Кіріспе

Камбоджалық магнат Тенг Бунма (1941 жылы 17 маусымда 2016 жылы туған), сондай-ақ Тенг Бунма, Тенг Бунма және Тенг Бунма деп те жазылған, Камбоджаның ең бай бизнесмендерінің бірі болды. Ол Тайлық Бун Рунг Тобын құрғандардың бірі болды және Сок Конг пен Менг Реттимен бірге 1980-жылдан 2000-жылға дейін Камбоджа экономикасының "төрт жолбарысының" бірі ретінде танымал болды.

Шығу тегі

Тенг Бунма қытайлық-камбоджалық ұрпақтан шыққан.

Камбоджаны демократияға қайтару және бизнеске қайта оралу (1990-1997)

Тенг Бунма 1979 жылы Қызыл Кхмерлер құлағаннан кейін Камбоджаға едәуір инвестиция салған алғашқы Камбоджалық кәсіпкерлердің бірі болды. Өмірінің көп бөлігін Тайландта өткізген ол Камбоджаның көптеген алғашқы магнаттары сияқты экономика ресми түрде ашылмас бұрын, 1980 жылдары ел үкіметімен бейресми келісімдер жасаса бастады. 1990 жылдардың басында Тенг Бунма Қызыл Кхмерлерге қарсы соғыс кезінде негізгі шайқастарды қаржыландырады. Алайда Сэм Рейнси Тенг Бунманы алтын контрабандасы мен кедендік алаяқтықпен айыптады және оны есірткі сатушылардың кең шеңберінің ортасына қойды. 1994 жылдың қазан айында бұл екі елдің арасында жергілікті сатушыларды иеліктен айырған Пномпень нарығының дамуы туралы жанжалға әкелді. Содан кейін Сэм Рейнси министрлікте қызметінен шығарылды, Фунцинпектен шығарылды және 1995 жылдың маусым айында парламенттегі орнынан алынды. Тенг Бунма 1980 жылдардың соңында еркін нарық саясатының пайда болуы және ортақ ресурстар мен мемлекеттік активтерді жедел жекешелендірудің бұрынғы саудагерлердің бизнесін заңдастырғаны және оларға бүгінгі күні Камбоджаның жеке секторында басымдықты иеленетін компаниялар құруға көмектескенінің басты мысалы болып табылады. Ол соғыс аяқтау үшін соңғы қызыл кхмерлерге қарсы күресуге дайын топтарды қаржыландырады, ал оған мемлекеттік келісімшарттар мен импорттың белгілі бір түрлерін монополияға алу үшін лицензиялар берілді. Осылайша, ол Камбоджалық бизнес серіктесі Сок Конгпен, Сокимекс төрағасымен бірге 1994 жылы Пейлинді қызыл кхмерлерден қайтарып алуға қаржылай көмек көрсетті, кейін ол өзінің казиносын ашты. 1995 жылдың соңында Тенг Бунма Камбоджа сауда палатасының бірінші президенті болып сайланды. Тенг Бунма жеке секторға, әсіресе жылжымайтын мүлікке көп қаржы салды, сонымен қатар 1996 жылы Пномпендегі "Хун Сен паркі" құрылысын салу сияқты мемлекеттік инфрақұрылымды дамытуға қолдау көрсетті.

1997 жылғы төңкеріске қатысы

Бір жағын таңдамай, Тенг Бунма Камбоджадағы партиялық шенеуніктерден бастап корольдік партияның көтерілісшілеріне дейінгі көптеген саяси актерлерді қолдағаны үшін әйгілі болды, ал басқалары оны Камбоджа Халық партиясына сын көзбен қараған дауыстарды басуда айыптап отырды; 1994 жылы ол бюджет тапшылығын өтеуге көмектесу үшін үкіметке пайызсыз несие берді. Ол сондай-ақ Хун Сенге оқ-дәріге төзімді Мерседес лимузинын және 1993 және 1997 жылдар аралығында премьер-министрдің орынбасары болған Нородом Ранаридхке 1,8 миллион долларлық ұшақты сыйлады. Тенг Бунма 1994 жылы Хун Сенге қарсы сәтсіз төңкеріс жасаған саясаткерлердің тобының қаржыгері болды және Хун Сеннің Камбоджа халық партиясындағы қарсыластары, ішкі істер министрі Сар Кхенг пен Ұлттық Ассамблеяның төрағасы Чэа Симге жақын болды деп күтілуде. 1997 жылы Хун Сен басқарған төңкеріс кезінде Тенг Бунма арнайы тапсырмамен Пекинге барған. Тенг Бунма кейін Хун Сен төңкерісін қаржыландырып, 1997 жылы Батыс Камбоджаға әскерлер жіберу үшін өзінің тікұшақ флотын қарыз беру арқылы материалдық көмек көрсеткенін мақтанып айтты. Хун Сен Тенг Бунманың қаржылық қолдауы болмаса, оның төңкерісі сәтсіз болғанын мойындады. 1997 жылдың қазан айында Тенг Бунма Камбоджа үкіметінен бір миллион акр ағаш концессиясын алды.

