Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Камбоджалық магнат Тенг Бунма (1941 жылы 17 маусымда 2016 жылы туған), сондай-ақ Тенг Бунма, Тенг Бунма және Тенг Бунма деп те жазылған, Камбоджаның ең бай бизнесмендерінің бірі болды. Ол Тайлық Бун Рунг Тобын құрғандардың бірі болды және Сок Конг пен Менг Реттимен бірге 1980-жылдан 2000-жылға дейін Камбоджа экономикасының "төрт жолбарысының" бірі ретінде танымал болды.
Cambodian tycoon
Teng Bunma (; 1941 – 17 June 2016), also written as Teng Boonma, Theng Boonma, and Theng Bunma, was one of the wealthiest businessmen in Cambodia. He was one the founders of Thai Boon Roong Group and, along with Sok Kong and Meng Retthy, he was well known as one of the “four tigers” of the Cambodian economy after the fall of the Khmer Rouge, between the 1980s 2000s.
Шығу тегі
Тенг Бунма қытайлық-камбоджалық ұрпақтан шыққан.
Teng Bunma was of Chinese Cambodian descent.
Камбоджаны демократияға қайтару және бизнеске қайта оралу (1990-1997)
Тенг Бунма 1979 жылы Қызыл Кхмерлер құлағаннан кейін Камбоджаға едәуір инвестиция салған алғашқы Камбоджалық кәсіпкерлердің бірі болды. Өмірінің көп бөлігін Тайландта өткізген ол Камбоджаның көптеген алғашқы магнаттары сияқты экономика ресми түрде ашылмас бұрын, 1980 жылдары ел үкіметімен бейресми келісімдер жасаса бастады. 1990 жылдардың басында Тенг Бунма Қызыл Кхмерлерге қарсы соғыс кезінде негізгі шайқастарды қаржыландырады. Алайда Сэм Рейнси Тенг Бунманы алтын контрабандасы мен кедендік алаяқтықпен айыптады және оны есірткі сатушылардың кең шеңберінің ортасына қойды. 1994 жылдың қазан айында бұл екі елдің арасында жергілікті сатушыларды иеліктен айырған Пномпень нарығының дамуы туралы жанжалға әкелді. Содан кейін Сэм Рейнси министрлікте қызметінен шығарылды, Фунцинпектен шығарылды және 1995 жылдың маусым айында парламенттегі орнынан алынды. Тенг Бунма 1980 жылдардың соңында еркін нарық саясатының пайда болуы және ортақ ресурстар мен мемлекеттік активтерді жедел жекешелендірудің бұрынғы саудагерлердің бизнесін заңдастырғаны және оларға бүгінгі күні Камбоджаның жеке секторында басымдықты иеленетін компаниялар құруға көмектескенінің басты мысалы болып табылады. Ол соғыс аяқтау үшін соңғы қызыл кхмерлерге қарсы күресуге дайын топтарды қаржыландырады, ал оған мемлекеттік келісімшарттар мен импорттың белгілі бір түрлерін монополияға алу үшін лицензиялар берілді. Осылайша, ол Камбоджалық бизнес серіктесі Сок Конгпен, Сокимекс төрағасымен бірге 1994 жылы Пейлинді қызыл кхмерлерден қайтарып алуға қаржылай көмек көрсетті, кейін ол өзінің казиносын ашты. 1995 жылдың соңында Тенг Бунма Камбоджа сауда палатасының бірінші президенті болып сайланды. Тенг Бунма жеке секторға, әсіресе жылжымайтын мүлікке көп қаржы салды, сонымен қатар 1996 жылы Пномпендегі "Хун Сен паркі" құрылысын салу сияқты мемлекеттік инфрақұрылымды дамытуға қолдау көрсетті.
