Кіріспе

Өлгендердің мекені әртүрлі мәдениеттерде өлгендердің мекені әртүрлі мәдениеттерде және діни дәстүрлерде бүкіл әлем бойынша Дін мен фольклорда тозақ - бұл өлімнен кейінгі өмірдегі орын немесе мемлекет, онда жандар жазалау азаптарына ұшырайды, көбінесе азаптау арқылы, өлімнен кейінгі жаза ретінде. Сызықтық тәңірлік тарихы бар діндер көбінесе тозақты мәңгілік мақсаттар ретінде бейнелейді, олардың ең үлкен мысалдары христиандық пен ислам, ал реинкарнациялы діндер, әдетте, тозақты инкарнациялардың арасындағы аралық кезең ретінде бейнелейді, бұл Үндістан діндерінде. Діндер тозақты басқа өлшемде немесе жер бетінде орналастырады. Өлгеннен кейін өмір сүретін басқа да жерлер - көк, жұмақ, тазару орны, лимбо және жер асты. Басқа діндер, өлімнен кейінгі өмірді жазалау немесе сыйлау орны ретінде қарастырмайды, тек өлгендердің мекенін, қабірді, Жердің бетінде орналасқан бейтарап орынды сипаттайды (мысалы, Кур, Хадес және Шеолды қараңыз). Кейде мұндай жерлер тозақ деген сөзбен теңестіріледі, бірақ оны дұрыс аударғанда "өлілер әлемі" деп аударылады. Ежелгі Месопотамия, грек, рим және финн діндерінде тірілердің жерінен жер астына кіретін жолдар бар.

Этимология

Қазіргі ағылшынша сөз тозақ көне ағылшынша hel, helle (бұрынғы 725 жылы қайтыс болғандардың төменгі дүниесіне қатысты) англосаксондық пұтқа табынушылық кезеңінде пайда болған. Бұл сөздің герман тілдерінің барлық салаларында туыстары бар, соның ішінде көне норвег тіліндегі гель (солтүстік мифологиядағыдай жер мен құдайға қатысты), көне фриз геле, көне саксон гелиясы, көне жоғарғы неміс гелласы және готик халжа. Барлық формалар түпкілікті қайта құрылған протогермандық әйелдік есімнен *xaljō немесе *haljō ("жасырын орын, жер асты"). Өз кезегінде, протогермандық форма протоиндоевропалық *kel , *kol: 'жақтау, жасыру, сақтау' түбірінің o-сыныптық түрінен алынған. Индоевропалық туыстарға латын тіліндегі cēlāre ("жасыну", ағылшын сөзіне байланысты) және ерте ирланд тіліндегі ceilid ("жасынып қалу") жатады. Герман халықтарын христиандыққа айналдырғаннан кейін протогермандық *xaljō сөзінің кеңейтілуі христиан мифологиясындағы жер асты әлемін білдіру үшін қайта түсіндірілді (Gehenna қараңыз). Бұған байланысты ертедегі герман терминдері мен ұғымдарына Proto Germanic *xalja rūnō(n) - әйелдік құрамдас есім және *xalja wītjan - бейтарап құрамдас есім жатады. Бұл форма латыншаланған готикалық көптік есімнен *haliurunnae (иорданиялықтар растаған; филолог Владимир Орелдің айтуынша, "арулар" дегенді білдіреді), көне ағылшын helle rúne ("шаһаршы, некромант", Орелдің айтуынша) және көне жоғарғы неміс helli rūna " сиқыр". Құрама екі элементтен тұрады: *xaljō (*haljō) және *rūnō, қазіргі ағылшын рунасының протогермандық алғысы. Готикадағы екінші элемент haliurunnae дегенмен, оның орнына rinnan ("жүгіру, бару") етістігінің агенттік есім болуы мүмкін, бұл оның сөзбе-сөз мағынасын "жер астына саяхаттаушы" етеді. Протогерман тіліндегі *xalja wītjan (немесе *halja wītjan) көне скандинав тіліндегі hel víti 'тозақ', көне ағылшын тіліндегі helle wíte 'тозақ азаптары, тозақ', көне саксон тіліндегі helli wīti 'тозақ' және орта және жоғарғы неміс тіліндегі әйелдік зат есім helle wīze-ден қайта құрылған. Бұл сөз *xaljō (жоғарыда айтылған) және *wītjan (Ескі ағылшын witt 'сары ақыл, ақыл', Ескі саксон gewit 'түсінік', Готик un witi 'ақылсыздық, түсінік') сөздерінің біріккені.

