Кіріспе

Нью-Мексикодағы тарихи саудагерлер тобы Команчеролар - 18 және 19 ғасырлардағы саудагерлер тобы, олардың штаттары Нью-Мексиконың солтүстік және орталық бөлігінде орналасқан. Олар өздерінің тіршілігін Солтүстік Американың оңтүстік жазықтарындағы Солтүстік-Шығыс Нью-Мексико, Батыс Техас және басқа да бөліктеріндегі көшпелі Ұлы жазықтардың үнді тайпаларымен сауда жасау арқылы жасады. "Команчеро" атауы олардың аумағында сауда-саттық жасайтын Команче тайпасынан шыққан. Олар команшылардан тері, мал және құл алуға өндірілген тауарлар (құралдар мен маталар), ұн, темекі және нанмен сауда жасады. Команчеролар қару-жарақ пен оқ-дәріге тұрақты қол жеткізе алмағандықтан, олардың бұл заттармен команчелермен қаншалықты сауда жасағаны туралы келіспеушіліктер бар.

Тарих

Испандықтар өз жылқыларымен Американың оңтүстік-батысына келгенге дейін, 1540 жылдары басталған алғашқы зерттеулер мен 1590 жылдардың соңында тұрақты қоныстанумен, Команчтар деп аталатын адамдар Оңтүстік биік жазықтарда өмір сүрмеген. Команчтар, Шошонеялық адамдар, Солтүстікке көшіп келді және 18 ғасырдың басында жеке және ерекше тайпа ретінде пайда болды, негізінен 1680 жылғы Пуэбло көтерілісінен кейін жылқының асыл тұқымды қорларын алу нәтижесінде. Олар Роки таулары арқылы оңтүстікке қарай көшіп, Оңтүстік биік жазықтарға жетті. 18 ғасырдың бірінші жартысында команчтер өздерінің қоныстану аймағын біртіндеп Оңтүстік биік жазықтар мен Техастың үлкен аудандарына таратты, онда олар испандықтардың келуінен бұрын өмір сүрген тайпалық халықтарды, негізінен Апачтарды, солтүстіктен келген атабаскандықтардың ертедегі көшіп-қону тобы болды. 1719 жылы команчтер Рио-Гранде аңғарындағы қоныстарға атпен алғашқы рейд жасады. Келесі 60 жыл бойы Команчтардың испандықтармен және Пуэбло қоныстарымен қарым-қатынасы әртүрлі топтар кейде бейбіт жағдайда, кейде Рио-Гранде бойындағы қоныстармен соғыста болған сауда және рейдтерден тұратын. 18 ғасырдың ортасында (1750-1780), жазық тайпалары, атап айтқанда, Команчи, сонымен қатар Апачи және басқа тайпалар тайпалары, Pueblos және испан қоныстарына жылқы, жүгері және құлдар үшін үнемі жиілікпен шабуыл жасады. Бұл 1779 жылға дейін жалғасты, ол кезде 500 адамнан тұратын армия жаңа жас губернатор Хуан Баутиста де Анзаның тікелей басшылығымен және 200 жергілікті көмекшілерді қоса алғанда, ең үлкен және белсенді топқа қарсы жазалау экспедициясын жүргізді. Команчилердің жаулап алушылары, оларды Жасыл мүйіз (Cuerno Verde) деп аталатын адам басқарды және команчилерді лагерінде таң қалдырды, Жасыл мүйізді өлтірді және команчилерге ауыр жеңіліс жасады. 1785 жылдың аяғында барлық, немесе негізінен барлық, Команч тайпалары келісті. 1786 жылы 28 ақпанда Пекос Пуэблода Команчилер мен испандар арасындағы келісімге қол қойылды. Бұл келісім команчеро саудасының толық дамуына жол ашты. Осыдан бұрын Нью-Мексиконың команчтармен саудасы негізінен команчтардың Таос және Пекос Пуэблосындағы сауда жәрмеңкелеріне қатысуымен және Санта-Круз, Санта-Фе, Валенсия және Томе қалаларындағы испан отарлаушыларымен саудамен шектелген болатын. 1780 жылға дейін Оңтүстік биік жазықта Пуэбло мен испандықтардың шағын топтары мен түрлі Команчи топтары арасында ара-тұра сауда болғанына қарамастан, сол жылдан кейін Comanchero саудасы өсіп, өркендеді. 1780-жылдардан бастап 19-ғасырдың ортасына дейін Команчеро саудасы Оңтүстік биік жазықтардың әртүрлі жерлерінде, атап айтқанда Нью-Мексиконың солтүстік-шығысында қазіргі Хардинг округінің Сехита-де-Лос Команчерос және қазіргі Бриско округінің Квитакеге жақын Техастың Пало-Дуро каньоны аймағында өркендеді. АҚШ үкіметі Америка Азамат соғысынан кейін команчтарға қарсы соғысты бастағанда, олардың команче союздастары мен туыстары команчтерге қару-жарақ пен оқ-дәрімен қамтамасыз ету арқылы қарсылық көрсетуге көмектесті. АҚШ армиясының бұл саудаға тыйым салуға тырысуы 1874-1875 жылдың қысына дейін сәтті болмады, ол кезде генерал Рональд Маккензидің басшылығымен АҚШ армиясының әскерлері Пало-Дуро каньонында команчтердің бес лагеріне шабуыл жасап, жеңіске ұшырады, лагерьлерді өртеп, 1400 жылқыны тұтқынға алды және жойды. Бұл жеңіліс, олардың жылқылары, лагерлері мен азық-түлік қорын жоғалту, еркін жүріп жатқан команштардың соңғы тобы, Куахада Куана Паркердің қол астында Оклахома штатының Форт-Силл қаласында резервация өміріне берілді. Бұл 100 жылға жуық уақыттан бері жалғасып келе жатқан Comanche және Comanchero сауда қатынастарына тоқтам жасады.

