Кіріспе

Грузияның патшалық әулеті Багратиони әулеті (/bʌ/ɡ/rʌ/t/i/'/ɒ//n//i/; ) - Грузияда орта ғасырдан бастап 19 ғасырдың басына дейін билік жүргізген патшалық әулеті, әлемдегі ең көне христиандық билеуші әулеттердің бірі. Қазіргі уақытта династияның атауы кейде грекшелендіріліп, грузин Багратидтері деп аталады. Династияның шығу тегі даулы. Ертедегі грузин Багратидтер VIII ғасырдың соңында Хосроидтар әулетін алмастырғаннан кейін династиялық неке арқылы Иберия княздігін алды. 888 жылы Иберияның Адарнаси IV Грузия монархиясын қалпына келтірді; әртүрлі жергілікті саясаттар содан кейін Грузия Корольдігіне бірікті, ол 11 - 13 ғасырларда өркендеді. Бұл кезең, әсіресе Дәуіт IV Құрылысшының (1089-1125) және оның үлкен немересі Тамар Ұлының (1184-1213) билік етуі Грузия тарихында алтын ғасырдың бастауын берді. 15 ғасырдың аяғында біріккен Грузия патшалығы бөлініп кеткеннен кейін Багратиони әулетінің тармақтары 19 ғасырдың басында Ресейге қосылғанға дейін үш Грузия патшалығын, Картли патшалығын, Кахетия патшалығын және Имеретия патшалығын басқарды. Династия Ресей империясында 1917 жылғы ақпан революциясына дейін Ресей империясының асыл отбасы ретінде сақталды. 1921 жылы Грузияда Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, отбасы мүшелерінің кейбірі Грузиядағы мәртебесін төмендетуді және мүлкін жоғалтуды қабылдауға мәжбүр болды. Басқа мүшелері Батыс Еуропаға көшіп барды, ал Багратовани кейіннен Багратиони болып өзгерді. Бұл атаулар, сондай-ақ армянша Багратуни және қазіргі Багратид атаулары "Баграттың балалары" немесе "Баграттың үйі" дегенді білдіреді, Баграт - Ираннан шыққан аты. Багратидтер әулетінің шығу тегі грузин және армян ғалымдары арасында әлі күнге дейін талқылануда. Грузин ғалымдары Багратионилердің грузиндік тектес болғанын, ал армян және батыс ғалымдары оларды армян Багратунилерінің тармағы деп санайды. Дәстүр бойынша, алғаш рет 11-ші ғасырдағы грузин жылнамашысы Сумбат Давитис Дзе еңбегінде жазылған және көп ұзамай ханзада Вахушти Багратиони (16961757) қайталаған, династия библейлік патша және пайғамбар Дәуіттен тарағанын және 530 жылы Израильден келгенін мәлімдеді. Дәуіттің жеті ағасы қашып кетіп, Арменияға қоныс аударған, ал қалған төртеуі Картлиге (Иберия деп те аталады) барып, жергілікті билеуші үйлермен некелесіп, мұрагерлік меншіктегі кейбір жерлерді иеленді. Төрт ағасының бірі Гуарам (532 жылы қайтыс болды) ұлы Баграттың есімімен Багратиони деп аталатын ұрпақты құрды. Оның орнын басып алған Гуарам Византия протектораты астындағы Иберияның билеуші әміршісі болып тағайындалды. Бұл ретте ол Византияның 575 жылы Куропалатес атты атағын алды. Осылайша, осы нұсқаға сәйкес, 1801 жылға дейін билік жүргізген Багратиони әулеті басталды. Бұл дәстүр ХХ ғасырдың басына дейін кеңінен танылды. Багратидтердің яһудилік шығу тегі, тіпті Киелі кітаптағы шығу тегі, қазіргі заманғы зерттеулер бойынша жоққа шығарылды. Сирил Тумановтың зерттеулері грузин багратидтері армян багратидтер әулетінен Адарнасе тұлғасында тараған деген тұжырымға келді, оның әкесі Васак (Ашот III Соқырдың ұлы, 732 жылдан 748 жылға дейін Арменияның бас князі) 775 жылы араб билігіне қарсы сәтсіз көтерілістен кейін Картлиге өтті. Адарнаседің ұлы Ашот I 813 жылы Иберия княздігін иеленіп, Грузияның соңғы патшалық әулетін құрды. Осыған сәйкес, грузин Багратидтерінің Дауыттың ұрпағы туралы аңыз әрмендік автор Мұса Хориннің еңбегінде берілген әрмендік әулеттің бұрынғы талабының одан әрі дамуы болды. Жаңа ортаға тез бейімделген грузиндік тармақ патшалық билікті өз қолына алғаннан кейін, олардың Киелі кітаптан шыққан мифы олардың заңдылығын сақтауға көмектесті және Грузияның мыңжылдық билігінің негізгі идеологиялық тірегіне айналды. Багратиони әулетінің ұрпақтан ұрпаққа жалғасу тарихы тек 8-ші ғасырдың аяғында басталады. Орта ғасырлық жылнамаларда Бивритания деп аталатын Одзрхе сызығы біздің заманымыздың V ғасырына дейін сақталған. Алайда, олар Грузияның патшалық билігін қалпына келтірген Багратидтердің тікелей ата-бабалары деп қарастырылмайды. Павле Ингороква Баграциялардың Иберия патшалығы Фарнавазид әулетінің бір тармағы болғанын болжады.