Дін, мифология және фольклор

Тозақ бірнеше мифологиялар мен діндерде кездеседі. Бұл жерде көбінесе жын-перілер мен өлген адамдардың жандары тұрады. Тозақ туралы аңыз бірнеше мәдениеттердегі фольклорда қайталанады, бұл ұзақ қасықтардың аллегориясы.

Жазалау

Тозақта жазалау әдетте өмірде жасаған күнәларға сәйкес келеді. Кейде бұл айырмашылықтар нақты болады, әр жасаған күнә үшін азап шегетін, мысалы, Платонның Ер туралы мифінде немесе Дантедің "Илаһи комедиясында", бірақ кейде олар жалпы, сотталған күнәкарлар тозақтың бір немесе бірнеше камерасына немесе азап шегу деңгейіне жіберіледі. Көптеген діни мәдениеттерде, соның ішінде христиандық пен исламда тозақ жиі отты, азапты және қатал болып суреттеледі, ол кінәлілерге азап шектіреді. Ақыр соңында, бұл сөздерді "адамдар тозаққа түседі" деп түсіндіруге болады. Буддизмде, әсіресе Тибет буддизміне тән тозақтың сипаттамаларында, ыстық және суық тозақтар саны бірдей. Христиандық сипаттамалардың ішінде Данте "Аспан" тозақтың ең ішкі (9-шы) шеңберін қан мен кінәліліктің мұздаған көлінде бейнелейді. Бірақ суық та бұрын христиандық бейнелеуде рөл атқарды тозақ немесе тазарту орны, Пауылдың Апокалипсисімен басталады, бастапқыда үшінші ғасырдың басында; "Дрихтелмнің көрінісі" құрметті Беданың жетінші ғасырдан; "Сант-Патриктин тазарту орны", "Тундейлдің көрінісі" немесе "Визио Тнугдали" және "Эйншам монахының көрінісі", барлығы он екінші ғасырдан; және "Туркиллдің көрінісі" он үшінші ғасырдың басында.

Африка

Суахили мифологиясындағы тозақ кузиму деп аталады, оған деген сенім 7 және 8 ғасырларда Шығыс Африка жағалауындағы мұсылман саудагерлерінің ықпалымен дамыды. Бұл өте суық жер деп ойланады. Серлер дінінде көптен бері өлген ата-бабалардың құрметі көкке жақын. Ал бас тарту мен адасқан жан болу - бұл өмірден өткен адам үшін тозаққа айналғандай. Өлгендердің жандары Жаанивиге (жанның қасиетті мекеніне) барады. Жер бетіндегі өмірін серерлік ілімдерге сәйкес өткізгендер ғана осы қажетті жолға шыға алады, сонда ата-бабалар оларды қабыл алады. Ал, жолға шыға алмайтындар адасып, адасып жүреді, бірақ тозақта күймейді. Йоруба мифологиясына сәйкес тозақ оты жоқ. Зұлым адамдар (мысалы, ұрлық, сиқыршылық, кісі өлтіру немесе қатыгездікке кінәлі) Орун Ападиге (құмыраның аспан) кіреді, ал жақсы адамдар ата-бабалар әлемі Орун Баба Эниде (ата-бабаларымыздың аспан) өмір сүруді жалғастырады.

Азия

Азияның тозақтарына багобо "Гимокодан" (бұл басқа әлемге ұқсайды деп есептеледі, онда Қызыл аймақ соғыста қайтыс болғандарға арналған, ал қарапайым адамдар Ақ аймаққа барады) және үнді діндерінде "Каличи" немесе "Нарака". Бірнеше дереккөздерге сәйкес тозақ жер астында және Айну дінінде миссионер Джон Батчелор айтқандай, күнәкар адамдар үшін сақталған, дымқыл немесе отты жер ретінде сипатталады. Алайда, тозаққа деген сенім айнулардың ауызша дәстүрінде жоқ. Қайта, айну дінінде өлген адамның жаны (раммат) өлгеннен кейін камуйға айналады деген сенім бар. Даоизмде тозақ Диюмен бейнеленеді.

