Кіріспе
Еуропалық отаршылдықтың бағасы Батыс Еуропалық отаршылдық және отарлау - басқа қоғамдар мен аумақтарда толық немесе ішінара саяси бақылауға ие болу саясаты немесе практикасы, отар құру, оны отаршылармен басып алу және оны экономикалық жағынан пайдалану. Мысалы, колониялық саясат, мысалы, жүзеге асырылған ережелердің түрі, инвестициялардың сипаты және отарлаушылардың жеке басы постколониялық мемлекеттерге әсер еткен деп аталады. Мемлекетті құру процесін, экономикалық дамуды, мәдени нормалар мен әдет-ғұрыптарды зерттеу отаршылдықтың отаршылдықтан кейінгі мемлекеттерге тікелей және жанама әсерін көрсетеді.
the evaluation of European colonialism
Western European colonialism and colonization is the policy or practice of acquiring full or partial political control over other societies and territories, founding a colony, occupying it with settlers, and exploiting it economically. For example, colonial policies, such as the type of rule implemented, the nature of investments, and identity of the colonizers, are cited as impacting postcolonial states. Examination of the state building process, economic development, and cultural norms and mores shows the direct and indirect consequences of colonialism on the postcolonial states.
Колонизация және деколонизация тарихы
Еуропалық отаршылдық дәуірін отаршылдықтың екі үлкен толқынымен анықтауға болады: бірінші толқын 15 ғасырда, кейбір Еуропалық державалардың Америка мен Азияда отарларын құрып, өздерінің қолжетімділігін бүкіл әлемге кеңінен кеңейткен кезде басталды. Екінші толқын 19-ғасырда Африкаға бағытталған, Африка үшін күрес деп аталады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропа империяларының ыдырауынан кейін колониядан шығу процесі шынымен басталды. 1941 жылы президент Франклин Д. Рузвельт пен британ премьер-министрі Уинстон Черчилль бірлесіп Атлантикалық хартияны шығарды, онда АҚШ пен британ үкіметтерінің мақсаттары кеңінен сипатталды. Жарғының негізгі баптарының бірі барлық адамдардың өз үкіметін таңдау құқығын мойындады. Бұл құжат Біріккен Ұлттар Ұйымының негізіне айналды және оның барлық компоненттері БҰҰ Жарғысына қосылды, бұл ұйымға жаһандық колонияларды жоюды жүзеге асыру мандатын берді.
Колониялық басқару түрлері
Тарихшылар жалпы алғанда еуропалық отарлаушылар құрған екі негізгі түрді ажыратады: біріншісі - қоныс аударушы колониализм, онда еуропалықтардың қоныстануымен шаруашылықтар мен қалалар құрылды. Екіншісі, отарлаушы колониализм, таза өндіруші және отарлаушы колониялар, олардың негізгі қызметі экономикалық экспортты дамыту болды. Жергілікті халықтардың қоныс аударуы көбінесе демографиялық бағыттар бойынша жүреді, бірақ қоныс аударудың негізгі ынталандыруы - қажетті аумаққа қол жеткізу. Солардың ішінде тропикалық аурулар таралмаған, сауда жолдары жеңіл орналасқан аймақтар жақсы нәтиже көрсетті. Еуропалықтар осы қызықты аумақтарға қоныстанған кезде жергілікті тұрғындар қуып шығарылды, ал аймақтық билікті отарлаушылар басып алды. Колониялық мінез-құлықтың бұл түрі жергілікті әдет-ғұрыптардың бұзылуына және әлеуметтік-экономикалық жүйелердің өзгеруіне әкелді. Угандалық академик Махмуд Мамдани "қауымдық автономияның жойылуы, рулық халықтың жеңілуі мен таралуы" колониалды қысымның негізгі факторы деп атайды. Аймақтарда ауыл шаруашылығының кеңейуі жалғасқанда, жергілікті халықтар тыңайған егістік жерлерін тазарту үшін одан әрі жер аударылды. Осылайша, қазылар алқасымен сот, еріксіз тұтқындаудан бас тарту және сайлау өкілдіктері отарлаушыларға Еуропадағыдай құқықтарды беруге мүмкіндік берді. "Қоғамгерлік мотивтің пердесі" астында король Леопольд құл саудасын жоюды қолдау үшін ауқымды аймақтың қамқорлығын қабылдауға бірнеше халықаралық үкіметтердің (оның ішінде АҚШ, Ұлыбритания және Франция) келісімін алды. Леопольд өзін 20 миллионға жуық африкалықтардың мекені болған, жалпы ауданы шамамен бір миллион шаршы шақырым жердің иесі ретінде танытты. Конго алабында үстемдік құрғаннан кейін Леопольд көп мөлшерде пил сүйегі, каучук және басқа да табиғи ресурстарды өндірді. Леопольд 2005 жылы әртүрлі әдістерді қолдану арқылы 1,1 миллиард доллар тапқан. Африка ауылдарынан жауынгерлер өте көп мөлшерде резеңке жинап алуды талап етті. Ал бұл талаптарға жауап бермегенде, жауынгерлер әйелдерді тұтқынға алды, ерлерді ұрып-соғып немесе өлтіріп, егіндіктерді өртеп жіберді. Осы және басқа да мәжбүрлі еңбек түрлері аштық пен ауру тараған сайын туудың төмендеуіне себеп болды. Мұның бәрі өте аз қаржыға жасалды. М. Кроуфорд Янг: "Концессионерлік компаниялар [Конго алабына] аз ғана капитал әкелді - тек 8000 фунт [Конго алабына] - және Британия мен АҚШ-та колониалды қатыгездікке төзімділік шегі жоғары болған кезде, ұятқа қалдыратын қоғамдық наразылық науқанын туғызатын қорқынышты билік орнатты". Конгода Леопольд, ал кейін Бельгия жүзеге асырған үкімет жүйесі авторитарлық және қанаушылық болды. Көптеген ғалымдар Мобуту тұсындағы авторитаризмнің тамырын отаршылдық үрдістердің нәтижесі деп санайды.