Ертедегі династия

Багратиони отбасы VI ғасырда Грузия монархиясы (Кавказ Ибериясы) Сасанидтер империясының қолына түскен кезде танымал болды, ал жетекші жергілікті әмірші отбасы араб шабуылдарынан шаршады. Жаңа династияның пайда болуы Гуарамидтердің жойылуымен және Хосроидтардың жойылуымен мүмкін болды, Багратидтер кеңінен араласқан Иберияның екі бұрынғы династиясы, сондай-ақ Аббасидтер өздерінің азаматтық соғыстарымен және Византия империясымен қақтығысуымен айналысқан. Араб билігі оларға ежелгі Тбилиси мен шығыс Картлиде табан тіреуге мүмкіндік бермегенмен, Багратидтер алғашқы иелігін Клартжети мен Месхетиде табысты сақтап қалды және Византия протектораты кезінде өз иеліктерін оңтүстікке қарай армяндық шерулерге дейін кеңейтіп, қазіргі тарихта Тао Клартжети деп аталатын үлкен саяси құрылым құрды. 813 жылы жаңа династия Ашот I-мен бірге Иберияның (Картли) президенті титулын иеленді, оған император құрметті титул берді. Монархияның жандандырғанына қарамастан, Грузия жерлері бәсекелес билік арасында бөлініп қалды, Тбилиси арабтардың қолында қалды. Ашот I-нің ұлдары мен немерелері үш бөлек тармақ құрды - Картли, Тао және Кларджети желілері - жиі бір-бірімен және көршілес билеушілермен күресіп отырды. Картли әулеті билік құрды; 888 жылы Адарнасе I-мен бірге 580 жылдан бері ұйықтап жатқан жергілікті Иберия корольдік билігін қалпына келтірді. Оның ұрпағы Баграт III Тао Кларджети мен Абхазия патшалығында мұрасын нығайта алды, бұл негізінен оның энергикалық асырап алған әкесі Давид III Таоның дипломатиясы мен жаулап алуларына байланысты болды.

Алтын ғасыр

Бұл біріккен монархия 11 ғасыр бойы Византия мен Селжұқ империяларынан тәуелсіздігін сақтап, Селжұқ шабуылдарын тежеген және Грузияның бірігуін 1122 жылы Тбилисиді қайта жаулап алумен аяқтаған Давид IV (10891125) тұсында өркендеді. Династиялық қақтығыстардың қайта-қайта орын алуына қарамастан, патшалық Деметрий I (11251156), Георг III (11561184), әсіресе оның қызы Тамар Ұлы (11841213) билік құрған кезде өркендеуін жалғастырды.