Ежелгі Месопотамия

Сумерліктердің өлгеннен кейінгі өмірі жер астындағы қараңғы, қараңғы үңгір болатын. Бұл жерді Ерескегал құдайы билеген деп саналады. Барлық жандар өлгеннен кейін бірдей өмірге барды, Үшінші Ур әулеті кезінде адамның өлгеннен кейін қалай қаралуы оның қалай жерленгеніне байланысты деп саналады; жазалау орны ретінде ол тозақ деп қарастырылуы мүмкін. Ал классикалық Хадес, басқа жағынан, Көне Келісімдегі Шеолға көбірек ұқсас. Кейін римдіктер де осы көзқарасты қабылдады.

Ыбырайымдық діндер

Көптеген Ыбырайымдық діндерде тозақ жері немесе жазалау түрі ретінде қарастырылады.

Басқа атаулар

Жетінші күндік адвентистер шіркеуінің ресми нанымдары анигиляционизмді қолдайды. Олар католиктік тазару орнын жоққа шығарады және өлгендер қабірде соңғы сотқа дейін тіріледі деп үйретеді, әділдер де, зұлымдар да Екінші Келу кезінде қайта тірілуді күтеді. Жетінші күндік адвентистер өлім - бұл өлім, қайта тірілуге дейін санасыз ұйқы. Олар бұл сенімді Екклесиаст 9:5 (NIV) сияқты Киелі кітап мәтіндеріне негіздеп, онда "өлілер ештеңе білмейді" және Салоникалықтарға 4:1318 (NIV) өлгендердің екінші рет келген кезде қабірден қайта тірілетінін сипаттайды. Бұл тармақтарда өлім ұйқының бір түрі ғана деп айтылады. Адвентистер әділдердің қайта тірілуі Исаның екінші келуінен кейін көп ұзамай болады деп үйретеді, бұл Аян 20: 46-да сипатталған, ал зұлымдардың қайта тірілуі мыңжылдықтан кейін болады, бұл Аян 20: 5 және 20: 12-13 -де сипатталған, бірақ Аян 20: 12-13 және 15-де құтқарылғандар мен сотталғандардың араласқандығы сипатталған. Адвентистер тозақтың дәстүрлі ілімін мәңгілік саналы азаптау күйі деп қабылдамайды, керісінше, зұлымдар мыңжылдықтан кейін от көлімен мәңгілік жойылады деп санайды, бұл Аян 20:14-те 'екінші өлім' деп аталады. Бұл адвентистік ілімдер өлім мен тозақ туралы: а) жанның өлмеуіне қарама-қарсы шартты өлмеушілікке (немесе шарттылыққа) деген негізгі сенімді көрсетеді; және б) адамның монистикалық табиғаты, онда жан дененің екі немесе үш бөліктен тұратын тұжырымдамаларына қарама-қарсы, онда жан ажыратылады. Ехоба куәгерлері адамның өлгеннен кейін жаны жоқ деп есептейді, сондықтан тозақ (шеол немесе хадис) - өмір сүрудің жоқтығы. Киелі кітап зерттеушілері мен христадельфийлер де анигиляционизмге сенеді. Христиан универсалистері бүкіл әлемді татуластыруға сенеді, барлық адам жандары ақырында Құдаймен татуласып, көкке кіреді деген сенім. Бұл сенімді кейбір унитариандық универсалистер де ұстайды. Эммануэль Шведенборгтың Екінші Келуі христиандық аянға сәйкес тозақ бар, өйткені зұлым адамдар оны қалайды. Құдай емес, олар адамзатқа зұлымдықты енгізді. Шведенборгиандықта әрбір жан өлгеннен кейін өзін ең ыңғайлы сезінетін, ой-пікірлері бірдей топқа қосылады. Сондықтан да тозақ - жамандыққа құмар жандардың бақытты мекені деп саналады. Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуінің мүшелері тозақ - өлім мен қайта тірілу арасындағы жағдай, онда жер бетінде болған кезде өкінбеген рухтар өз күнәлары үшін азап шегуі керек деп үйретеді (Діни ілімдер мен келісімдер 19:1517). Содан кейін тек мәңгілік күнә жасаған Құрбандықтар ғана сыртқы қараңғылыққа лақтырылады. Алайда, мормон дінінің пікірінше, мәңгілік күнә жасау үшін көп адамнан білім алу қажет. Шайтан мен Қабылды да "Құтқарылушылар" деп атайды.

