Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс славян тілі
East Slavic language
Русин (Русин; ; ) – Шығыс славян тілдерінің бірі. Орталық және Шығыс Еуропаның бірқатар аймақтарында русиндер қолданатын, кириллицамен жазылатын тіл. Тілде сөйлейтін адамдардың көп бөлігі Транскарпатиядан басталып, батысқа қарай Словакияның шығысы мен Польшаның оңтүстік-шығысына дейінгі географиялық аймақта, Карпат Рутениясы деп аталатын жерде қоныстанған. Сербияның Воеводина аймағында ірі паннониялық русин тілдік тобы да бар, сонымен қатар русиндер әлемнің түкпір-түкпірінде таралған. Еуропалық өңірлік және азшылық тілдер хартасына сәйкес, Русин Босния және Герцеговина, Хорватия, Венгрия, Румыния, Польша (Лемко тілі ретінде), Сербия және Словакия елдері тарапынан қорғалатын азшылық тілі ретінде ресми мойындалған. Русиннің тіл екені немесе диалект екені жөніндегі мәселе әлі де даулы. Чех, словак, венгр, сондай-ақ американдық және кейбір польшалық және серб тіл білімі мамандары оны жеке тіл деп есептейді (өз ISO 639-3 кодымен), ал басқа ғалымдар (Украина, Польша, Сербия және Румынияда) оны украин тілінің диалектісі деп санайды.
Rusyn ('/r//uː//s//ᵻ//n/ ROOsin; ; ) is an East Slavic language spoken by Rusyns in parts of Central and Eastern Europe, and written in the Cyrillic script. The majority of speakers live in an area known as Carpathian Ruthenia that spans from Transcarpathia, westward into eastern Slovakia and south east Poland. There is also a sizeable Pannonian Rusyn linguistic island in Vojvodina, Serbia, as well as a Rusyn diaspora throughout the world. Per the European Charter for Regional or Minority Languages, Rusyn is officially recognized as a protected minority language by Bosnia and Herzegovina, Croatia, Hungary, Romania, Poland (as Lemko), Serbia, and Slovakia. The categorization of Rusyn as a language or dialect is a source of controversy. Czech, Slovak, and Hungarian, as well as American and some Polish and Serbian linguists treat it as a distinct language (with its own ISO 639 3 code), whereas other scholars (in Ukraine, Poland, Serbia, and Romania) treat it as a dialect of Ukrainian.
Атауы
Ағылшын тілінде "русин" термині ISO ұйымымен ресми түрде мойындалған. Бұл тілді атау үшін кейде басқа да сөздер қолданылады, көбінесе "рутения" немесе "рутене" (/UK//r//ʊ/'/θ//iː//n/ RUUTHeen, /US//r//uː/'/θ//iː//n/ ROOtheen) сияқты сырттан келген атаулардың негізінде пайда болады. Бұл атаулардың мағынасы көбінесе жалпылама болып келеді, сондықтан (аймақтық сипаттамаларды қосу арқылы) нақтырақ атаулар туындайды, мысалы: Карпат рутения/рутене немесе Карпат рутения/рутене. Русин қауымы ішінде бұл тілді немесе қарапайым тілде "біздіңше сөйлеу" деп те атайды.
In the English language, the term Rusyn is recognized officially by the ISO. Other names are sometimes also used to refer to the language, mainly deriving from exonyms such as Ruthenian or Ruthene (/UK//r//ʊ/'/θ//iː//n/ RUUTHeen, /US//r//uː/'/θ//iː//n/ ROOtheen), that have more general meanings, and thus (by adding regional adjectives) some specific designations are formed, such as: Carpathian Ruthenian/Ruthene or Carpatho Ruthenian/Ruthene. Within the Rusyn community, the language is also referred as , or simply referred to as speaking our way .