Төмендеу

1225 жылы Хорезмдіктер мен 1236 жылы монғолдардың басып кіруі Грузияның "алтын дәуірін" аяқтады. Моңғол билігіне қарсы күрес батыс Грузияда (Имеретиде) Багратиони әулетінің амбициялық саласы бар диархияны құрды. Георгий V-дің (1299-1302, 1314-1346) тұсында қысқа уақытқа қайта қосылу мен қайта жаңғыру болды, бірақ 1386 және 1403 жылдар аралығында түрік-монғол жаулап алушысы Тимурдың сегіз шабуылдары Грузия патшалығына үлкен соққы болды. Шамамен бір ғасырдан кейін оның бірлігін екі түркі федерациясы - Қара Көюнлу мен Ақ Көюнлу бұзған. 1490/91 жылдары бір кездегі қуатты монархия үш тәуелсіз патшалыққа бөлінді Картли (орталық және шығыс Грузия), Кахетия (шығыс Грузия) және Имерети (батыс Грузия) әрқайсысы Багратиони әулетінің бәсекелес тармағы басқарады, ал бес жартылай тәуелсіз княздікке Одиши Мингрелия, Гурия, Абхазия, Сванетия және Самцхе өздерінің феодалдық кландары үстемдік етеді. Кейінгі үш ғасыр ішінде грузин билеушілері түрік Осман және парсы Сафави, Афшарид және Каджар билігінің астында өздерінің қауіпті автономиясын сақтады, бірақ кейде күшті иелерінің қолында қуыршақтардан гөрі аз қызмет етті. 1798 жылы Ерекле қайтыс болғаннан кейін оның ұлы және мұрагері, король Георгий XII Ресей императоры Павел І-ден қорғаныс сұрауын қайталады. Шарттар туралы келіссөздер әлі де жалғасып жатқан кезде, Павел 1800 жылы 18 желтоқсанда манифестке қол қойып, Картли Кахетияны Ресей империясына біріктіру туралы мәлімдеді. Бұл жарлық король Георгийдің 28 желтоқсанда қайтыс болғанға дейін құпия сақталды. Оның үлкен ұлы, царевич Давид, 1799 жылы 18 сәуірде император Павел патшаның мұрагері ретінде ресми түрде танылды, бірақ оның әкесі қайтыс болғаннан кейін патшалық билікке енуі танылмады. 1801 жылдың 12 қыркүйегінде Ресей императоры Александр I Грузияның тағынан Багратиони әулетін алып тастап, Паульдің шешімін ресми түрде растады. Имерети әулетінің билігі он жылдан аз уақыттан кейін аяқталды. 1804 жылы 25 сәуірде Осман империясының вассалы болған Имеретия патшасы Сүлеймен II Георгиевск келісімінің шарттарына ұқсас шарттармен Ресеймен Елазнаури келісімін жасасуға көндірілді. Алайда 1810 жылы 20 ақпанда Ресей әскері Сүлейменді тақтан түсірді. Ол билікті қайта алуға бағытталған көтерілісте жеңілді, 1815 жылы Осман Түркиясының Трабзон қаласында жер аударылу кезінде қайтыс болды. Грузиядағы Ресей билігі Иранмен және Осман империясымен жасалған түрлі бейбіт келісімдер арқылы мойындалды, ал қалған Грузия аумақтары XIX ғасырдың барысында Ресей империясына бірте-бірте қосылды.

Багратиони Ресейде

Ресей империясында Багратионилер аристократтардың беделді отбасы болды. Ең танымал - Пётр Багратион ханзадасы, Картли патшасы Джессидің шөбересі, 1812 жылғы Отан соғысының батыры және орыс генералы болды. 1942 жылы әулеттің генеалогиялық жағынан жоғары тармағынан шыққан ханзада Иракли (Эрекле) Багратиони Мухранели өзін Грузияның патша үйінің басшысы деп жариялады. Ол жер аударылған грузиндер дәстүршілерінің одағына негіз қойды. Оның екінші әйелі Мария Антониетта Паскини, Угоның қызы, граф ди Костафиорита, оған ұл және мұрагер туып берді, бірақ 1944 жылдың ақпан айында бала туғанда қайтыс болды.

