Кіріспе
Грузияның патшалық әулеті Багратиони әулеті (/bʌ/ɡ/rʌ/t/i/'/ɒ//n//i/; ) - Грузияда орта ғасырдан бастап 19 ғасырдың басына дейін билік жүргізген патшалық әулеті, әлемдегі ең көне христиандық билеуші әулеттердің бірі. Қазіргі уақытта династияның атауы кейде грекшелендіріліп, грузин Багратидтері деп аталады. Династияның шығу тегі даулы. Ертедегі грузин Багратидтер VIII ғасырдың соңында Хосроидтар әулетін алмастырғаннан кейін династиялық неке арқылы Иберия княздігін алды. 888 жылы Иберияның Адарнаси IV Грузия монархиясын қалпына келтірді; әртүрлі жергілікті саясаттар содан кейін Грузия Корольдігіне бірікті, ол 11 - 13 ғасырларда өркендеді. Бұл кезең, әсіресе Дәуіт IV Құрылысшының (1089-1125) және оның үлкен немересі Тамар Ұлының (1184-1213) билік етуі Грузия тарихында алтын ғасырдың бастауын берді. 15 ғасырдың аяғында біріккен Грузия патшалығы бөлініп кеткеннен кейін Багратиони әулетінің тармақтары 19 ғасырдың басында Ресейге қосылғанға дейін үш Грузия патшалығын, Картли патшалығын, Кахетия патшалығын және Имеретия патшалығын басқарды. Династия Ресей империясында 1917 жылғы ақпан революциясына дейін Ресей империясының асыл отбасы ретінде сақталды. 1921 жылы Грузияда Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, отбасы мүшелерінің кейбірі Грузиядағы мәртебесін төмендетуді және мүлкін жоғалтуды қабылдауға мәжбүр болды. Басқа мүшелері Батыс Еуропаға көшіп барды, ал Багратовани кейіннен Багратиони болып өзгерді. Бұл атаулар, сондай-ақ армянша Багратуни және қазіргі Багратид атаулары "Баграттың балалары" немесе "Баграттың үйі" дегенді білдіреді, Баграт - Ираннан шыққан аты. Багратидтер әулетінің шығу тегі грузин және армян ғалымдары арасында әлі күнге дейін талқылануда. Грузин ғалымдары Багратионилердің грузиндік тектес болғанын, ал армян және батыс ғалымдары оларды армян Багратунилерінің тармағы деп санайды. Дәстүр бойынша, алғаш рет 11-ші ғасырдағы грузин жылнамашысы Сумбат Давитис Дзе еңбегінде жазылған және көп ұзамай ханзада Вахушти Багратиони (16961757) қайталаған, династия библейлік патша және пайғамбар Дәуіттен тарағанын және 530 жылы Израильден келгенін мәлімдеді. Дәуіттің жеті ағасы қашып кетіп, Арменияға қоныс аударған, ал қалған төртеуі Картлиге (Иберия деп те аталады) барып, жергілікті билеуші үйлермен некелесіп, мұрагерлік меншіктегі кейбір жерлерді иеленді. Төрт ағасының бірі Гуарам (532 жылы қайтыс болды) ұлы Баграттың есімімен Багратиони деп аталатын ұрпақты құрды. Оның орнын басып алған Гуарам Византия протектораты астындағы Иберияның билеуші әміршісі болып тағайындалды. Бұл ретте ол Византияның 575 жылы Куропалатес атты атағын алды. Осылайша, осы нұсқаға сәйкес, 1801 жылға дейін билік жүргізген Багратиони әулеті басталды. Бұл дәстүр ХХ ғасырдың басына дейін кеңінен танылды. Багратидтердің яһудилік шығу тегі, тіпті Киелі кітаптағы шығу тегі, қазіргі заманғы зерттеулер бойынша жоққа шығарылды. Сирил Тумановтың зерттеулері грузин багратидтері армян багратидтер әулетінен Адарнасе тұлғасында тараған деген тұжырымға келді, оның әкесі Васак (Ашот III Соқырдың ұлы, 732 жылдан 748 жылға дейін Арменияның бас князі) 775 жылы араб билігіне қарсы сәтсіз көтерілістен кейін Картлиге өтті. Адарнаседің ұлы Ашот I 813 жылы Иберия княздігін иеленіп, Грузияның соңғы патшалық әулетін құрды. Осыған сәйкес, грузин Багратидтерінің Дауыттың ұрпағы туралы аңыз әрмендік автор Мұса Хориннің еңбегінде берілген әрмендік әулеттің бұрынғы талабының одан әрі дамуы болды. Жаңа ортаға тез бейімделген грузиндік тармақ патшалық билікті өз қолына алғаннан кейін, олардың Киелі кітаптан шыққан мифы олардың заңдылығын сақтауға көмектесті және Грузияның мыңжылдық билігінің негізгі идеологиялық тірегіне айналды. Багратиони әулетінің ұрпақтан ұрпаққа жалғасу тарихы тек 8-ші ғасырдың аяғында басталады. Орта ғасырлық жылнамаларда Бивритания деп аталатын Одзрхе сызығы біздің заманымыздың V ғасырына дейін сақталған. Алайда, олар Грузияның патшалық билігін қалпына келтірген Багратидтердің тікелей ата-бабалары деп қарастырылмайды. Павле Ингороква Баграциялардың Иберия патшалығы Фарнавазид әулетінің бір тармағы болғанын болжады.
