Кіріспе

Алан Хованнесс (; 8 наурыз 1911 - 21 маусым 2000) - армян тегіндес американдық композитор. Ол 20 ғасырдың ең өнімді композиторларының бірі болды, оның ресми каталогы 67 нөмірленген симфонияны (сақталған қолжазбалар 70-тен астамды көрсетеді) және 434 опус нөмірін қамтиды. Нақты саны 500-ден астам сақталған туындыларды құрайды, себебі көптеген опус нөмірлері екі немесе одан да көп жекелеген туындылардан тұрады. "Бостон глобусы" газетінің музыка сыншысы Ричард Бюэлл былай деп жазды: "Ол арнайы армян композиторы ретінде стереотиптелгенімен (Эрнест Блох еврей композиторы ретінде қарастырылғандай), оның туындылары көптеген мәдениеттердің музыкасын бойына сіңіреді. Оның ең американдық ерекшелігі – материалдарды бір түге экзотикалық түрлендіруі. Атмосфера тыныш, құрметті, мистикалық, ностальгиялық".

Ерте өмір

Ол Сомервилл қаласында Алан Ванесс Чакмакджиан ретінде дүниеге келді, Массачусетс штатында, армян химия профессоры Харутюн Хованес Чакмакджианның (Тюфтс колледжінде сабақ берген, Түркияның Адана қаласында туған) және шотланд тегінен шыққан американдық Мадлен Скотттың отбасында. Бес жасында оның отбасы Сомервиллден Арлингтон қаласына (Массачусетс штаты) көшіп келді. Хованесс отбасының көршісі анасының Сомервиллден армяндарға қарсы дискриминация салдарынан көшуге талап еткенін айтты. Ол 1930 жылдың 3 қазанында қайтыс болғаннан кейін, әкесінің әкесінің құрметіне "Hovaness" тегін қабылдады және шамамен 1944 жылы оны "Hovhaness" деп өзгертті. Ол атын өзгертудің себебін оның айтуы бойынша, есімді жеңілдету қажеттігі болды, себебі "ешкім оны дұрыс айта алмайтын". Алайда, Хованесс қызы Жан Нанди өзінің "Әдеттен тыс даналық" атты кітабында былай деп жазды: "Мен туған кезде әкемнің аты "Hovaness" еді, бірінші буынға баса назар жасалып айтылатын. Оның түпкі аты "Chakmakjian" болған, бірақ 1930 жылдары ол армяндық байланыстан құтылуды қалап, орта атының америкалық нұсқасына өзгертті. Бірнеше жылдан кейін, армяндық байланысын қайта жаңартуды шешіп, екінші буынға баса назар жасап "Hovhaness" деп орфографиясын өзгертті; осы есіммен ол кейін кеңінен танылды." Хованесс өте ерте жасынан музыкаға қызығушылық танытты. Төрт жасында ол Франц Шуберттің әнінен шабыттанған, ерте итальян стиліндегі кантата – өзінің алғашқы шығармасын жазды. Оның отбасы түнде композиция жазуы және оның болашақтағы өнер адамы ретіндегі қаржылық жағдайына алаңдады. Ол қысқа мерзімге астрономияны, тағы бір ерте жастағы сүйікті саласын зерттеуге бел буды. Астрономияға деген құштарлығы өмірінің соңына дейін, шығармашылық жолының бойында сақталды, көптеген шығармалары түрлі планеталар мен жұлдыздардың аттарымен аталады. Хованесс ата-анасы ұлының композиторлық қабілетін қолдап, оған көршілес мұғаліммен алғашқы фортепиано сабақтарын ұйымдастырды. Хованесс фортепиано сабақтарын Аделаида Проктормен, содан кейін Генрих Гебхардпен жалғастырды. 14 жасқа келгенде ол өзін композицияға толықтай арнауды шешті. Оның алғашқы музыкалық тәжірибелері баптист гимндері мен көрнекті армян композиторы Гомидас Вартабедтің жазбаларынан құралды. Ол жасөспірім кезінде Арлингтон орта мектебінде орындалған екі опера жазды, ал композитор Роджер Сешнс осы кезеңде оның музыкасына қызығушылық танытты. 1929 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін, ол Тюфтсте Лео Рич Льюиспен, ал содан кейін Жаңа Англия музыка консерваториясында Фредерик Конверспен оқыды. 1932 жылы ол "Күн бату симфониясы" (кей жерлерде "Күн бату сагасы" деп аталады) шығармасымен консерваторияның Сэмюэл Эндикотт сыйлығын жеңіп алды. 1934 жылдың шілдесінде Хованесс өзінің бірінші әйелі Марта Мотт Дэвиспен бірге бала кезінен музыкасына қатты құрметтенген Жан Сибелиуспен кездесу үшін Финляндияға сапар шекті. Екеуі келесі жиырма жыл бойы хат алмасып жүрді. 1935 жылы Хованесс өзінің бірінші некесінен туған жалғыз қызына, Жан Кристина Хованесске, оның құдасы және үш онжылдыққа созылған досы Жан Кристиан Сибелиус есімін берді.

