Кіріспе
Түрік классикалық және армяндық шіркеу музыкасының композиторы Хампарсум Лимонджан (1768 жылы 29 маусым 1839 жылы) - армяндық шіркеу және классикалық музыканың, сондай-ақ Осман классикалық музыкасының османдық әрмен композиторы және "Хампарсум" белгілеу жүйесін жасаған музыкалық теоретик. Бұл жүйе Батыс Армения және Осман классикалық музыкасының негізгі музыкалық белгісі болды. ХХ ғасырда Еуропалық белгілер жүйесі енгізілгенге дейін, оны әрмендік Апостолдық шіркеу әлі де қолданады. Лимонджиан Осман империясының сарай музыкасында Баба Хампарсум (Ата Хампарсум) деп аталды. Համբարձում атауы, батыс армян тілінде Hampartsoum немесе шығыс армян тілінде Hambardzum деп аударылады, "көтерілу" дегенді білдіреді.
Hampartsoum Limondjian (; 1768 – 29 June 1839) was an Ottoman Armenian composer of Armenian church and classical music, as well as Ottoman classical music, and musical theorist who developed the "Hamparsum" notation system. The system was the main music notation for Western Armenian and Ottoman classical music until the 20th century introduction of European notation systems, and is still in use by the Armenian Apostolic Church. Limondjian was referred to as Baba Hamparsum (Father Hampartsoum) in Ottoman imperial court music circles. The name Համբարձում, transliterated as Hampartsoum in Western Armenian or Hambardzum in Eastern Armenian, means "ascension".
Ерте өмір
Хампартсум Лимонджиян 1768 жылы Стамбулдың Пера (Бейоғлу) ауданындағы Чукур көшесінде дүниеге келген. Оның әкесі Саркис пен анасы Гадерина, олар Харпуттан Стамбулға көшіп келген болатын, олар кедей болды және тек ұлын бастауыш мектепке жібере алды. Бастауыш мектепті бітірген соң Лимондджан тігіншіге жұмысқа орналасады. Лимонджан музыканы жақсы көретін болғандықтан, әрмен шіркеулеріне бара бастады және шіркеуде музыка сабақтарынан сабақ алды.
Неке және балалар
Хампартсум Лимонджиан 27 жасында үйленіп, алты балаға ие болды, оның бірі Зеноп Лимонджиан (1810-1866) да музыкант болып, ней ойнады. Армян шіркеуінде хорда қызмет еткеннен кейін, ол прецентор (бірінші әнші) және бас музыкант болды. Осы уақытта Хампартсум Лимонджиан Осман музыкасын үйрену үшін Мевлеви ордені дервиштерінің жиналатын жері Мевлевиханға бара бастады. Бешикташ Мевлевиханесиде ол Осман империясының ең ұлы композиторларының бірі Деде Эфендиден сабақ алды. Ол сол кезде Осман сұлтаны Селим III-нің сарайына қабылданды, оның өзі композитор, оның музыкасы әлі күнге дейін орындалады және сол кездегі музыка шеңберлерінің тұрақты мүшесі болды. Сұлтан Селим III музыкаға арналған толық белгілеу жүйесінің жоқтығына алаңдаушылық білдірді және өзінің сарай мүшелерін оңай үйренетін және көшіретін белгілеу жүйесіне жұмыс істеуге шақырды. Нәтижесінде екі музыкалық жүйе әзірленді және Селим III-ге Хэмпартсум Лимонджиан мен Абдулбаки Насыр Деде ұсынды. Абдулбаки Насыр Дедедің жүйесі абджад жүйесіне негізделген, бірақ ноталардың ретін өзгертеді. Хампартсум Лимонджианның 1813-1815 жылдар аралығында екі жылда жасаған жазуы басқаларға қарағанда артықшылыққа ие болды және түрік және армян музыкасының басым жазуына айналды. Ол музыка шебері болып жұмыс істеді және сол кездегі көптеген түрік және армян музыканттарын тәрбиеледі. Ол жетекші композитор ретінде танымал болумен қатар, әйгілі вокалшы, скрипка мен танбурда ойнайтын. Оның түрік мелодиялық жүйесімен (макам) әрмен мәтіндерімен жазылған отыз бір армян әнұраны күні бүгінге дейін сақталған. Ол көптеген түрік музыкасын жазды, олардың көпшілігі бүгінгі күні тұрақты орындалады.
Хампарсум белгісі
Өзінің жеке жүйесін қолдана отырып, Хампартсум Лимонджиян 18 ғасырдағы түрік музыкасының көпшілігін алты кітаптан тұратын жинаққа көшіріп, Селим III-ге ұсынды. Тек екі түпнұсқасы ғана сақталып қалды және Стамбулдың қалалық консерватория кітапханасында сақталған. Түрік және армян музыкасының басым белгісі ретінде Хампарсум белгісі мыңдаған музыкалық шығармалардың транскрипциясында және сақталуында маңызды рөл атқарды және тек қазіргі заманда түрік классикалық музыкасында ғана асып түсті. Бұл жазу жүйесін әрмендік апостол шіркеуі әлі күнге дейін қолданады. Хампартсум жазуы әрмен шіркеуі қолданатын қария хаз жазуынан алынған символдарды қолданады. Биіктік 45 таңбаның бірімен көрсетіледі. Октавасына үш октава мен кіші секунд аралығында он төрт нота бар; тильда өткірдің орнына, сондай-ақ нотаны октавамен көтеру немесе төмендету үшін қолданылады. Батыс хроматикалық шкаласының барлық он екі нотасы бейнеленген, бірақ F sharp (fa diyez түрік тілінде) және B natural (si) жағдайында әрқайсысы үшін екі энгармониялық символ қолданылады, өйткені Таяу Шығыс музыкасы үтір деп аталатын микротондық аралықтарды қолданады. Әр нотаның үстіне оның ұзақтығын көрсететін тағы бір символ жазылады. Басқа белгілер тынығулар, қайталаулар мен сөз тіркестеріне қолданылады.
Өлім
Хампартсум Лимонджиан 71 жасында Константинопольдің Хаской ауданындағы үйінде қайтыс болды. Ол Сурп Агоп армян зиратында жерленген.