Ислам діні

Ислам дінінде, Jahannam (арабша: جهنم) (ивритше gehinnom сөзінен туысты) көкке теңестірілген және осыған ұқсас жеті қабатқа бөлінеді, екеуі де осы дүниемен бірге, жалындаған отпен, қайнаған сумен және басқа да түрлі азаптармен толы. Құранда Алла: "Адамдар мен жындарға тозақ оты дайындалды. Ал кім Аллаға сенбей, Оның ережелеріне қайшы келіп, пайғамбарларын өтірікші санаса, сол күннің қасіретінен аман қалады. "Исламның жаулары" өлгеннен кейін тозаққа жіберіледі. Мұсылман модернистер классикалық кезеңдегі тозақтың нақты сипаттамаларын кемсітеді, бір жағынан, өлімнен кейінгі өмірді жоққа шығаруға болмайды деп қайтадан растайды, бірақ бір мезгілде оның нақты табиғаты белгісіз болып қала береді. Басқа заманауи мұсылмандар суфизмнің желісін ішкі тозақ ретінде жалғастырып, Ибн Араби мен Румидің эсхатологиялық ойларын Батыс философиясымен біріктіреді. Мұсылмандар мен ғалымдардың барлығы тозақтың мәңгілік орын екендігіне немесе сотталғандардың кейбіреулері немесе барлығы кешіріліп, жұмаққа кіруге рұқсат етілетіндігіне келіспейді. Тозақ үстінен Ас Сират деп аталатын тар көпір өтеді. Қиямет күні жұмаққа жету үшін сол жерден өту керек, бірақ тозаққа жіберілгендер оны тым тар деп тауып, жаңа мекендеріне түседі. Ібіліс, тозақтың уақытша билеушісі, тозақтың түбіне орналасқан деп саналады, ол жерден ол өзінің тозақтық жын-перілерге бұйрық береді. Бірақ христиан дәстүрлеріне қайшы Ібіліс пен оның тозақ әскерлері Құдайға қарсы соғыспайды, оның қасқыры тек қана адамзатқа қарсы. Оның үстіне, тозақта билік етуі - оның жазасы. Жазалаушылар - тозақ отына жаратылған 19 зубаниях. Мұхаммед (с.ғ.с.) былай деген: "Адамдар тозаққа түсіп, отқа түсіп, жанып жатқанда, оның жалыны 70 есе ыстық болады.

Аспанда

Мұхаммедтің аспандағы саяхат туралы алғашқы мәліметтері аспандағы тозақты анықтамаса да, саяхат кезінде тозаққа бару туралы қысқаша мәліметтер ғана кездеседі. Бірақ Мұхаммедтің түнгі сапары туралы кеңінен баяндалған, каноникалық емес, бірақ танымал Мирадж әдебиетінде тозақ періштелерімен кездескендігі туралы айтылады. Мәлік, тозақ қақпасының күзетшісі, атап айтқанда, Ибн Аббастың Исра мен Мирадж кітабында кездеседі. Мұхаммед (с.ғ.с.) тозаққа түсуді сұрады. Ибн Хишам Мұхаммедтің тозаққа барып, оның тұрғындарын жазалау туралы егжей-тегжейлі мәлімет береді, бірақ тозақтың бірінші қабатының жазаларын көруге ғана төзімді болады. Мұхаммедтің Мәлікпен, Дәджжалмен және тозақпен кездесуі Мұхаммедтің түнгі сапары үшін дәлел ретінде қолданылды.

Бахаи діні

Бахаи дінінде тозақ пен көктің дәстүрлі сипаттамалары рухани жағдайлардың символикалық бейнелері болып саналады. Бахаи жазбаларында Құдайға жақындау көктей, ал Құдайдан алыстау тозақтай сипатталады. Бахаи жазбаларында жанның өлмейтіні және өлгеннен кейін ол ақыры Құдайдың қасына жеткенше өсіп-өніп отыратыны айтылған.