The Bagrationi dynasty (/b//ʌ//ɡ//r//ʌ//t//i/'/ɒ//n//i/; ) is a royal dynasty which reigned in Georgia from the Middle Ages until the early 19th century, being among the oldest extant Christian ruling dynasties in the world. In modern usage, the name of the dynasty is sometimes Hellenized and referred to as the Georgian Bagratids, also known in English as the Bagrations. The origins of the dynasty are disputed. The early Georgian Bagratids gained the Principality of Iberia through dynastic marriage after succeeding the Chosroid dynasty at the end of the 8th century. In 888 Adarnase IV of Iberia restored the Georgian monarchy; various native polities then united into the Kingdom of Georgia, which prospered from the 11th to the 13th century. This period of time, particularly the reigns of David IV the Builder (1089–1125) and of his great granddaughter Tamar the Great (1184–1213) inaugurated the Georgian Golden Age in the history of Georgia. After fragmentation of the unified Kingdom of Georgia in the late 15th century, the branches of the Bagrationi dynasty ruled the three breakaway Georgian kingdoms, the Kingdom of Kartli, the Kingdom of Kakheti, and the Kingdom of Imereti, until Russian annexation in the early 19th century. The dynasty persisted within the Russian Empire as an Imperial Russian noble family until the 1917 February Revolution. The establishment of Soviet rule in Georgia in 1921 forced some members of the family to accept demoted status and loss of property in Georgia. Other members relocated to Western Europe, and Bagratovani, changed subsequently into Bagrationi. These names as well as the Armenian Bagratuni and the modern designation Bagratid mean "the children of Bagrat" or "the house of/established by Bagrat", Bagrat being a given name of Iranian origin. The origins of the Bagratid dynasty is still matter of debate between Georgian and Armenian scholars. Georgian scholars argue that the Bagrationis were of Georgian origin, while Armenian and Western scholars believe them to be a branch of the Armenian Bagratunis. According to a tradition first recorded in the work of the 11th century Georgian chronicler Sumbat Davitis Dze and repeated much later by Prince Vakhushti Bagrationi (1696–1757), the dynasty claimed descent from the biblical king and prophet David and came from Israel around 530 AD. The tradition had it that of seven refugee brothers of the Davidic line, three of them settled in Armenia and the other four arrived in Kartli (also known as Iberia), where they intermarried with the local ruling houses and acquired some lands in hereditary possession, with one of the four brothers, Guaram (died in 532), founding a line subsequently called Bagrationi after his son Bagrat. A successor, Guaram, was installed as a presiding prince of Iberia under the Byzantine protectorate, receiving on this occasion the Byzantine court title of Kouropalates in 575. Thus, according to this version, began the dynasty of the Bagrationis, who ruled until 1801. This tradition enjoyed a general acceptance until the early 20th century. The Jewish origin, let alone the biblical descent, of the Bagratids has been discounted by modern scholarship. Cyril Toumanoff's research concluded that the Georgian Bagratids branched out of the Armenian Bagratid dynasty in the person of Adarnase, whose father Vasak (son of Ashot III the Blind, presiding prince of Armenia from 732 to 748) passed to Kartli following an abortive uprising against Arab rule in 775. Adarnase’s son, Ashot I, acquired the Principality of Iberia in 813 and thus founded the last royal house of Georgia. Accordingly, the legend of the Davidic origin of the Georgian Bagratids was a further development of the earlier claim entertained by the Armenian dynasty, as given in the work of the Armenian author Moses of Khorene. Once the Georgian branch, which had quickly acculturated in the new environment, assumed royal power, the myth of their biblical origin helped to maintain their legitimacy and became a major ideological pillar of their millennium long rule of Georgia. The generation by generation history of the Bagrationi dynasty begins only in the late 8th century. The Odzrkhe line, known in the medieval annals as the Bivritianis, lasted until the 5th century AD. They cannot, however, be considered the direct ancestors of the later Bagratids who eventually restored Georgian royal authority. Pavle Ingorokva suggested that the Bagrations were a branch of the Pharnavazid dynasty of the Kingdom of Iberia.