Колониалды саяси жүйенің жанама және тікелей билігі
Колониялық билік жүйелерін тікелей және жанама биліктің екілік жіктеліміне бөлуге болады. Колониялық дәуірде еуропалықтарға дүние жүзіндегі кең аумақтарды басқарудың үлкен міндеті жүктелген. Бұл мәселенің алғашқы шешімі тікелей билік болды, Мамдани тікелей билікті орталықтандырылған деспотизм деп анықтайды: жергілікті тұрғындар азаматтар болып саналмайтын жүйе. Бұл жергілікті тайпа басшылары мен патшалардың басқаруымен автономды жергілікті қауымдарға әкелді. Бұл басшылар қазіргі әлеуметтік иерархиядан алынған немесе отаршылдық билік жаңадан шығарған. Бейкітпелі басқаруға ие аймақтарда дәстүрлі билік "деспотиялық" отаршылдық биліктің делдалы ретінде әрекет етті, ал отаршылдық үкімет кеңесші ретінде әрекет етті және тек төтенше жағдайларда араласты. Бейнелестік биліктің мақсаты жергілікті тұрғындарға "әдеби құқық" арқылы өз істерін басқаруға мүмкіндік беру болды. Алайда іс жүзінде жергілікті билік колониалды үкіметтің қолдауымен өздерінің жазбаша емес ережелерін шешіп, орындатты. Жергілікті басшылар заңның үстемдігіне мойынсұнудың орнына, сот, заң шығару, атқарушы және әкімшілік билікке ие болды. Тікелей билік аймақта біркелкілікті орнату үшін дәстүрлі билік құрылымдарын әдейі алып тастады. Аймақтық біртектілікке деген құмарлық француз колониялық ассимиляция доктринасының қозғаушы күші болды. Француз колониализм стилі Француз Республикасының жалпыға бірдей теңдіктің символы деген ойдан туындады. Мәдениетті дамыту мақсатында Еуропадағы теңдік қағидалары шетелде заңға айналдырылды. Француз колониялары үшін бұл француз қылмыстық кодексін қолдану, парламентте өкіл жіберу құқығы және экономикалық ассимиляция түрінде тарифтік заңдарды енгізу дегенді білдірді. Жергілікті тұрғындардың осы және басқа жолдармен ассимиляциялануын талап ету, жергілікті тұрғындардың жеке басын қорғауға тырыспаған, барлық жердегі еуропалық стильдегі жеке басын жасады. Колониялық қоғамдарда тұратын жергілікті халықтар еуропалық заңдар мен әдет-ғұрыптарға мойынсұнуға міндетті болды немесе "әлеуметтік емес" деп саналды және кез-келген еуропалық құқықтардан бас тартты.
Тікелей және жанама ережелердің салыстырмалы нәтижелері
Тура және жанама басқарудың бұрынғы отарлардың табысына тұрақты, ұзақ мерзімді әсері бар. Гарвард бизнес мектебінің Лакшми Айер зерттеу жүргізді, ол британдықтардың қоластындағы екі жүйе де болған колониялық Индияға қарап, биліктің қандай әсерін аймаққа тигізуі мүмкін екенін анықтады. Айердің зерттеулері бұрын жанама түрде басқарылған аймақтар, әдетте, тікелей британдық басқаруға қарағанда жақсы басқарылатын және тиімді институттарды құруға қабілетті екенін көрсетеді. Қазіргі колониядан кейінгі кезеңде бұрын британдықтардың тікелей басқаруындағы аймақтар экономикалық жағынан нашар жұмыс істейді және денсаулық сақтау, қоғамдық инфрақұрылым және білім беру сияқты түрлі қоғамдық тауарларға қолжетімділігі айтарлықтай төмен. Ал ауыл тұрғындары әдеттегі және дәстүрлі заңмен жанама түрде басқарылатын, сондықтан олар "әдебиетті" қалалық азаматтарға бағынышты болған. Ауыл тұрғындары "әлеуметтік емес" деп саналып, азаматтардың артықшылықтарын алуға жарамсыз деп саналды. Мамданидің айтуынша, ауыл тұрғындары "азаматтық құқықтың аздығына" ие болды және барлық саяси құқықтардан мүлдем шеттетілді. Мамдани постколониалды мемлекеттердегі қазіргі мәселелер басқалар айтқандай жай ғана нашар басқарудың емес, отаршылдық үкіметтердің бөлінуінің нәтижесі деп айтады. Қазіргі жүйелер - Африка мен басқа жерлерде - қоғамның бөлінуін күшейтетін институционалдық мұрамен толы. Оңтүстік Африка мен Уганда мысалдарын келтіре отырып, Мамдани екіге бөлінген билік моделін жоюдың орнына, постколониалды режимдер оны қайта жаңғыртқанын байқады. Мамдани тек екі нақты мысал келтірсе де, бұл елдер әлемде қалған колониализмнің кең институционалды мұрасын көрсететін парадигма деп санайды. Оның пікірінше, қазіргі заманғы мемлекеттер отаршылдықтан тәуелсіздік алғаннан кейін демократияға емес, тек "расалықтан арылу" жолына түсті. Олардың бөлінген қоғамын байланыстыруға тырысудың орнына, үкіметтің орталықтандырылған бақылауы қалалық аймақтарда қалды және реформа колониализм кезінде қалыптасқан екіге бөлінген билікті қайта ұйымдастыруға бағытталған. Тікелей емес билікте жұмыс істейтін жергілікті билік реформалау процесіне енгізілген жоқ; оның орнына даму ауылдық шаруаларға "мәжбүр етілді".