Буддизм

"Девадута сутта" - бұл Маджхима Никаяның 130-шы дәрісінде Будда тозақ туралы егжей-тегжейлі түсіндіреді. Буддизм қайта тудың бес немесе алты саласы бар екеніне үйретеді, содан кейін оларды қайғы-қасірет пен ләззат деңгейлеріне бөлуге болады.) Бұл әлемдердің ішіндегі ең төменгісі - тозақ әлемі немесе Нарака. Тозақ әлемдерінің ішіндегі ең нашарсы - Авичи (санскрит және пали тілдерінде "толқынсыз"). Будданың шәкірті Девадатта Будданы үш рет өлтіруге тырысқан, сондай-ақ монастырлық тәртіпте шикізат туғызған, Авичи тозақта қайта туылған деп айтылады. Буддизмдегі барлық қайта тулулар сияқты тозақтағы қайта тулулар да тұрақты емес, бірақ қайта туылмас бұрын азаптау ғасырлар бойы жалғаса алады. "Лотос сутрасында" Будда ақырында тіпті Девадаттаның өзі Пратьекабуддаға айналады деп үйретеді, бұл тозақ әлемдерінің уақытша табиғатын атап көрсетеді. Сонымен буддизм Нирванаға жету арқылы қайта туылмалардың (жақсы да, жағымсыз да) шексіз көшіп-қонуынан құтылуды үйретеді. Кситигарбха сутрасына сәйкес, бодхисаттва Кситигарбха жас қыз кезінде барлық тіршілік иелері тозақ әлемдерінен немесе басқа да зиянды қайта туылмалардан босатылғанға дейін Нирванаға жетпеуге ұлы ант берген. Халық әдебиетінде Кситигарбха тозақ әлеміне барып, жаратылыстарды азаптан арылтып, тәлім береді.

Индуизм

Алғашқы Веда дінінде тозақ туралы түсінік жоқ. Ригведада үш әлем туралы айтылады: бхур (жер), свар (аспан) және бувалар немесе антарикса (орталық аймақ, яғни ауа немесе атмосфера). Кейінгі индуистік әдебиеттерде, әсіресе заң кітаптарында және Пурандарында, тағы да көп әлемдер, соның ішінде тозаққа ұқсас Нарака деп аталатын әлемдер туралы айтылады. Яма тұңғыш адам ретінде (жұмырсағы Еммимен бірге) ертегінің арқасында адамдардың билеушісі және олардың өлімінде төреші болады. Заң кітаптарында (Смритис және Дхармаштрас) Нарака - жамандыққа жазалау орны. Бұл төменгі рухани деңгей (нарака-лока деп аталады), онда рухтың үкімдері шығарылады және карманың ішінара жемістері келесі өмірге әсер етеді. Маһабхаратада Пандавалар мен Кауравалардың көкке көтерілгені туралы айтылған. Алдымен Юдхиштхира көкке көтеріледі, ол жерде Дюрьодананың патшалықтан ләззат алып жатқанын көреді; Индра оған Дюрьодананың көкте екенін айтады, өйткені ол Кшатрия міндеттерін жеткілікті орындады. Содан кейін ол Юдхиштираға өзінің бауырлары жатқан тозақты көрсетеді. Кейіннен бұл оқиғаның Юдхиштхира үшін сынақ болғаны, оның ағалары мен Кауравтар көкте де, девалардың құдайлық мекенінде де бақытты өмір сүріп жатқаны айтылады. Әр түрлі тозақтар әр түрлі Пураналарда және басқа да жазба орындарында сипатталған. Гаруда Пуранада әр тозақтың және оның ерекшеліктерінің егжей-тегжейлі баяндалған; ол қазіргі заманғы қылмыстық кодекске ұқсас, көптеген қылмыстар үшін жаза мөлшерін тізімдейді. Олар жамандық жасаған адамдар тозаққа түседі деп сенуші. Яма тәңірсымақ, өлімнің құдайы, тозаққа билік етеді. Адамның жасаған барлық қылмыстарының толық есебін Яма сарайының жазушысы Читрагупта жүргізеді. Читрагупта жасаған қылмыстарын оқып береді, ал Яма адамдарға тиісті жазалар беруді бұйырады. Бұл жазаларға қайнап жатқан майға батыру, отқа жағу, түрлі қаруларды қолдану арқылы азаптау және т.б. жатады. Олар түрлі тозақтарда болады. Жазаның өз үлесін толықтай өтеп алған адамдар өздерінің кармалық тепе-теңдігіне сәйкес қайта туылады. Барлық жаратылған заттар кемелсіз және сондықтан кем дегенде бір қателік жасаған; бірақ егер адам әдетте лайықты өмір сүрсе, онда ол жұмаққа ұқсас уақытша ләззат алу әлемі - Svarga-ға көтеріледі, қысқа мерзімде тозақта күнәдан тазарғаннан кейін және келесі реинкарнацияға дейін, карма заңы бойынша. Инду философы Мадхваны қоспағанда, тозақтағы уақыт индуизмнің ішінде мәңгілік лайықты деп қарастырылмайды. Брахма Кумаридің айтуынша, темір дәуірі тозақ деп саналады.