Ертедегі династия
Багратиони отбасы VI ғасырда Грузия монархиясы (Кавказ Ибериясы) Сасанидтер империясының қолына түскен кезде танымал болды, ал жетекші жергілікті әмірші отбасы араб шабуылдарынан шаршады. Жаңа династияның пайда болуы Гуарамидтердің жойылуымен және Хосроидтардың жойылуымен мүмкін болды, Багратидтер кеңінен араласқан Иберияның екі бұрынғы династиясы, сондай-ақ Аббасидтер өздерінің азаматтық соғыстарымен және Византия империясымен қақтығысуымен айналысқан. Араб билігі оларға ежелгі Тбилиси мен шығыс Картлиде табан тіреуге мүмкіндік бермегенмен, Багратидтер алғашқы иелігін Клартжети мен Месхетиде табысты сақтап қалды және Византия протектораты кезінде өз иеліктерін оңтүстікке қарай армяндық шерулерге дейін кеңейтіп, қазіргі тарихта Тао Клартжети деп аталатын үлкен саяси құрылым құрды. 813 жылы жаңа династия Ашот I-мен бірге Иберияның (Картли) президенті титулын иеленді, оған император құрметті титул берді. Монархияның жандандырғанына қарамастан, Грузия жерлері бәсекелес билік арасында бөлініп қалды, Тбилиси арабтардың қолында қалды. Ашот I-нің ұлдары мен немерелері үш бөлек тармақ құрды - Картли, Тао және Кларджети желілері - жиі бір-бірімен және көршілес билеушілермен күресіп отырды. Картли әулеті билік құрды; 888 жылы Адарнасе I-мен бірге 580 жылдан бері ұйықтап жатқан жергілікті Иберия корольдік билігін қалпына келтірді. Оның ұрпағы Баграт III Тао Кларджети мен Абхазия патшалығында мұрасын нығайта алды, бұл негізінен оның энергикалық асырап алған әкесі Давид III Таоның дипломатиясы мен жаулап алуларына байланысты болды.
Алтын ғасыр
Бұл біріккен монархия 11 ғасыр бойы Византия мен Селжұқ империяларынан тәуелсіздігін сақтап, Селжұқ шабуылдарын тежеген және Грузияның бірігуін 1122 жылы Тбилисиді қайта жаулап алумен аяқтаған Давид IV (10891125) тұсында өркендеді. Династиялық қақтығыстардың қайта-қайта орын алуына қарамастан, патшалық Деметрий I (11251156), Георг III (11561184), әсіресе оның қызы Тамар Ұлы (11841213) билік құрған кезде өркендеуін жалғастырды.