Жіктеу
Русин тілінің жіктелуі тарихи тұрғыдан лингвистикалық және саяси тұрғыдан даулы болды. 19 ғасырда лингвистер арасында Мажарстан Корольдігінің солтүстік-шығыс (Карпат) аймақтарында, сондай-ақ Галисия және Лодомерия Корольдігінің көршілес аймақтарында сөйленген Шығыс славян диалектілерін жіктеу туралы бірнеше сұрақтар туындады. Осы сұрақтардан үш негізгі теория пайда болды:
The classification of the Rusyn language has historically been both linguistically and politically controversial. During the 19th century, several questions were raised among linguists, regarding the classification of East Slavic dialects that were spoken in the northeastern (Carpathian) regions of the Kingdom of Hungary, and also in neighbouring regions of the Kingdom of Galicia and Lodomeria. From those questions, three main theories emerged:
Кейбір лингвистер Карпат аймағындағы Шығыс славян диалектілерін орыс тілінің ерекше түрі ретінде жіктеу керек деп санды. Басқа лингвистер бұл диалекттерді ерекше украин тілінің батыс түрі ретінде жіктеуге тиіс деп санды. Үшінші топ бұл диалекттерді ерекше Шығыс славян тілі ретінде тануға жеткілікті деп санды. Осы тілдік дауларға қарамастан, Карпат аймағын басқаратын Австро-Венгрия монархиясы қолданған ресми терминология өзгермеді. Австро-Венгрия мемлекеттік билігі үшін Монархия шекарасындағы барлық Шығыс славян тілдік қауымдастығы Рутен тілі (Ruthenische Sprache, Rutén nyelv) деп жіктелді, бұл архаикалық және экзонимдік термин 1918 жылға дейін қолданыста болды.
Some linguists claimed that East Slavic dialects of the Carpathian region should be classified as specific varieties of the Russian language. Other linguists argued that those dialects should be classified as western varieties of a distinctive Ukrainian language. A third group claimed that those dialects are specific enough to be recognized as a distinctive East Slavic language. In spite of these linguistic disputes, official terminology used by the Austro Hungarian Monarchy that ruled the Carpathian region remained unchanged. For Austro Hungarian state authorities, the entire East Slavic linguistic body within the borders of the Monarchy was classified as Ruthenian language (ruthenische Sprache, Rutén nyelv), an archaic and exonymic term that remained in use until 1918.
Карпат русыны тұқымдастары
Русин тілінің негізгі континуумы Транскарпатиядан басталып, Карпат тауларымен батысқа қарай, Оңтүстік-Шығыс Польша мен Шығыс Словакияға дейін созылады, осы аймақ Карпат Рутені деп аталады. Кез келген тіл сияқты, русин тілінің үш негізгі түрі де фонетика, морфология және синтаксис тұрғысынан әртүрлі, олардың әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктері бар, сонымен қатар олардың жергілікті тармақтары да кездеседі. Русин континуумына тарихи түрде Лемко және Бойко тілдері жатады, ал ол, әдетте, Хукул тілімен аяқталады, ол "русин континуумына тікелей кірмейді, бірақ украин тілінің диалектісі ретінде қарастырылады". Шығыс славян тілдері отбасының ең батыс мүшесі ретінде, ол Польша және Словакия тілдерімен ұзақ байланыста болғандықтан, Шығыс славян тілдеріне тән бірқатар Батыс славян тілінің ерекшеліктерін қабылдаған.
The main continuum of Rusyn varieties stretches from Transcarpathia and follows the Carpathian Mountains westward into South Eastern Poland and Eastern Slovakia, forming an area referred to as Carpathian Ruthenia. As with any language, all three major varieties of Rusyn vary with respect to phonology, morphology, and syntax, and have various features unique to themselves, while of course also containing their own, more local sub varieties. The continuum of Rusyn is agreed to include the varieties known historically as Lemko and Bojko, and is also generally accepted to end at or with the Hucul variety, which is "not included in the Rusyn continuum per se, but represent[s] a linguistic variant better seen as a dialect of Ukrainian". As the westernmost member of the family of East Slavic languages, it has also acquired a number of West Slavic features—unique to East Slavic languages—due to prolonged contact with the coterritorial languages of Polish and Slovak.