Teng Bunma was one of the first Cambodian businesspeople to invest significantly in Cambodia after the fall of the Khmer Rouge in 1979. Having spent much of his life in Thailand, like many of Cambodia’s early tycoons he began cutting informal deals with the country’s government in the 1980s, before the economy had officially opened. In the early 1990s, Teng Bunma bankrolled key battles in the continued war against the Khmer Rouge. However, Sam Rainsy began accusing Teng Bunma of gold smuggling and customs fraud, and placed him at the center of a wide circle of drug traffickers. In October 1994, this led to a showdown between the two over a Phnom Penh market development that had dispossessed local vendors. Thereafter, Sam Rainsy was dumped from the Cabinet, kicked out of the Funcinpec, and stripped from his seat in Parliament in June 1995. Teng Bunma is a key example of how the emergence of free market policies in the late 1980s and the rapid privatization of common resources and state assets, legalised the businesses of former traffickers and helped them set up companies which dominate the Cambodian private sector today. In order to bring an end to the ongoing civil war, he bankrolled any groups that were ready to fight against the last Khmer rouge warriors and in return he was awarded state contracts and licences to monopolise particular types of imports. Thus, with his Cambodian business partner Sok Kong, chairman of Sokimex, he helped to fund the recapture of Pailin from the Khmer Rouge in 1994, where he later opened his own casino. In late 1995, Teng Bunma was elected as the first president of the Cambodian Chamber of Commerce. Teng Bunma invested heavily in the private sector, especially in real estate, but also supported the development of public infrastructure, such as the construction of “Hun Sen Park” in Phnom Penh in 1996.
1997 жылғы төңкеріске қатысы
Бір жағын таңдамай, Тенг Бунма Камбоджадағы партиялық шенеуніктерден бастап корольдік партияның көтерілісшілеріне дейінгі көптеген саяси актерлерді қолдағаны үшін әйгілі болды, ал басқалары оны Камбоджа Халық партиясына сын көзбен қараған дауыстарды басуда айыптап отырды; 1994 жылы ол бюджет тапшылығын өтеуге көмектесу үшін үкіметке пайызсыз несие берді. Ол сондай-ақ Хун Сенге оқ-дәріге төзімді Мерседес лимузинын және 1993 және 1997 жылдар аралығында премьер-министрдің орынбасары болған Нородом Ранаридхке 1,8 миллион долларлық ұшақты сыйлады. Тенг Бунма 1994 жылы Хун Сенге қарсы сәтсіз төңкеріс жасаған саясаткерлердің тобының қаржыгері болды және Хун Сеннің Камбоджа халық партиясындағы қарсыластары, ішкі істер министрі Сар Кхенг пен Ұлттық Ассамблеяның төрағасы Чэа Симге жақын болды деп күтілуде. 1997 жылы Хун Сен басқарған төңкеріс кезінде Тенг Бунма арнайы тапсырмамен Пекинге барған. Тенг Бунма кейін Хун Сен төңкерісін қаржыландырып, 1997 жылы Батыс Камбоджаға әскерлер жіберу үшін өзінің тікұшақ флотын қарыз беру арқылы материалдық көмек көрсеткенін мақтанып айтты. Хун Сен Тенг Бунманың қаржылық қолдауы болмаса, оның төңкерісі сәтсіз болғанын мойындады. 1997 жылдың қазан айында Тенг Бунма Камбоджа үкіметінен бір миллион акр ағаш концессиясын алды.
Rather than chose a side, Teng Bunma was notorious for supporting a plurality of political actors in Cambodia from party officials to royalist party rebels, while others accused him of suppressing the voices critical of the Cambodian People's Party; in 1994, he gave the government an interest free loan to help make up a budget shortfall. He also donated a bullet proof Mercedes limousine to Hun Sen, and a $1.8 million aircraft to Norodom Ranariddh, the joint prime minister between 1993 and 1997. It has also been alleged that Teng Bunma was also a financier of a band of politicians who launched a failed coup against Hun Sen in 1994, and was thought to have been close to Hun Sen’s rivals within the Cambodian People's Party, Interior Minister Sar Kheng and National Assembly chair Chea Sim. Teng Bunma, then Cambodia's wealthiest businessman, traveled to Beijing on a special mission shortly before the coup of the 1997 coup d'état led by Hun Sen. Teng Bunma later boasted during a press conference of funding Hun Sen’s coup in 1997, providing also material help by lending his own fleet of helicopters to transfer troops to Western Cambodia. Hun Sen acknowledged that without the financial support of Teng Bunma, his coup would have failed. In October 1997, Teng Bunma received a timber concession of one million acres from the Cambodian government.