Колониалды іс-әрекеттер және олардың әсерлері
Еуропалық отарластырушылар отарланғандарға қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді әсер ететін әлем бойынша әртүрлі әрекеттерге қатысты. Көптеген ғалымдар отарлаушылық іс-әрекетті оң немесе теріс нәтижелерге ие болатынын анықтау арқылы талдап, жіктеуге тырысты. Стэнли Энгерман мен Кеннет Соколов аймақтық факторлық үлестерге байланысты болатын іс-әрекеттерді экономикалық дамудың жоғары немесе төмен деңгейімен байланысты екенін анықтау арқылы жіктеді. Ацемоглу, Джонсон және Робинсон бұрын бай елдердің отарлаудан кейін кедейленуіне қандай институционалдық өзгерістер себеп болғанын түсінуге тырысты. Мелисса Делл Перудегі мита тау-кен жүйесіне колониялық еңбекті пайдаланудың тұрақты, зиянды әсерін құжаттады; бұрынғы мита мен мита емес қауымдастықтар арасындағы биіктік пен жол қатынасының айтарлықтай айырмашылығын көрсетеді. Мириам Брун мен Франсиско А. Галлего үш түрлі қарапайым классификацияны қолданды: жақсы, жаман және сұм. Классификация жүйесіне қарамастан, отарлау әрекеттері әртүрлі нәтижелерге әкелді, олар әлі де өзекті болып табылады. Кейбір зерттеушілер отарлаудың мұрасын бағалауға тырысқанда, еуропалықтардың келуінен бұрын болған саяси және экономикалық институттардың түріне назар аударды. Хелдринг пен Робинсон Африкадағы отарлаудың саяси және экономикалық дамуға жалпы жағымсыз әсерін тигізгенін қорытындылады. Бұрын орталықтандырылған институттар болған немесе ақ қоныстар орналасқан аймақтарда, бұл оң әсерін тигізген болуы мүмкін. Оңтүстік Судан немесе Сомали сияқты мемлекетсіз аймақтар. Сонымен қатар, Гернер Харири Еуропадан тыс аймақтарда 1500 жылға дейін мемлекет сияқты институттар болған, ал қазіргі уақытта оларда ашық саяси жүйелер аз екенін атап өтті. Ғалымның айтуынша, бұл колонизация кезінде еуропалық либералды институттарды оңай іске асырмағандықтан болды. Әскери және саяси артықшылықтардан басқа, еуропалық елдердің еуропалық емес аймақтардағы үстемдігін капитализмнің басқа жердегі үстем экономикалық институт ретінде пайда болмағанымен түсіндіруге болады. Уго Пипитонның айтуынша, өсім мен инновацияны қолдап тұратын өркендеген экономикалық институттар Қытай, араб әлемі немесе Мезоамерика сияқты аймақтарда пайда болған жоқ, себебі бұл прото-мемлекеттер жеке мәселелерді тым көп бақылайды. Колониялық әсерлерді бағалау кезінде қарастырылатын тағы бір бұрыш - Еуропалық отарлаушылардың кетуінен кейін бүкіл Африка бойынша қалыптасқан институттарды зерттеу. Көп жағдайда отарлаушылық билік Африканың отарланғаннан кейінгі кезеңінде әлсіз және кемшілікке толы институттардың дамуына әкелді. Левицкий мен Мурильо институттардың маңыздылығын институционалдық күшке ықпал ететін факторлар туралы зерттеулерімен қарастырады. Олар ережелерді сақтау мен институционалдық тұрақтылықты (тұрақтылықты) институттың табысына ықпал ететін негізгі факторлар ретінде анықтайды. Африкада ресми институттардың тұрақтылығы төмен және күшін қолдану әлсіз болды, бұл жұмыс істемейтін институттардың пайда болуына әкелді. Сонымен қатар, Африкада құқық қорғаудың әлсіздігі көбінесе "терезе киіп" мекемелерді құрудан туындайды, онда демократияны жамыну үшін үстінен демократиялық саясат жүзеге асырылады. Бұл аргументтер Уильям Брайан Артурдың бағыт тәуелділігі туралы теориясына сәйкес келеді, онда ол нарықтың төмен технологияға кіруі "шағын оқиға тарихы" арқылы анықталады деп мәлімдейді. Осылайша, Африкадағы отарлау тарихы маңызды болып табылады, өйткені еуропалық отарлаушылардың шешімдері қазіргі Африканың экономикалық және саяси құрылымдарына әсер етті. Нәтижесінде Африканың институттары да әсерге ұшырады. Левицкий мен Мурильо, Норт және Артурдың осы теориялары колониализмнің қалай оңтайсыз африкалық институттардың дамуына және тұрақтылығына әкелгенін түсіндіруге көмектеседі.
Шекараларды анықтау
Еуропалық отарлау дәуірінде билік иелері жерлерді үнемі бөліп, бүгінгі күнге дейін қолданылып жүрген шекараларды құрды. Британия мен Франция қазіргі халықаралық шекаралардың 40% -ын сызған деп есептелді. Кейде шекаралар өзендер мен таулар сияқты табиғи түрде пайда болған, бірақ басқа уақытта бұл шекаралар жасанды түрде құрылған және отаршылдық күштермен келісілген. 1884 жылғы Берлин конференциясы Африкадағы еуропалық отарлауды жүйелендірді және Африка үшін жанжалдың пайда болуы ретінде жиі танылады. Конференция Африканы тиімді игеру қағидасын іске асырды, бұл Африка аймағына ең әлсіз байланысы бар еуропалық мемлекеттерге оның жеріне, ресурстарына және халқына үстемдік етуді талап етуге мүмкіндік берді. Бұл заң бұрын-соңды болмаған аумақтағы егемен шекараларды өз еркімен орнатуға жол берді. Джеффри Хербст Африкадағы мемлекеттік ұйымның әсері туралы көп жазды. Ол шекаралар жасанды түрде жасалғандықтан, олар әдетте типілік демографиялық, этнографиялық және топографиялық шекараларға сәйкес келмейді.Олардың орнына отаршылдар өздерінің саяси мақсаттарын алға жылжыту үшін жасады. Бұл этностық топтарды бөлу сияқты үлкен масштабтағы мәселелерге әкелді; және отбасылардың үйлері олардың шаруашылықтарынан бөлініп кету сияқты шағын масштабтағы мәселелер. Солтүстік-шығыс университетінің профессоры Уильям Ф. С. Майлз бұл бүкіл континенттің үстінен-үстінен бөлінуі кең көлемді биліксіз шекаралық жерлерді жаратты деп айтады. Бұл шекаралық аймақтар әлі күнге дейін сақталып келеді және адам саудасы мен қару-жарақ контрабандасы сияқты қылмыстардың панасы болып табылады.