Халықаралық ордерлерге қарсы: Меконг өзеніндегі Медельин (1997-2000)

1998 жылдың маусым айында Тайланд Тенг Бунманы алаяқтықпен айыптаған үшін тұтқындауға ордер шығарды. Полиция 1999 жылы Гонконгте де анықтады: онда Бунма өзінің кәсіпорнын тіркеу үшін "тайлық Бун Рунға" жалған паспорт ұсынды. 1996 жылы Гонконгте орналасқан Far Eastern Economic Review журналында АҚШ журналисі Нейт Тайердің "Меконгтегі Медельин" атты мақаласында Тенг Бунма Камбоджаның халықаралық есірткі контрабандасының маңызды тұлғасы ретінде сипатталған. 1996 жылы ол АҚШ-тың сайлауалды қаржысын қаржыландыру туралы дау-дамайға қатысты. Бұл дау-дамай кезінде қытайлықтар Клинтон әкімшілігі алдында және оның кезінде ішкі американдық саясатқа ықпал етуге тырысты деп күтілді. 1998 жылы АҚШ-қа кіруіне тыйым салынғанымен, Тенг Бунма АҚШ визасын алды. 1999 жылы король Нородом Сианук Америка Құрама Штаттары оны тергеп жатыр деген негіздемемен Тенг Бунма ұсынған сәнді машинадан бас тартты. Алайда Хун Сен өзі де араласып, иммиграциялық құжаттарды жалғандағаны үшін Тенг Бунмаға дипломатиялық иммунитет берді.

Камбоджаның өркендеген экономикасының құдасы (2000-2016)

Үшінші мыңжылдықтың басында Тенг Бунма "Камбоджаның ең қуатты адамдарының біріне" айналды, "Камбоджаның ең танымал және ең бай бизнесмені, оның жалпы байлығы шамамен 400 миллион долларға бағаланды". Сол кезде ол 50 миллион доллардан астам сомаға ірі құрылыс жобаларына инвестиция салуды және портфелін мақта өсіру сияқты іс-шаралармен кеңейтуді бастады. Ол бизнес қоғамдастығында маңызды басшылық рөлді "патша жасаушы" болу деңгейіне дейін атқарды. 2000 жылы Пекиндегі Қытайдың шет елдік істері басқармасының директоры Гуо Донгпо Тенг Бунмамен кездесіп, оның Камбоджадағы тәртіпсіз материктегі бандиттердің қызметін бақылауға көмектесуін сұрады, өйткені соңғысы қытайлық кхмерлер қауымдастығында "әңгімелестік" болды.

Кейінгі жылдар және өлім

Тенг Бунма 2016 жылы 17 маусымда сағат 12.45-те Пномпеньдегі ауруханада табиғи себептермен 75 жасында қайтыс болды.

Жылжымайтын мүлік империясы

Тенг Бунма Камбоджадағы ең ірі жылжымайтын мүлік империясының бірі болды. Ол Пномпендегі "Интерконтинентал" қонақ үйінің және "Расмей Кампучия"

Камбоджа сауда палатасы

1995 жылы Тенг Бунма Камбоджаның сауда палатасының бірінші президенті болып сайланды. Бұл елде байлық тығыз байланыстағы саясаткерлер, әскерилер мен бизнесмендердің кішігірім тобының қолында шоғырланған.

Хан Сеннің элиталық үйірінің түп атасы

2015 жылғы бір мақалада Тенг Бунма жаңа кхмерлік окнханың прототипі ретінде Михель Вервер және Хайди Шнецингер сипаттады. Олар Камбоджаның окнха жүйесі арқылы бизнес пен саяси элиталар арасындағы "элиталық келісімді" түсіндірді.

Кейіпкер

Тенг Бунма "аяқ ұшқыны бар бақытты магнат" ретінде сипатталды. Бірінші оқиғада ол әуежайдың қызмет көрсетуінен көңілі қалғанын айтып, әуежайдың бойындағы 3000 долларлық дөңгелекті атып тастады. "Мен ашуланып, ұшақтың бір дөңгелегін атып тастадым. Мен олардың көбісін түсіргім келді, бірақ ұшақтың айналасында көптеген жолаушылар болды". Екінші оқиғасында ол ұшақтың ішінде қаруды шашып, ұшақ ұшып кетуін достарының келгеніне дейін кейінге қалдыруды талап етті.

Марапаттар мен мойындау

Тенг Бунма өзінің бизнес-серіктесі Тед Сиоенгтің өтініші бойынша Айова Веслиан университетінен құрметті диплом алды.