Төмендеу
1225 жылы Хорезмдіктер мен 1236 жылы монғолдардың басып кіруі Грузияның "алтын дәуірін" аяқтады. Моңғол билігіне қарсы күрес батыс Грузияда (Имеретиде) Багратиони әулетінің амбициялық саласы бар диархияны құрды. Георгий V-дің (1299-1302, 1314-1346) тұсында қысқа уақытқа қайта қосылу мен қайта жаңғыру болды, бірақ 1386 және 1403 жылдар аралығында түрік-монғол жаулап алушысы Тимурдың сегіз шабуылдары Грузия патшалығына үлкен соққы болды. Шамамен бір ғасырдан кейін оның бірлігін екі түркі федерациясы - Қара Көюнлу мен Ақ Көюнлу бұзған. 1490/91 жылдары бір кездегі қуатты монархия үш тәуелсіз патшалыққа бөлінді Картли (орталық және шығыс Грузия), Кахетия (шығыс Грузия) және Имерети (батыс Грузия) әрқайсысы Багратиони әулетінің бәсекелес тармағы басқарады, ал бес жартылай тәуелсіз княздікке Одиши Мингрелия, Гурия, Абхазия, Сванетия және Самцхе өздерінің феодалдық кландары үстемдік етеді. Кейінгі үш ғасыр ішінде грузин билеушілері түрік Осман және парсы Сафави, Афшарид және Каджар билігінің астында өздерінің қауіпті автономиясын сақтады, бірақ кейде күшті иелерінің қолында қуыршақтардан гөрі аз қызмет етті. 1798 жылы Ерекле қайтыс болғаннан кейін оның ұлы және мұрагері, король Георгий XII Ресей императоры Павел І-ден қорғаныс сұрауын қайталады. Шарттар туралы келіссөздер әлі де жалғасып жатқан кезде, Павел 1800 жылы 18 желтоқсанда манифестке қол қойып, Картли Кахетияны Ресей империясына біріктіру туралы мәлімдеді. Бұл жарлық король Георгийдің 28 желтоқсанда қайтыс болғанға дейін құпия сақталды. Оның үлкен ұлы, царевич Давид, 1799 жылы 18 сәуірде император Павел патшаның мұрагері ретінде ресми түрде танылды, бірақ оның әкесі қайтыс болғаннан кейін патшалық билікке енуі танылмады. 1801 жылдың 12 қыркүйегінде Ресей императоры Александр I Грузияның тағынан Багратиони әулетін алып тастап, Паульдің шешімін ресми түрде растады. Имерети әулетінің билігі он жылдан аз уақыттан кейін аяқталды. 1804 жылы 25 сәуірде Осман империясының вассалы болған Имеретия патшасы Сүлеймен II Георгиевск келісімінің шарттарына ұқсас шарттармен Ресеймен Елазнаури келісімін жасасуға көндірілді. Алайда 1810 жылы 20 ақпанда Ресей әскері Сүлейменді тақтан түсірді. Ол билікті қайта алуға бағытталған көтерілісте жеңілді, 1815 жылы Осман Түркиясының Трабзон қаласында жер аударылу кезінде қайтыс болды. Грузиядағы Ресей билігі Иранмен және Осман империясымен жасалған түрлі бейбіт келісімдер арқылы мойындалды, ал қалған Грузия аумақтары XIX ғасырдың барысында Ресей империясына бірте-бірте қосылды.
Багратиони Ресейде
Ресей империясында Багратионилер аристократтардың беделді отбасы болды. Ең танымал - Пётр Багратион ханзадасы, Картли патшасы Джессидің шөбересі, 1812 жылғы Отан соғысының батыры және орыс генералы болды. 1942 жылы әулеттің генеалогиялық жағынан жоғары тармағынан шыққан ханзада Иракли (Эрекле) Багратиони Мухранели өзін Грузияның патша үйінің басшысы деп жариялады. Ол жер аударылған грузиндер дәстүршілерінің одағына негіз қойды. Оның екінші әйелі Мария Антониетта Паскини, Угоның қызы, граф ди Костафиорита, оған ұл және мұрагер туып берді, бірақ 1944 жылдың ақпан айында бала туғанда қайтыс болды.