Мейважи

Мейважидің айтуынша, барлық діндердің мақсаты адамдарды көкке жеткізу. Ал кімде-кім Құдайға жақындамаса және Ол оған рақымын тигізмесе, сол - тозақтыкі.

Сикхизм

Сикхтерде көк пен тозақ - бұл өмірден кейінгі өмір емес, олар адамның рухани топографиясының бір бөлігі және басқаша өмір сүре алмайды. Олар өмірдің жақсы және жаман кезеңдерін білдіреді және қазір және біздің жердегі өмір бойы өмір сүре алады. Мысалы, Гуру Аржанның айтуынша, эмоциялық байланыста және күмәнде жүрген адамдар жер бетінде тозақта өмір сүреді, яғни олардың өмірі тозаққа ұқсайды.

Даоизм

Ежелгі даосизмде тозақ туралы түсінік болмаған, өйткені адамгершілік адаммен жасалатын айырмашылық ретінде қарастырылды және материалдық емес жан туралы түсінік болған жоқ. Қытайда даоизм басқа діндердің ілімдерін қабылдады. Халықта тәу тәніне көптеген құдайлар мен рухтар бар екендігіне сену кең тараған. Буддистердің тозақтары "көптеген даосистік секталардың бір бөлігіне айналды, сондықтан жерлеу рәсімдері кезінде діни қызметкерлер осыған ұқсас көріністерді бейнелейтін" шиыршықтар іліп қояды. Дәстүрлі түрде, даосистік тозақтар "онға жуық деп айтылады" және "кейде Сичуаньдағы биік таудың астында орналасқан деп айтылады". Қасиетті Гатталарда "жалған үй" туралы айтылады, ол "жаман билік, жаман іс-әрекет, жаман сөздер, жаман Өзім және жаман ой, өтірікшілер". Алайда, тозақты егжей-тегжейлі сипаттайтын зороастрийлік ең танымал мәтін - Арда Вираф кітабы. Онда белгілі бір күнәлар үшін жазалау шаралары көрсетілген, мысалы, жұмысшы жануарлардың қажеттіліктерін елемеген үшін жаза ретінде ірі қара мал таптап тастауы. Басқа сипаттамаларды "Киелі жазбалар кітабында" (Hadhokht Nask), "Діни үкімдер" (Dadestan i Denig) және "Даналық рухының үкімдері" кітабында (Mainyo I Khard) табуға болады.

Мандайлық

Мандалықтар жанның Левиафанның ішінде тазартылуына сенуші. Тұтқынға алынған жандар "Матарта" деп аталатын қамауда ұстау үйлерінде соншалықты көп жаза алады, олар екінші өлімді өлуге тілейтін болады, бірақ бұл олардың рухына (елі) келмейтін. Күндердің соңында мандалықтардың тазаруды қажет ететін жандары Урдың аузынан босатылады. Осыдан кейін, оның ішінде қалған жандармен бірге Ур жойылады, сондықтан олар екінші өлімде өледі.

Вика

Гарднерлік Викка мен Александриялық Викка секталарына Джеральд Гарднер жазған "виккан заңдары" кіреді, олар виккан жандарының реинкарнациямен ерекшелендірілгенін, бірақ виккан заңдарын бұзған виккан жандарын "соқырлау кезінде де" құдай қарғап, ешқашан жер бетінде қайта туылмайды және "христиандардың тозақтарындағы өздерінің жерінде қалады". Басқа да танылған виккан секталарына Джеральд Гарднердің "виккан заңдары" кірмейді. Бұрынғы ВИККАНДЫҢ жазушысы Реймонд Бакланд ВИККАНДЫҢ заңдары маңызды емес деп жазды. Ұйымдастырылған секталарға қатысы жоқ, жалғыз wiccans, олардың ілімінде wiccan заңдарын қамтымайды.