Халықаралық ордерлерге қарсы: Меконг өзеніндегі Медельин (1997-2000)
1998 жылдың маусым айында Тайланд Тенг Бунманы алаяқтықпен айыптаған үшін тұтқындауға ордер шығарды. Полиция 1999 жылы Гонконгте де анықтады: онда Бунма өзінің кәсіпорнын тіркеу үшін "тайлық Бун Рунға" жалған паспорт ұсынды. 1996 жылы Гонконгте орналасқан Far Eastern Economic Review журналында АҚШ журналисі Нейт Тайердің "Меконгтегі Медельин" атты мақаласында Тенг Бунма Камбоджаның халықаралық есірткі контрабандасының маңызды тұлғасы ретінде сипатталған. 1996 жылы ол АҚШ-тың сайлауалды қаржысын қаржыландыру туралы дау-дамайға қатысты. Бұл дау-дамай кезінде қытайлықтар Клинтон әкімшілігі алдында және оның кезінде ішкі американдық саясатқа ықпал етуге тырысты деп күтілді. 1998 жылы АҚШ-қа кіруіне тыйым салынғанымен, Тенг Бунма АҚШ визасын алды. 1999 жылы король Нородом Сианук Америка Құрама Штаттары оны тергеп жатыр деген негіздемемен Тенг Бунма ұсынған сәнді машинадан бас тартты. Алайда Хун Сен өзі де араласып, иммиграциялық құжаттарды жалғандағаны үшін Тенг Бунмаға дипломатиялық иммунитет берді.
In June 1998, Thailand issued an arrest warrant against Teng Bunma on fraud charges. Police determinations took place also in Hong Kong in 1999: there Bunma had submitted a falsified passport for the registration of its enterprise "to Thai Boon Roong". A 1996 article ("Medellin on the Mekong") in the Hong Kong based Far Eastern Economic Review, by United States journalist Nate Thayer, described Teng Bunma as a significant figure in Cambodia's international drug smuggling trade. In 1996, he was named in the United States campaign finance controversy during which the Chinese allegedly attempted to influence domestic American politics prior to and during the Clinton administration. Though he was blocked from entering the United States, Teng Bunma received a US visa in 1998. In 1999, King Norodom Sihanouk publicly refused a luxury car that Teng Bunma had offered him, on the grounds that he was being investigated by the United States of America. However, Hun Sen himself intervened to award diplomatic immunity to Teng Bunma for falsifying immigration documents, which was considered abusing ambassadorial powers to evade the law by some human rights group.
Үшінші мыңжылдықтың басында Тенг Бунма "Камбоджаның ең қуатты адамдарының біріне" айналды, "Камбоджаның ең танымал және ең бай бизнесмені, оның жалпы байлығы шамамен 400 миллион долларға бағаланды". Сол кезде ол 50 миллион доллардан астам сомаға ірі құрылыс жобаларына инвестиция салуды және портфелін мақта өсіру сияқты іс-шаралармен кеңейтуді бастады. Ол бизнес қоғамдастығында маңызды басшылық рөлді "патша жасаушы" болу деңгейіне дейін атқарды. 2000 жылы Пекиндегі Қытайдың шет елдік істері басқармасының директоры Гуо Донгпо Тенг Бунмамен кездесіп, оның Камбоджадағы тәртіпсіз материктегі бандиттердің қызметін бақылауға көмектесуін сұрады, өйткені соңғысы қытайлық кхмерлер қауымдастығында "әңгімелестік" болды.