Грузинск филиалы
Багратион Грузинский сызығы, Мұхрани княздарына қарағанда, санжыра жағынан кіші болса да, Кахетия патшалығында билік құрды, 1762 жылы екі патшалықты Картли Кахетия патшалығында біріктірді және 1800 жылы Ресейге қосылғанға дейін егемендігін жоғалтпады. Принц Нугзар Петрович Багратион Грузинский (1950 жылы туған) - Картли Кахетияның соңғы патшасы Георг XII-нің ең аға белгілі аталық ұрпағы. Ол династияның кахетиялық тармағының басшысы. Нұғзар театр және кино режиссері, ал оның әкесі, ханзада Петре Багратион Грузинский (1920-1984), ақын, "Тифлис жырының" авторы. Нұғзардың еркек ұрпағы болмағандықтан, Баграттың кіші інісі Илияның (17911854) үлкен немересі, князь Евгений Петрович Грузинский (1947 2018), Ресей Федерациясында өмір сүрген, сол тұңғыштық қағидаты бойынша мұрагер болып саналды.
Имерети филиалы
Түрлі көздер Имерети әулетінің басшысы ретінде үш түрлі сызықты ұсынады, олар ұзақ уақыттан бері жойылған Имерети патшалығына, 1810 жылы тәуелсіздігін жоғалтқан үш грузин патшалығының соңғысына, үміткер бола алады. Имеретидің биліктен шығарылған Давид II-нің еркек ұрпағы 1978 жылы ханзада Константин Имеретинскийдің өлімімен жойылып кетті. Оның артында ағасының үш қызы қалды. Алайда, князь Нугазар Петрович Багратион Грузинский Имеретия бөлімшесінің басшылығы 20 ғасырдың басында қандай да бір себептермен Имеретия князі Баграттың үлкен ұлынан шыққан кадет бөлімшесіне берілді деп мәлімдейді. Алайда бұл тармақ 1937 жылы еркек ұрпақтарында, ал 2009 жылы әйел ұрпақтарында жойылып кетті. Үшінші талап бойынша, Баграттың жас ұлынан тараған тағы бір тармақ бар. Бұл сызық еркек желіде сақталып қалды және оны принц Дэвид Багратиони (1948 жылы туған) басқарады (мухрани тармағынан шыққан оның жас есімін шатастырмау керек). Қазіргі талапкер - Иракли Давитис Дзе Багратиони (грузинше: ირაკლი დავითის ძე ბაგრატიონი), Имеретидің патшалық Багратиони әулетінің грузин ұрпағының басшысы, Имерети патшаларының тікелей еркек ұрпағы, Имеретидің патшасы Александр V (грузинше: ალექსანდრე V) (1703/4 1752 наурыз), Багратиони әулетінің патшасы (Батыс Грузия). Иракли - Давид Брагатиони мен Ирина Кобахидзедің ұлы, 1982 жылы 10 шілдеде Грузияның Имерети қаласында туған. Ол Багратиони Имерети әулетінің болашақ мұрагері және басшысы. Иракли Грузия Патриархы, сондай-ақ Константинопольдің Экуменикалық Патриархы, сондай-ақ Бизантияның Нобельдік Одағы (Ένωση της Βυζαντινής ευγένειας) тарапынан танылды.
Багратиони филиалдарының одағы
Принц Нугзардың қызы, екі қызы бар ажырасқан мұғалім және журналист ханшайым Ана 2009 жылы 8 ақпанда Тбилисидің Самеба соборында ханшайым Давит Багратиони Мухранелиге үйленді. Бұл үйлену Грузинский мен Мухрани грузин патша отбасының бұтақтарын біріктірді және 3000 көрермен, лауазымды адамдар мен шетелдік дипломаттар жиналды, сондай-ақ грузиндік БАҚ-тың кеңінен қамтылуы. Бұл үйлену тойының династиялық маңызы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Грузияны дүр сілкіндірген саяси партиялық алауыздықтың ортасында Грузияның Патриархы Илия II 2007 жылы қазан айында ұлттық бірлікке жету жолы ретінде монархияны қалпына келтіруді жариялады. Бұл кейбір саясаткерлер мен партияларды Грузияның конституциялық монархиясы туралы түсінікке итермелегенімен, ежелгі династияның ханзадалары мен жақтастары арасында бәсекелестік туындады, өйткені тарихшылар мен заңгерлер екі ғасыр бойы бос тұрған таққа Багратионидің қайсысының ең мықты мұрагерлік құқығы бар екенін талқылады.