Ұлты

Джозиа Грег бұл саудагерлерді былай деп сипаттады: "Команчеролардың бұл партиялары әдетте шекаралық ауылдардың кедей және өрескел сыныптарынан тұрады, олар жылына бірнеше рет жиналып, жазықтарға бірнеше арқандар мен әр түрлі кернейлермен, және мүмкін нан немесе пиноль тортасымен шығады". Кейбір тарихшылар мен жазушылар команчероларды Мексика саудагерлері деп атайды. Мексикадан келген саудагерлер кейде Команчеро саудасына қатысқан болса, көпшілігі Нью-Мексикодан, испаниялықтар мен аралас ұлттың адамдары болды. Сол кездегі жаңа мексикалықтар испан отарлаушыларының және жауынгерлерінің және Нью-Мексиконың америкалық түпкүлкілерінің ұрпақтары болды. Нью-Мексиконың жергілікті халықтарына Пуэбло, Команч, Апачи, Киова және Навахо кірді. Команчеролар Нью-Мексикодағы бифол аулаушылары - циболеролардан ерекшеленеді. Алайда, Команчеролар да, Сиболеролар да негізінен Нью-Мексикодан шыққан испандықтар болды.

Кино және теледидардағы рөлдері

Команчеролар көптеген классикалық батыс фильмдерінде және телешоуларында зұлымдар мен заңсыздар ретінде көрінеді. Gunsmoke телесериалы 1973 жылы 10 және 17 қыркүйекте эфирге шыққан "Сату үшін әйелдер" (19 маусым, 1 және 2 сериялар) деп аталатын 2 бөлімді эпизодта Команчеролар тақырыбымен айналысты. Бұл эпизодта Джеймс Уитмор қонақ ретінде Ирландияда туған Команчеро саудагерінің басшысы ретінде ойнады. Бұл эпизод сонымен қатар эпизодтың ашылуы туралы баяндаған Уильям Конрадтың Gunsmoke қайта қосылуын белгіледі. Конрад 1952 жылдан 1961 жылға дейін Gunsmoke радио сериясында алғашқы Мэтт Диллон рөлін ойнады. "Соңғы команчеро" (1958) сериясында ABC/Warner Brothers сериясының эпизоды Шеен, кейіпкер актер Харольд Дж. Стоун заңсыз Гейб Ларкин, соңғы Команчеро ретінде ойнайды. 1960 жылы "Бонанза" сериясының "Соңғы викинг" эпизодында Невилл Брэнд "Команчеро" деп аталатын заңсыздардың тобының мүшесі рөлін ойнады. Джон Уэйн мен Ли Марвиннің қатысуымен түсірілген "Команчеролар" (1961) фильмі Пол Веллманның 1952 жылғы сол атты романының негізінде түсірілген. 1972 жылы түсірілген "Азаматтар" фильмінде команчеролар бастаған үндістер тобы жылқы ұрлап, қоныстанушыларды өлтіруде. Команчеролар тобы 1976 жылы "Заңсыз Джози Уэльс" фильмінде зорлауға тырысқандар ретінде көрінеді.