Колониялық шекаралардың қазіргі заманғы сақталуы
Гербст Африкадағы отарлау шекараларына қатысты қазіргі заманғы парадокске назар аударды: олар ерікті болса да, африкалық көшбасшылар арасында оларды сақтау керек деген келісім бар. 1963 жылы Африка бірлігі ұйымы колониялық шекараларды тұрақты түрде бекітіп, жасалған кез келген өзгерістер заңды емес деп жариялады. Бұл, іс жүзінде, отарлаудың негізгі әділетсіздікін қайта қарастырудан аулақ болды, сонымен қатар халықаралық қоғамдастық аумақтық шекараларды өзгермейтін деп санайтындықтан, мемлекетаралық соғыс ықтималдығын азайтты. Нәтижесінде, отарлау кеңістігінің ертедегі кесуі табиғи факторлық қорларды мемлекет бақылайтын активтерге айналдырды.
Түрлі колониялық инвестициялар
Еуропалық отарлаушылар аймаққа кіргенде, олар әрқашан жаңа ресурстар мен капиталдарды басқаруды әкелді. Инвестициялық стратегиялардың әртүрлі түрлері қолданылды, соның ішінде денсаулық сақтау, инфрақұрылым немесе білім беру салаларына көңіл бөлінді. Барлық отарлау инвестициялары постколониалды қоғамдарға тұрақты әсер етті, бірақ шығындардың кейбір түрлері басқаларға қарағанда пайдалы болып шықты. Француз экономисі Элис Хюйлери қазіргі дамудың жоғары деңгейімен байланысты мемлекеттік шығыстардың нақты түрлерін анықтау үшін зерттеу жүргізді. Оның зерттеулері екі түрлі болды. Біріншіден, Хюйлер колониялық инвестициялардың сипаты қазіргі өнімділік деңгейіне тікелей әсер етуі мүмкін. Білім берудегі шығындардың артуы жоғары оқу орындарына баруды қамтамасыз етті; қосымша дәрігерлер мен медициналық мекемелер балаларда алдын алу мүмкін ауруларды азайтты; және колониялық инфрақұрылымға назар аударған бүгінгі заманғы инфрақұрылымға айналды. Сонымен қатар, Хюйлери ертедегі отарлау инвестициялары бүгінгі таңда қол жетімді қоғамдық тауарлардың сапасы мен санына тікелей әсер ететін тұрақты шығындар үлгісін енгізгенін білді. Ацемоглу, Робинсон және Джонсон гипотезасының мысалы Ла Порта және басқалардың жұмысында. Әр түрлі елдердің құқықтық жүйелерін зерттеуде La Porta, et al. Ұлыбританияның отарлауында болған және оның ортақ заң жүйесін сақтаған елдерде меншік құқығын қорғау француз азаматтық заңын сақтаған елдерге қарағанда күштірек екендігін анықтады. Үндістанның жағдайында Абхижит Банерджи мен Лакшми Айер Үндістанда британдық жер иелену жүйесінің әртүрлі мұраларын тапты. Жер иелеріне жерді иелену құқығын берген аудандарда отаршылдықтан кейінгі жылдары өнімділік пен ауыл шаруашылығы инвестициялары егіншілердің иелігінде болған аудандарға қарағанда төмен болды. Бұрынғы аймақтарда денсаулық сақтау мен білім беру саласына инвестициялар төмен деңгейде. Англиялық философ Джон Локктың меншік теориясы отарлаушы колониализмді қолдап, жерді өнімді пайдаланғандарға тиесілі деп айтқан.
Еңбекті пайдалану
Гуаналық атақты ғалым және саяси белсенді Уолтер Родни колониалды державалардың Африканы экономикалық игеруі туралы ұзақ жазды. Ол жұмысшыларды ерекше қорлық көрген топ ретінде қарастырды. Капиталистік жүйеде жалақыға жұмыс істейтіндер әрқашан жұмыс істейді, бірақ жұмысшылар мен отаршылдық күштер арасындағы динамика өте жаман мінез-құлыққа жол ашты. Роднидің айтуынша, африкалық жұмысшылар еуропалықтарға қарағанда көбірек қанаушылыққа ұшырады, өйткені отаршылдық жүйе саяси биліктің толық монополиясын туғызды және жұмысшы класын кішігірім және ұжымдық әрекетке қабілетсіз қалдырды. Бұл жағдай терең тамыр жайған нәсілшілдікпен бірге жергілікті жұмысшыларға мүмкін емес жағдайды туғызды. Колонизаторлар сезінетін нәсілшілдік пен үстемдік оларға африкалықтардың жүйелі түрде төмен жалақысын, тіпті олар еуропалық жұмысшылармен бірге жұмыс істеген кезде де ақтауға мүмкіндік берді. Колониялықтар өмір сүрудің қымбаттағанын айтып, өздерінің әртүрлі табыстарын қорғады. Родни бұл сылтауды сынға алып, еуропалық өмір сүру сапасы мен өмір сүру құны тек колониялардың игерілуі нәтижесінде ғана мүмкін болды және африкалық өмір сүру деңгейі кірістерді ұлғайту үшін әдейі төмендеді деп мәлімдеді. Роднидің пікірінше, отаршылдық Африканы дамымаған және алға басу жолы жоқ етіп қалдырды.