Консерваториядағы жылдар

1948 жылы ол Бостон консерваториясының оқытушылар құрамына қабылданды және 1951 жылға дейін онда сабақ берді. Оның студенттерінің ішінде джаз музыканттары Сэм Риверс және Джиджи Грайс болды.

Нью-Йоркке көшіру

1951 жылы Хованнес Нью-Йоркке көшіп, толық уақытты композитор болды. Сол жылы (1 тамыздан бастап) ол «Америка дауысы» радиосында жұмыс істеді, бастапқыда Армян бөлімі үшін сценарий жазушы, содан кейін Таяу Шығыс және Кавказ арты бөлімдерінің музыка директоры, композитор және музыкалық кеңесші болып қызмет етті. 1953 жылы Дуайт Д. Эйзенхауэр Гарри С. Трумэннің орнына АҚШ президенті болғанда ол бұл жұмысынан (басқа көптеген қызметкерлермен бірге) айырылды. Осыдан кейін ол Армян музыкасынан арылып, түрлі көздерден стильдер мен материалдарды қабылдады. 1953 және 1954 жылдары ол композиция саласындағы Гуггенхайм стипендиясын алғанын құжаттар растайды. 1954 жылы ол Клиффорд Одетстің «The Flowering Peach» атты Бродвей пьесасы, Марта Грэмге арналған балет («Ardent Song», сол 1954 жылы) және Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азия туралы NBC деректі фильмдеріне екі музыкалық қосымша жазды (1955 және 1957 жылдары). Сондай-ақ 1950 жылдары ол «The Living Theatre» қойылымдары үшін музыка жазды. Оның ең үлкен жетістігі 1955 жылы болды, оның 2-ші симфониясы «Mysterious Mountain» Леопольд Стоковскийдің Хьюстон симфониясымен дебют кезінде орындалды. Бірақ «Mysterious Mountain» осы оркестр үшін жазылған деген пікір – жиі кездесетін жаңылыс көзқарас. Сол жылы «MGM Records» оның көптеген шығармаларын жариялады. 1956-1958 жылдары, оның музыкасын бағалаған Говард Хансонның шақыруымен, ол Хансон көп жылдар бойы басқарған Истман музыка мектебінде жазғы семестр оқыды.

Азияға саяхат

1959 жылдан 1963 жылға дейін Хованесс Үндістан, Гавай, Жапония және Оңтүстік Кореяға зерттеу сапарларын жасады, осы елдердің ежелгі дәстүрлі музыкасын зерттеп, кейіннен олардың элементтерін өзінің шығармаларына енгізді. 1959–60 жылдары Мадраста (Үндістан) Карнатик музыкасын зерттеуі Фулбрайт стипендиясымен қаржыландырылды. Мадраста ол венада ойнауды үйреніп, Нагоредегі дāргахқа сапарынан шабыдаланып, «Нагоран» атты Карнатик оркестріне арналған шығарма жазды. Бұл шығарма 1960 жылдың 3 ақпанында «All India Radio Madras» Оңтүстік Үндістан оркестрі орындауында «All India Radio» арнасында таратылды. Ол осы тақырыпта кітап жазуға дайындалып, Карнатик рагалары туралы көптеген материалдар жинады, бірақ кітапты аяқтаған жоқ. 1962 жылдың көктемінде Гавайиде Масатоси Шамотодан жапондық гагаку музыкасын (хичирики, шō және рютеки сияқты үрмелі аспаптарды оқып) үйренді, ал Рокфеллер қорының гранты оған 1962–63 жылдары Жапонияда Масатаро Тогиден гагакуды оқуды жалғастыруға мүмкіндік берді. Жапонияда ол сонымен қатар нагута (кабуки) және джорури (бунраку) шамисенін ойнауды үйренді. Жапониядағы музыкалық стильдерді еске алып, ол 1965 жылы «Жапондық ағаш кескіштеріне арналған фантазия», Op. 211 (ксилофон мен оркестрге арналған концерт) шығармасын жазды. 1963 жылы ол Марта Грэмге арналған екінші балет музыкасын, «Цирце» атты шығармасын жазды. Ол және оның әйелі өзінің шығармаларын шығаруға арналған «Poseidon Society» атты жеке лейбл құрды. Лейблдің алғашқы дискісі 1963 жылы шықты, ал келесі он жылда шамамен 15 дискі жарық көрді. Ажырасқаннан кейін әйелі лейблге меншік құқығын алды, бірақ кейіннен осы каталогқа құқықтарды Crystal Records компаниясына сатты немесе тапсырды. 1965 жылы АҚШ үкіметінің делегациясы құрамында ол Ресейге, сондай-ақ Кеңес Одағының бақылауындағы Грузия мен Арменияға барды, бұл оның әкесінің туған жеріне жасаған жалғыз сапары болды. Сол жерде ол гармонияланған әрмендік литургиялық музыкасының қолжазбаларын Еревандағы Егише Чаренц атындағы мемлекеттік өнер және әдебиет мұражайына сыйға тартты. 1960 жылдардың ортасында ол бірнеше жазды Еуропаны аралап, көбінесе Швейцарияда тұрып жұмыс істеді.