Грузинск филиалы

Багратион Грузинский сызығы, Мұхрани княздарына қарағанда, санжыра жағынан кіші болса да, Кахетия патшалығында билік құрды, 1762 жылы екі патшалықты Картли Кахетия патшалығында біріктірді және 1800 жылы Ресейге қосылғанға дейін егемендігін жоғалтпады. Принц Нугзар Петрович Багратион Грузинский (1950 жылы туған) - Картли Кахетияның соңғы патшасы Георг XII-нің ең аға белгілі аталық ұрпағы. Ол династияның кахетиялық тармағының басшысы. Нұғзар театр және кино режиссері, ал оның әкесі, ханзада Петре Багратион Грузинский (1920-1984), ақын, "Тифлис жырының" авторы. Нұғзардың еркек ұрпағы болмағандықтан, Баграттың кіші інісі Илияның (17911854) үлкен немересі, князь Евгений Петрович Грузинский (1947 2018), Ресей Федерациясында өмір сүрген, сол тұңғыштық қағидаты бойынша мұрагер болып саналды.

Имерети филиалы

Түрлі көздер Имерети әулетінің басшысы ретінде үш түрлі сызықты ұсынады, олар ұзақ уақыттан бері жойылған Имерети патшалығына, 1810 жылы тәуелсіздігін жоғалтқан үш грузин патшалығының соңғысына, үміткер бола алады. Имеретидің биліктен шығарылған Давид II-нің еркек ұрпағы 1978 жылы ханзада Константин Имеретинскийдің өлімімен жойылып кетті. Оның артында ағасының үш қызы қалды. Алайда, князь Нугазар Петрович Багратион Грузинский Имеретия бөлімшесінің басшылығы 20 ғасырдың басында қандай да бір себептермен Имеретия князі Баграттың үлкен ұлынан шыққан кадет бөлімшесіне берілді деп мәлімдейді. Алайда бұл тармақ 1937 жылы еркек ұрпақтарында, ал 2009 жылы әйел ұрпақтарында жойылып кетті. Үшінші талап бойынша, Баграттың жас ұлынан тараған тағы бір тармақ бар. Бұл сызық еркек желіде сақталып қалды және оны принц Дэвид Багратиони (1948 жылы туған) басқарады (мухрани тармағынан шыққан оның жас есімін шатастырмау керек). Қазіргі талапкер - Иракли Давитис Дзе Багратиони (грузинше: ირაკლი დავითის ძე ბაგრატიონი), Имеретидің патшалық Багратиони әулетінің грузин ұрпағының басшысы, Имерети патшаларының тікелей еркек ұрпағы, Имеретидің патшасы Александр V (грузинше: ალექსანდრე V) (1703/4 1752 наурыз), Багратиони әулетінің патшасы (Батыс Грузия). Иракли - Давид Брагатиони мен Ирина Кобахидзедің ұлы, 1982 жылы 10 шілдеде Грузияның Имерети қаласында туған. Ол Багратиони Имерети әулетінің болашақ мұрагері және басшысы. Иракли Грузия Патриархы, сондай-ақ Константинопольдің Экуменикалық Патриархы, сондай-ақ Бизантияның Нобельдік Одағы (Ένωση της Βυζαντινής ευγένειας) тарапынан танылды.

Багратиони филиалдарының одағы

Принц Нугзардың қызы, екі қызы бар ажырасқан мұғалім және журналист ханшайым Ана 2009 жылы 8 ақпанда Тбилисидің Самеба соборында ханшайым Давит Багратиони Мухранелиге үйленді. Бұл үйлену Грузинский мен Мухрани грузин патша отбасының бұтақтарын біріктірді және 3000 көрермен, лауазымды адамдар мен шетелдік дипломаттар жиналды, сондай-ақ грузиндік БАҚ-тың кеңінен қамтылуы. Бұл үйлену тойының династиялық маңызы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Грузияны дүр сілкіндірген саяси партиялық алауыздықтың ортасында Грузияның Патриархы Илия II 2007 жылы қазан айында ұлттық бірлікке жету жолы ретінде монархияны қалпына келтіруді жариялады. Бұл кейбір саясаткерлер мен партияларды Грузияның конституциялық монархиясы туралы түсінікке итермелегенімен, ежелгі династияның ханзадалары мен жақтастары арасында бәсекелестік туындады, өйткені тарихшылар мен заңгерлер екі ғасыр бойы бос тұрған таққа Багратионидің қайсысының ең мықты мұрагерлік құқығы бар екенін талқылады.