At the beginning of the third millennium, Teng Bunma had become "one of the most powerful men in Cambodia", "Cambodia's best known and wealthiest businessman with total assets estimated at around $400 million." At that time, he began investing in major construction projects worth more 50 millions dollars and to diversify his portfolio with a wider range of activities, such as growing cotton. He took an important role of leadership in the business community to the point of becoming a "kingmaker". In 2000, Guo Dongpo, who was the director of the Overseas Chinese Affairs Office office in Beijing, met Teng Bunma to ask for his assistance in controlling unruly mainland gang activity in the Cambodia, as the latter had become "legendary" among the Chinese Khmer community.
Кейінгі жылдар және өлім
Тенг Бунма 2016 жылы 17 маусымда сағат 12.45-те Пномпеньдегі ауруханада табиғи себептермен 75 жасында қайтыс болды.
Teng Bunma passed away at the age of 75 on June 17, 2016 at 12.45pm in a hospital in Phnom Penh by natural causes, leaving the 133 story Thai Boon Roong Twin Tower World Trade Center in Phnom Penh, located next to Nagaworld, unfinished.
Жылжымайтын мүлік империясы
Тенг Бунма Камбоджадағы ең ірі жылжымайтын мүлік империясының бірі болды. Ол Пномпендегі "Интерконтинентал" қонақ үйінің және "Расмей Кампучия"
Teng Bunma left being him one of the largest real estate empires in Cambodia. He owned the luxury Intercontinental hotel in Phnom Penh and Rasmei Kampuchea,
Камбоджа сауда палатасы
1995 жылы Тенг Бунма Камбоджаның сауда палатасының бірінші президенті болып сайланды. Бұл елде байлық тығыз байланыстағы саясаткерлер, әскерилер мен бизнесмендердің кішігірім тобының қолында шоғырланған.
Teng Bunma was elected as the first president of Cambodia's Chamber of Commerce in 1995, a useful position for networking in a country where wealth is concentrated in the hands of a small group of closely connected politicians, military officials and businessmen.
Хан Сеннің элиталық үйірінің түп атасы
2015 жылғы бір мақалада Тенг Бунма жаңа кхмерлік окнханың прототипі ретінде Михель Вервер және Хайди Шнецингер сипаттады. Олар Камбоджаның окнха жүйесі арқылы бизнес пен саяси элиталар арасындағы "элиталық келісімді" түсіндірді.
In a 2015 paper, Teng Bunma was described as the prototype of the new Khmer oknha by Michiel Verver and Heidi Schnetzinger who explained the “elite pact” between the business and political elites through the oknha system of Cambodia.
Кейіпкер
Тенг Бунма "аяқ ұшқыны бар бақытты магнат" ретінде сипатталды. Бірінші оқиғада ол әуежайдың қызмет көрсетуінен көңілі қалғанын айтып, әуежайдың бойындағы 3000 долларлық дөңгелекті атып тастады. "Мен ашуланып, ұшақтың бір дөңгелегін атып тастадым. Мен олардың көбісін түсіргім келді, бірақ ұшақтың айналасында көптеген жолаушылар болды". Екінші оқиғасында ол ұшақтың ішінде қаруды шашып, ұшақ ұшып кетуін достарының келгеніне дейін кейінге қалдыруды талап етті.
Teng Bunma has been described as "trigger happy tycoon" following incidents where he used or brandished hand guns. In the first incident he shot out a $3000 tire of an airplane on the tarmac after complaining that he was frustrated with the airline's service. "I lost my temper and control and had to shoot one of the plane's tires. I wanted to shoot more of them, to make sure that all were flat, but there were a lot of passengers surrounding the plane.". In the second incident he brandished a gun inside an airplane and demanded the crew delay takeoff until his late friends arrived.
Марапаттар мен мойындау
Тенг Бунма өзінің бизнес-серіктесі Тед Сиоенгтің өтініші бойынша Айова Веслиан университетінен құрметті диплом алды.
Teng Bunma received an honorary degree from Iowa Wesleyan University at the request of his business partner, Ted Sioeng.