Дүниежүзілік көрініс

Хованнес 1971 жылы "Арарат" журналына берген сұхбатында: "Текст Эдвард Фицджеральд аудармасынан ағылшын тіліндегі он екі төрттік өлеңнен тұрады" деді. Азия аспаптары үшін шығармалар жазуға деген қызығушылығын жалғастыра отырып, 1981 жылы Лу Харрисонның өтінішімен Индонезияның гамелан оркестрі үшін екі туынды жазды, олар Льюис пен Кларк колледжінде Винсент МакДермотт басқаруымен гамелан оркестрінде тұңғыш рет орындалды. Хованнес өмірден озғанда, оның алтыншы әйелі, колоратура сопраносы Хинако Фуджихара Хованесс (1932–2022) және Хованесс Фуджихара музыка баспасын басқарған қызы (бірінші әйелінен), клавесинші Жан Нанди (1935 ж.т.) қалды. Ол 2000 жылы қайтыс болды.

Хованнес архивтері

Хованнес материалдарының маңызды мұрағаттары, ноталар, дыбыс жазбалары, фотосуреттер және хат алмасудан тұрады және бірнеше академиялық орталықта сақталады, олардың ішінде Гарвард университеті, Вашингтон университеті, Вашингтондағы Конгресс кітапханасы, Массачусетс штатындағы Арлингтондағы Армян мәдени қоры және Армениядағы Ереван мемлекеттік өнер және әдебиет мұражайы бар.

Алан Хованнес туралы фильмдер

1984 – Алан Хованнесс. Жан Уокиншоу режиссерлік еткен, Сиэтл қаласының KCTS телеарнасы. 1986 – Кит әні. Режиссері – Барбара Уиллис Свит, Rhombus Media. 1990 – Вердехр триосы: Медиа құралының жасалуы. 1-бағдарлама: Сэмиш көлі триосы / Алан Хованнесс. Режиссері – Лиза Лорейн Уайтинг, Мичиган мемлекеттік университеті. 2006 – Алан Хованнессқа арналған құрмет көрсету. Алексан Закян өндірген, Хованнесс зерттеу орталығы, Ереван, Армения.

Алан Хованесс музыкасы бар фильмдер

1956 – Нарцисс. Режиссері Уиллард Маас. 1957 – Оңтүстік-Шығыс Азияға тапсырма. NBC телеарнасының деректі фильмі. 1962 – Перл Ланг пен Франсиско Монсионның би қойылымы: Black Marigolds. "Camera Three" телебағдарламасынан, Нью-Йорк штатының білім беру департаментімен бірлесіп ұсынылған. Режиссері: Ник Хавинга. 1966 – Нехру: Екі әлемнің адамы. "ХХ ғасыр" сериясынан; тілші: Уолтер Кронкайт. CBS News ұсынымы. 1973 – Патшалар кітабынан әңгімелер: Хоутон Шах Наме. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Метрополитен өнер мұражайы және Time Life мультимедиасы. 1982 – Эвересттің солтүстік қабырғасы. Режиссері Ласло Пал. 1984 – Эверест желдері. Режиссері Ласло Пал. 2005 – Теодор Роткени еске аламын. Өндіруші және редактор: Джин Уолкиншоу, KCTS Public Television, Сиэтл.