Этникалық сәйкестік
Этностық сәйкестікке байланысты отаршылдық өзгерістер саяси, әлеуметтанушылық және психологиялық тұрғыдан зерттелді. "Жердің қасіреті" атты кітабында француздық афро-карибтік психиатр және революционер Франц Фанон отарланғандар үнемі өздеріне "Мен кіммін?" деген сұрақ қоюы керек деп мәлімдейді. Фанон осы сұрақты отарлаудың адамгершіліксіз сипатына деген ренжітуін білдіру үшін қолданады. Барлық түрдегі отаршылдық сирек кезде саяси бақылаудың қарапайым әрекеті болды. Фанонның пікірінше, отарлаушылық биліктің өзі жергілікті тұрғындардың жеке және этникалық ерекшеліктерін бұрмалай алады, өйткені ол ұғынылған артықшылықтың болжамымен жұмыс істейді. Осылайша, жергілікті тұрғындар өздерінің этникалық ерекшеліктерімен мүлдем ажырасады, олардың орнына оларды қанаушыларға еліктеу қалауы пайда болады. Этникалық манипуляция жеке және ішкі сферадан тыс жерде көрініс тапты. Висконсин университетінің профессоры Скотт Строус Руанда геноцидінің себепкері болған этникалық ерекшеліктерді сипаттады. 1994 жылдың сәуір айында Руанда президенті Ювенал Хабиаримананың өлтірілуінен кейін Руанданың хутулары өздерінің тутси көршілеріне қарсы шығып, тек 100 күн ішінде 500 - 800 мың адамды өлтірді. Саяси тұрғыдан бұл жағдай өте күрделі болғанмен, этникалық топтың зорлық-зомбылыққа әсерін елемеуге болмайды. Руанданы неміс отарлауы алдында хуту мен тутсидің жеке басын анықтау нақтыланбаған. Германия Руанданы тутсилер үстемдік еткен монархия арқылы басқарып отырды, ал бельгиялықтар оны өздерінің билігінен кейін жалғастырды. Бельгиялық билік тутси мен хуту арасындағы айырмашылықты күшейтті. Тутсилер жоғары саналды және бельгиялықтардың қолдауымен билік ететін азшылық ретінде қолдау тапты, ал хутулар жүйелі түрде қысымға ұшырады. Руанданың құлдырауы кейіннен резкое өзгерді, содан кейін Руанда өз отаршыларынан тәуелсіздік алды және Хутулар үстемдік ететін жаңа үкімет құрды. Белгиялықтардың арасында этникалық шиеленістер де терең тамыр жайды. Керісінше, жаңа үкімет бөліністі күшейтті.
Діндік өзгерістер
Дини көзқарас колониялық қоғамның негізгі элементтерінің бірі болды, ол өзгертіліп, басқарылды. Гана - британдық отаршылдық биліктің әсеріне ұшыраған негізгі елдердің бірі. Джедварб, Мейер зу Селхаузен және Моради (2022) христиан дінінің пайда болуы Гананың қазіргі уақытта екі қоғамды теңестіру үшін күресіп жүргенінің басты себептерінің бірі екеніне сенді. 1932 жылы миссионерлердің саны 1882-ге дейін өсті, олардың ішінде 340 000 адам болды". Ол кезде бұл халық санының 9% -ы еді, ал қазір 2020 жылы "Христиандық үлесі 80% -ға дейін өсті" деп хабарланды. Христиандық Африканың дәстүрлі діни нанымдарын, сондай-ақ бүкіл экономикалық және саяси тұрақтылығын бұзды. Бұл тек Ганада ғана емес, барлық колониялық елдерде де орын алды. Конго, ең көп зардап шеккен елдердің бірі, Еуропадан тыс діндерді қолдануға тыйым салған ережелерге ие болды. Оливер ((1952) және Клеалл (2009) жергілікті халыққа тәлім беру үшін пайдаланылған миссионерлер "жергілікті жағдай туралы аз немесе мүлдем ақпаратсыз, саяси шекараларды кесіп өтіп, олардың мақсаты қандай бағаға төлемесін жандарды құтқару болды. Бұл қысқа мерзімді, бірақ әсіресе ұзақ мерзімді елдерге елеулі зиян келтірді.
