана Ругунда "18 күндік атысты тоқтату туралы декларация президент немесе үкімет 18 жыл бойы жалғасып келе жатқан соғысты бейбіт жолмен аяқтауды мақсат еткенін анық көрсетеді" деп түсіндірді. Бас араласшы Бетти Бигомбе 7 ақпанда "Отпен күрес үзілісі мүлдем сақталып отыр және бейбітшілік процесі қазір жолға қойылған" деп мәлімдеді. Алайда, LRA-ның бас келіссөзшісі Сэм Коло ақпан айының ортасында үкіметке берілсе, бейбітшілік процесі әлсіреді. АҚШ Мемлекеттік департаментінің 3 ақпанда жарияланған баяндамасында 12000 адам көтерілісшілердің зорлық-зомбылығынан қаза тапқан, ал 20000 бала соғыстың барысында ұрланған деп жазылған. Бұл LRA қақтығысынан болған құрбандықтарды есептеудің алғашқы әрекеті болды, бірақ қақтығысқа байланысты тамақтанудың нашарлауы мен аурулардан болған өлім-жітімдерді қамтыған жоқ. Уганда әскерінің өкілі бұл бағалаудың дұрыстығына күмәнданып: "Олар тек қана сынақ бағасын ғана береді. Олар нақты ақпаратқа ие емес. Олар бізді сыртқа шығарып, өздерімен айтысуға мәжбүр еткісі келеді, ал біз мұны істеуге құқылы емеспіз". Үкімет тұңғыш рет бұрынғы ұрланғандарды қайтадан әскери қызметке шақырып, соғыс алаңына қайтарып отырғанын мойындады. Әскердің мәлімдеуінше, 800-ге жуық бұрын ұрланғандар жұмысқа алынды, олардың жүздегендері 18 жасқа толмағандар. 2005 жылдың ақпан айында Халықаралық қылмыстық сот LRA соғыс қылмыстарына күдіктілерге 12 тұтқындау ордерін шығаратындығын жариялады, бұл 2002 жылдың шілдесінде ICC құрылғаннан бері бірінші рет осындай ордерлер болды. Халықаралық қылмыстық соттың бас прокуроры Луис Морено Окампо 2005 жылдың шілдесіне дейін Угандада соғыс қылмыстары бойынша алғашқы сот процесін бастауды жоспарлап отырғанын айтты. "Келесі жылы ордерлер шығады" деп мәлімдеді ICC өкілі Кристиан Палм. "Прокурор LRA басшыларының өте кішкентай тобын қарастыруда". Palme LRA-мен болған қақтығыстары үшін Уганда Халықтық Қорғаныс Қуғандарының мүшелерін соттауға болмайтынын айтты, бірақ "LRA қылмыстары UPDF қылмыстарынан әлдеқайда ауыр" деп мәлімдеді. Солтүстік Угандаға жергілікті басшылармен кездесуге барғаннан кейін Окампо, жүргізіліп жатқан келіссөздерге құрметпен қарап, ордер беруді кейінге қалдыруы мүмкін екенін мәлімдеді. Бигомбе егер ҚІІІ-нің сотты ісі жалғаса берсе, бейбітшілік процесінің делдал болуын тоқтататынын айтты. LRA наурыз айының бірінші жартысында алты шабуыл жасады, онда 12 азамат қаза тапты, 50 адам ұсталды, көбінесе үкімет бүлікшілердің жеңілгенін немесе толықтай жеңілгенін жариялады. Уганда үкіметі көтерілісшілермен, оның ішінде Джозеф Конимен байланыс орнатуды жалғастырды. Халықаралық қауымдастық үкіметті қақтығысты тоқтата алмағаны үшін үнемі сынға алады. Халықаралық көмек көрсету ұйымдары Уганда үкіметінің әскери күшке арқа сүйеуіне және бейбіт шешімге деген беріклігіне күмән келтірді. "Уганда үкіметі қолданатын әскери стратегияда азаматтық тұрғындар қорғалмайды", - деді Оксфамның Угандадағы елдік бағдарлама менеджері Эмма Найлор. "Оның орнына біз азапталудың артуын және бейбіт тұрғындар арасында зардап шеккендердің санын көріп отырмыз. Бізге барлық тараптардың осы қақтығысты бейбіт жолмен шешуді жалғастыруы қажет". Кейбір бақылаушылар Ювери Мусевени үкіметін солтүстікті тастап кетті деп айыптады. Найроби университетінің профессоры Адамс Алу былай деп түсіндірді: "Солтүстікке бақылау жасау өте қиын болғандықтан, [Мусевени] солтүстікке бақылау жасамай-ақ, елге басшылық ете аламын деп шешті. 2005 жылдың мамыр айында Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы қақтығыстан бас сауғалап, қатты азық-түлік тапшылығына ұшыраған 1,4 миллион адамды хабарлаған. Қауіпсіздіктің сақталуы елге көшіп келгендердің егіндік жерлерді өңдеп, егін егуіне кедергі келтірді, сондай-ақ көмекке мұқтаж адамдарға көмек көрсетуді қиындатты. ДДҰП болжамды тамақтанудың нашарлауы өлім-жітім деңгейінің өсуіне әкеп соғатынын ескертті.

Конго Демократиялық Республикасындағы LRA

2005 жылы 14 қыркүйекте Винсент Отты бастаған LRA-ның 40 көтерілісшісі алғаш рет Ақ Нілден өтіп, Оңтүстік Суданның астанасы Джуба маңындағы Йеиге баратын жол бойындағы үйлерді өртеп жіберді. Джон Гарангтың өліміне байланысты болған тәртіпсіздіктерден кейін Джуба толығымен Йейдің жол арқылы жеткізілетін азық-түлікке тәуелді болды. Топ батысқа қарай сапарларын жалғастырып, Конго Демократиялық Республикасының (КДР) Ориентель провинциясына, Гарамба ұлттық паркіне кірді. LRA-ның солтүстік-орталық Уганда мен оңтүстік-шығыс Судандағы тарихи бекінісінен батысқа қарай қозғалып бара жатқан тағы екі топ бар. Бұл LRA-ның Конго Демократиялық Республикасына алғашқы қозғалысы болды. UPDF-тің мәлімдеуінше, олар Уганданың солтүстігін бақылауға алды және олардың әскери күш-жігерлері Суданның өтпелі үкіметі Джуба Торит "Қызыл сызығы" арқылы өтуге рұқсат беруден бас тартқаны үшін сәтсіздікке ұшырады. Генерал-лейтенант Аронда Ньякирима "Коньидің өлімі көз алдымызда еді, егер біз оған қызыл сызықтан кейін еріп шығуға рұқсат алсақ. Ол да Лаквена сияқты қашып жүр" деп жазды. Төрт күннен кейін президент Мусевени егер Конго билігі LRA жауынгерлерін қарусыздамаса, UPDF шекарадан өтіп, оларды қуып шығатынын мәлімдеді. Бұл Конго және Уганда үкіметтері арасында дипломатиялық қақтығысты туғызды, екі армия да өздерінің шекарасында күш көрсетуді жасады, ал Конгоның Біріккен Ұлттар Ұйымындағы елшісі БҰҰ Бас хатшысына хат жіберіп, Угандаға қарсы экономикалық ембарго қоюды талап етті. Конго Демократиялық Республикасының Қарулы Күштері (FARDC) аймаққа 2800 әскерді орналастыруды жоспарлады.