Әдебиетте

1300 жылы орын алған "Дивина комедиясында" (Илаһи комедия) Данте Алигьери Вергилийді өзінің жол көрсетушісі ретінде тозаққа (содан кейін екінші әнде Тазалау тауына) алып шығу тұжырымдамасын қолданды. Вергилийдің өзі Данте поэмасында тозаққа лайық емес, керісінше, пәктігі бар пұтқа табынушы ретінде тозақтың шетінде Лимбоға шектелген. Тозақтың географиясы бұл шығармада өте күрделі түрде баяндалған, тоғыз концентрикалық сақиналар Жерге тереңдеп, тозақтың әртүрлі жазаларына тереңдеп, әлемнің орталығында Данте Шайтанның өзі Кокит мұзды көлінде тұтқындалғанды табады. Кішкентай туннель Шайтаннан өтіп, Чистилище тауының түбінде орналасқан әлемнің екінші жағына шығады. Джон Милтонның "Жоғалтылған жұмақ" (1667) өлеңі құлаған періштелермен, соның ішінде олардың басшысы Шайтанмен, көктегі соғыста жеңілгеннен кейін тозақта оянады және оқиға өлеңнің бірнеше нүктесінде сол жерге қайта оралады. Мильтон тозақты жын-шайтандардың тұрағы ретінде суреттейді, және олар адамзаттың бүлінуі арқылы көкке кек алуды жоспарлайтын пассивтік түрме. XIX ғасырдағы француз ақыны Артур Рембо өзінің басты шығармаларының бірі - "Төркінде мезгіл" (1873) атты шығармасының тақырыбында да осы ұғымға сілтеме жасаған. Рембоның поэзиясында өзінің азап шегуі мен басқа да тақырыптар поэтикалық түрде суреттеледі. Еуропа әдебиетінің көптеген ұлы эпостарында тозақта орын алатын оқиғалар бар. Рим ақыны Вергилийдің латын эпосында Энеидада Эней Dis (жер асты) -ке барып, әкесі рухына барады. Жер асты әлемі тек қана анық сипатталған, бір зерттелмеген жол Тартар жазасына әкеледі, ал екіншісі Эребус пен Елисей өңірі арқылы өтеді. Тозақ идеясы Жан-Поль Сартр сияқты жазушыларға қатты әсер етті, ол 1944 жылы "Тозақ - басқа адамдар" идеясы туралы No Exit пьесасын жазды. Сартр дінге сенбесе де, оның тозаққа деген түсінігі таңғалдырды. К.С.Льюистің "Ұлы ажырасу" (1945) атты Уильям Блейктің "Жаратушы мен тозақтың" (1793) некеінен алады және оның құдайлық комедиядан шабыт алуы, өйткені баяндаушы да тозақ пен көктен өтеді. Түн - бұл шын мәнінде Апакалипсис, және ол соттан кейін жындардың келуін жариялайды. Түн тумас бұрын, кез келген адам тозақтан құтыла алады, егер олар бұрынғы өздерін артта қалдырып, Көктің ұсынысын қабылдаса, ал көкке саяхат тозақтың шексіз кішкентай екенін көрсетеді; бұл Құдайдан бас тартып, өзіне айналған жанға не көп, не аз болады.

Танымал мәдениетте

Пирс Энтони өзінің "Өлмес өмірдің инкарнациялары" сериясында өлім, тағдыр, тозақ, табиғат, соғыс, уақыт, жақсы құдай және зұлым шайтан арқылы көк пен тозақтың мысалдарын көрсетеді. Роберт А. Хайнлайн тозақтың инь-ян нұсқасын ұсынады, онда әлі де жақсылық бар; ең көп дәлел 1984 жылғы "Жобы: әділдіктің комедиясы" кітабында. Лоис Макмастер Бьюолд өзінің бес құдайы "Әке, Ана, Ұл, Қыз және Бастардты" Қалионның қарғысы деп атайды. Майкл Муркок Хаос Зұлымдықты (Тұзақ) және Біркелкілік Жақсылықты (Жан) тең дәрежеде қабылдауға болмайтын экстремалдылық ретінде ұсынатын көптеген адамдардың бірі, олар теңгерімде болуы керек; әсіресе Элрик және Мәңгілік Чемпион серияларында. Фредерик Браун тозақтағы шайтанның қызметі туралы бірнеше қысқа әңгімелер жазды. Картинист Джимми Хатло 1953 жылдан 1958 жылға дейін "Хатлоның тозақ" деп аталатын тозақтағы өмір туралы мультфильмдер сериясын шығарды.