Азаматтық қоғам
Вашингтон университетінің профессоры Джоэл Мигдаль отаршылдықтан кейінгі әлсіз мемлекеттердің проблемалары азаматтық қоғамға байланысты деп санайды. Мигдаль мемлекетті бірегей үстем тұлға ретінде қарастырмайды, ол әлеуметтік ұйымдардан тұратын "желілік қоғамдарды" сипаттайды. Бұл ұйымдар этникалық, мәдени, жергілікті және отбасылық топтардың қоспасы болып табылады және олар біздің қоғамның негізін құрайды. Мемлекет - әлдеқайда кең ауқымдағы бір ғана фактор. Күші бар мемлекеттер күрделі әлеуметтік құрылымды тиімді басқаруға және адамдардың мінез-құлқын әлеуметтік бақылауға қабілетті. Ал әлсіз мемлекеттер күрделі қоғамның бөлініп-бөлініп жатқан билігі арасында жоғалып кетеді. Мигдаль өзінің мемлекет-қоғам қатынастары теориясын Сьерра-Леонеге қарап кеңейтеді. Мигдалдың басылымы шыққан кезде (1988), елдің басшысы, президент Джозеф Сайду Момох әлсіз және тиімсіз деп танылды. Үш жылдан кейін ғана елде 11 жылға жуық созылып жатқан азамат соғысы басталды. Мигдалдың бағалауы бойынша, осы дүрбелең заманның негізі британ отаршылдарының жүзеге асырған бөлшекті әлеуметтік бақылау болды. Британдықтардың тікелей емес басқару жүйесін қолдана отырып, отарластар жергілікті басшыларға аймақтағы британдық билікті араласқанға мүмкіндік берді, ал басшылар өз кезегінде әлеуметтік бақылауды жүзеге асырды. Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін, басшылар терең тамыр жайып, мықты мемлекет құру үшін қажетті билікті біріктіруге мүмкіндік бермеді. Мигдал: "Келген кез келген күшті адамды жоюға мүмкіндіктері бар, бірақ мемлекет басшылары өздерін өте шектеулі сезінді. Постколониалды саясаттың ерекшелігі бұл мәселені қиындатады. Екінші жағынан, Үндістан сияқты отарлау колонияларында отарлау тілдері әдетте тек шағын жергілікті элитаға ғана оқытылады. Жергілікті элита мен басқа жергілікті тұрғындар арасындағы тілдік айырмашылықтар таптық қабаттануды күшейтті, сонымен қатар постколониалды мемлекеттерде білім алуға, өнеркәсіпке және азаматтық қоғамға қол жеткізуде теңсіздікті арттырды.
Спорт
Түрлі елдерде ойналған түрлі дәстүрлі ойындар батыс спорт түрінен отарлық дәуірде алыстап кетті. Бұл әсер британдық колонияларда байқалады, өйткені британдықтар отарлы дәуірде әлемдегі ең танымал спорт түрлерінің көбін ойлап тапты және бұл спорт түрлерін жария етті, өйткені олар өздеріне пайдалы сыныптық және нәсілдік бөліністерді ұдайы сақтауға мүмкіндік берді және олар Ұлыбританияның циливизациялық құндылықтарын таратуға көмектеседі деген сенімге байланысты. Колониалды дәуірдің аяғында колониялардың тәуелсіздік қозғалысында колониялық спорттың маңызды рөлі болды, өйткені спорт колониялық халықтардың бірлесіп жұмыс істеуіне және өздерінің теңдігін дәлелдеуіне мүмкіндік берді. Колониялық дәуірден кейін батыс спорт түрлері көбінесе бұрынғы колониялар үшін ұлтты құру мен халықаралық қатынастардың маңызды бөлігіне айналды; мысалы, крикет үндістерді біріктіруде маңызды рөл атқарды және Үндістанға Пәкістанмен "крикет дипломатиясын" жасауға мүмкіндік берді. Батыс спорт та расизмге қарсы күресте рөл атқарды, мысалы, апартеид кезеңінде Оңтүстік Африканың халықаралық спорт түрлерінен шеттетілуі.
Колониялық жүйенің экологиялық әсері
Еуропалық отарлау еуропалықтар мен бағындырылған халықтар арасында жұқпалы ауруларды таратты.
Ауруларға қарсы іс-қимыл
Испания корольдігі 1803 жылы колонияларда шаянға қарсы вакцинаны тасымалдау және жаппай вакцинациялау бағдарламаларын құру үшін миссия ұйымдастырды (Балмис экспедициясы). 1832 жылы АҚШ-тың федералды үкіметі америкалықтар үшін сәбізге қарсы вакцинация бағдарламасын құрды. Маунт Стюарт Элфинстонның басшылығымен Үндістанда сәбізге қарсы вакцинация жүргізуді арттыру бағдарламасы іске қосылды. ХХ ғасырдың басынан бастап тропикалық елдерде ауруларды жою немесе бақылау барлық отарлаушы державалар үшін қажеттілікке айналды. Африкадағы ұйқы ауруы эпидемиясы ұтқыр топтардың миллиондаған қауіпті адамдарды жүйелі түрде тексеруі нәтижесінде тоқтатылды. Адамзат тарихындағы ең үлкен халық санының өсуі 20 ғасырда медицинаның жетістіктеріне байланысты көптеген елдерде өлім-жітімнің төмендеуіне байланысты болды.
Жергілікті халықтың аурудан өліміне ықпал еткен отаршылдық саясат
Джон С. Милой "Ұлттық қылмыс: Канада үкіметі мен интернаттық мектеп жүйесі, 1879-1986" (1999) атты кітабында Канаданың билігі аурудың таралуы туралы ақпаратты қасақана жасырып отырғанын көрсететін дәлелдерді жариялады. Милойдің айтуынша, Канада үкіметі көптеген аурулардың шығу тегі туралы білген, бірақ құпия саясатын сақтаған. Медицина қызметкерлері бұл саясатты білетін, сонымен қатар, жергілікті тұрғындар арасында өлім-жітім деңгейінің жоғарылағанын білетін, алайда бұл саясат жалғасты. Деректер бойынша, үкімет туберкулезбен немесе талмамен ауырған жергілікті тұрғындарды емдемейді, ал талма мен туберкулезбен ауырған жергілікті балаларды мектеп әкімшілері әдейі үйлеріне және туған ауылдарына қайтарып жіберді. Интернатта ауру оқушыларды дені сау оқушылардан ажыратпады, және өлімге әкелетін аурулармен ауыратын оқушылар жиі мектептерге қабылданады, онда инфекциялар сау оқушылар арасында таралады және өлімге әкеледі; өлім-жітім көрсеткіші кем дегенде 24% және 69% -ға дейін жетеді. Туберкулез 19-ғасырда Еуропа мен Солтүстік Америкада өлімнің басты себебі болды, қалаларда жұмысшы таптың өлімінің 40% -ын құрады, ал 1918 жылы Францияда алты өлімнің бірі туберкулезден болды. Еуропалық үкіметтер мен Канададағы медицина қызметкерлері туберкулез мен талманың өте жұқпалы екенін және ауруларды карантинге қою және аурудың таралуын тежеу шараларын қолдану арқылы өлім-жітімнің алдын алуға болатынын жақсы білетін. Алайда олар бұған қол жеткізе алмады, сондықтан да жергілікті халық арасында өлімге әкелетін аурулардың тез таралуын қамтамасыз ететін заңдар шығарды. Оқушылардың жұқпалы аурулардан өлім-жітімінің көп болғанына қарамастан, 1920 жылы Канада үкіметі жергілікті балалардың интернатта оқыуын міндетті етті. Джон С. Миллой ауруларға қатысты бұл саясат әдеттегі геноцид емес, керісінше, жергілікті тұрғындарды ассимиляциялауға бағытталған қараусыз қалдыру саясаты деп мәлімдеді. Британдықтар Понтиак соғысында Питт фортын қоршап алған кезде форттың командирі Симеон Экуер және оның бағыныстысы Уильям Трент форт сыртындағы ленапе делегациясына талмамен жұқтырған жамылғыларды таратты. Конфликт кезінде полковник Генри Буке өзінің жоғары тұрған генерал сэр Джеффри Амхерстпен Американың байырғы тайпаларын қасақана жұқтыру жоспарларын талқылады, ол Букеңнің ұсынысын мақұлдап жазды. Тарихшылар бұл оқиғаның аймақтағы америкалықтар арасында сәлде ауруының таралуына себепкер болуы туралы пікірлері екіге бөлінген, бірақ ол биологиялық соғыстың алғашқы жағдайларының бірі ретінде танылды. 1837 жылы Ұлы жазықтарда жұқпалы аурулар тараған кезде кейбір ғалымдар АҚШ әскері әдейі америкалық тайпаларға жұқпалы аурулар таратты деп мәлімдеді. Ғалым Энн Ф. Раменофски "тоғызыншы ғасырда АҚШ әскері индей проблемасын бақылау үшін америкалықтар, әсіресе жазықтық топтарға ластанған жамылғылар жіберді" деп мәлімдеді.
Колониализмге қатысты тарихи пікірталастар
Бартоломе де Лас Касас (1484-1566) - испан патшалығы тағайындаған алғашқы үндістердің қорғаушысы. Испанияның Батыс-Индия аралдарында болған кезінде ол испан отаршылдарының жергілікті тұрғындарға жасаған көптеген зұлымдықтарына куә болды. Осы оқиғадан кейін ол отаршылдыққа деген көзқарасын өзгертіп, егер Үндістандағы ауыр жәбір-зомбылық жалғаса берсе, испандықтар Құдайдың жазасына ұшырайды деп шешті. Де-Лас-Касас өзінің пікірін "Индияның жойылуы: қысқаша баяндама" (1552) атты кітабында егжей-тегжейлі баяндады. XVI ғасырда испан діни қызметкері және философы Франсиско Суарес (1548-1617) өзінің "De Bello et de Indis" ("Соғыс және Үндістан туралы") еңбегінде отаршылдыққа қарсы пікірін білдірді. Осы және басқа да жазбаларда Суарес табиғи заңды қолдап, барлық адамдардың өмір сүру және бостандыққа құқығы бар деген сенімін білдірді. Осыған орай ол жерлестердің табиғи құқықтарын атап өтіп, Рим императоры Карл V-нің императорлық билігін шектеуді ұсынды. Осыған сәйкес, колониялық испандық Вест-Индияның жергілікті тұрғындары тәуелсіздікке лайық болды және әрбір арал Испанияның барлық заңды өкілеттіктері бар егемен мемлекет ретінде қарастырылуы керек. Француз жазушысы Дени Дидро Таитидегі этноцентризм мен еуропалық отаршылдықты ашық сынға алды. "Бугайнвильдегі саяхатқа қосымша" (1772) деп аталатын философиялық диалогтар сериясында Дидро таитиліктер мен еуропалықтар арасындағы бірнеше әңгімелерді елестетеді. Екі спикер өздерінің мәдени айырмашылықтарын талқылайды, бұл Еуропа мәдениетінің сын ретінде әрекет етеді.
Колониализмнің қазіргі заманғы теориялары
Еуропалық отаршылдықтың әсері отаршылдықтан кейінгі онжылдықтарда академиялық назарын үнемі өзіне аударды. Жаңа теориялар пайда болуда. Колониялық және постколониялық зерттеулер саласы әлемнің көптеген университеттерінде негізгі мамандық ретінде жүзеге асырылды.
Тәуелдік теориясы
Тәуелділік теориясы - дамыған және индустрияланған "метрополиттік" немесе "негізгі" елдердің дамуы, аз дамыған "спутник" немесе "перифериялық" мемлекеттердің болуынан туындады. Жерсерік елдер халықаралық еңбек бөлінісінің арқасында астаналық елдерге іргелі және бағынысты болып келеді. Сонымен қатар, жерсерік елдер метрополиялық мемлекеттерге тәуелді болып, өздерінің экономикалық бағытын құра алмайды. Теорияны 1950 жылдары Латын Америкасы үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық Комиссиясының директоры Рауль Пребиш бай елдердің экономикалық өсуі кедей елдердің экономикалық өсуіне әсер етпейтінін байқағаннан кейін енгізді. Тәуелділік теориясын ұстанушылар мұның себебі бай және кедей елдердің арасындағы импорттық-экспорттық қатынас деп санайды. Уолтер Родни өзінің "Еуропа Африканы қалай дамымай қалды" атты кітабында Еуропалық сауда компаниялары мен колониядан кейінгі мемлекеттерде тұратын африкалық шаруалар арасындағы қарым-қатынасты байқағанда осы негіздемені қолданды. Африка елдері шаруалардың еңбегі арқылы шикізаттың үлкен көлемін жинап алады. Бұл материалдарды тікелей Еуропаға экспорттаудың орнына, мемлекеттер сатып алу бағасын төмен ұстауға көмектесетін бірқатар сауда компанияларымен жұмыс істеуі керек. Сосын сауда компаниялары материалдарды Еуропалық өндірушілерге жоғары бағамен сатады. Ақырында өндірілген тауарлар Африкаға қайтарылды, бірақ бағалары өте жоғары болғандықтан, жұмысшылар оларды сатып ала алмады. Бұл жағдай шикізатты жинауға көп еңбек еткен адамдардың дайын өнімнен пайда ала алмайтындай жағдайға әкелді. Нкрума неоколониализм ұғымын "Неоколониализм, империализмнің соңғы кезеңі" (1965) атты кітабында кеңейтті. Нкруманың бағалауы бойынша, колониализмнің дәстүрлі формалары аяқталды, бірақ көптеген африкалық мемлекеттер әлі де еуропалықтардың сыртқы саяси және экономикалық бақылауына жатады. Неоколониализм тәуелділік теориясымен байланысты, өйткені екеуі де байлардың кедей елді қаржылай игеруін мойындайды, бірақ неоколониализмге мәдени империализмнің аспектілері де кіреді. Мәдени неоколониализмді қабылдамау негрлік философияның негізін құрды, ол "қара әлемнің" құндылықтарын растау және "қаралықты" қабылдау арқылы отарлаушы және расистік көзқарастарды жоюға тырысты.
Жақсы ниетті отаршылдық
Жақсы ниетті колониализм - колониализм теориясы, онда жері, ресурстары, құқықтары мен бостандықтары отарлаушы ұлттық мемлекеттің бақылауына түскен жергілікті халықтар үшін пайдасы теріс әсерінен асып түседі. Жақсы колониализм ұғымының тарихи көзі Джон Стюарт Миллмен (1806-1873) байланысты, ол 1820 және 1830 жылдары Үндістанда британдық мүдделермен айналысатын Британдық Шығыс Үндістан компаниясының бас сарапшысы болды. Миллдің игі колониализм туралы ең танымал очерктері "Саяси экономиканың кейбір шешілмеген мәселелері туралы очерктер" деген еңбегінде кездеседі. Миллдің пікірі Бурктың шығыстанушыларына қарама-қайшы болды. Милл Үндістанның жергілікті бюрократтарының корпусын даярлауды алға тартты, олар XIX ғасырдағы Ұлыбританияның қазіргі либералды көзқарасы мен құндылықтарын қабылдай алды. Милл бұл топтың Үндістанды басқаруы британдық құндылықтар мен көзқарастарға негізделетінін болжады. Жақсы колониализм тұжырымдамасының жақтаушылары денсаулық сақтау мен білім беру, жұмыспен қамту мүмкіндіктері, либералды нарықтар, табиғи ресурстарды дамыту және енгізілген басқарудағы жақсарған стандарттарды атайды. Милл тұжырымдамасына сәйкес, игі колониализмнің бірінші толқыны шамамен 1790-1960 жылдар аралығында жалғасты. Екінші толқынға Гонконгта көрініс тапқан неоколониалды саясат кірді, онда нарықтың шексіз кеңеюі игі колониализмнің жаңа түрін жасады. Ирак сияқты тәуелсіз ұлттық мемлекеттерге саяси араласу және әскери араласу да игі колониализм рубрикасында талқыланады, онда шетелдік держава ұлттық басқаруды жоғары еркіндік тұжырымдамасын қорғау үшін алдын ала алады. Бұл термин XXI ғасырда Африка елдерінің АҚШ, Франция және Қытай нарықтарында, сондай-ақ, қайта жаңғыртылмайтын табиғи ресурстары бар елдерде де қолданылады. Бұл пікірді кейбір ғалымдар қолдайды. Экономикалық тарихшы Нилл Фергюсон (туған 1964) империялар "либералды империялар" болған жағдайда жақсы нәрсе бола алады деп айтады. Ол Ұлыбритания империясын "либералды империяның" жалғыз мысалы ретінде келтіреді және ол заңның үстемдігін, игі үкіметті, еркін сауданы және құлдықты жоюмен еркін еңбекті сақтады деп дәлелдейді. Тарихшы Рудольф фон Альбертини де отаршылдықтың жақсы болуы мүмкін екендігімен келіседі. Ол отаршылдық колонияларды жаңғыртудың механизмі болды және тайпалық соғыстарға тоқтам қойып, бейбітшілік орнатты деп айтады. Тарихшылар Л. Ганн мен Питер Дюйньян Африка колониализмнің пайдасын көрген деп айтады. Өзінің кемшіліктері болса да, отаршылдық "әлем тарихындағы мәдениетті таратудың ең тиімді механизмдерінің бірі" болған. Экономикалық тарихшы Дэвид Кеннет Филдхаус орта тұжырымдаған, ол колониализмнің әсері шектеліп, оның басты әлсіздігі - бұл әдейі дамудың төмендігі емес, оның орындалмағандығы. Нилл Фергюсон оның соңғы тұжырымымен келісіп, отаршылдықтың басты әлсіздігі - бұл қателік күнәсі деп айтады. Алайда, тарихта екі немесе одан да көп халықтардың бір-бірімен кездесіп, араласқан, бірақ бір-біріне қарсылық білдірмеген жағдайлары аз кездеседі. "Жақсы" отаршылдықтың ең айқын жағдайлары мақсатты жерді пайдалану кезінде аз халықты (IX ғасырдағы Исландия сияқты) немесе мүлдем terra nullius (Фолкленд аралдары сияқты) кездеседі.