Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нью-Мексикодағы тарихи саудагерлер тобы Команчеролар - 18 және 19 ғасырлардағы саудагерлер тобы, олардың штаттары Нью-Мексиконың солтүстік және орталық бөлігінде орналасқан. Олар өздерінің тіршілігін Солтүстік Американың оңтүстік жазықтарындағы Солтүстік-Шығыс Нью-Мексико, Батыс Техас және басқа да бөліктеріндегі көшпелі Ұлы жазықтардың үнді тайпаларымен сауда жасау арқылы жасады. "Команчеро" атауы олардың аумағында сауда-саттық жасайтын Команче тайпасынан шыққан. Олар команшылардан тері, мал және құл алуға өндірілген тауарлар (құралдар мен маталар), ұн, темекі және нанмен сауда жасады. Команчеролар қару-жарақ пен оқ-дәріге тұрақты қол жеткізе алмағандықтан, олардың бұл заттармен команчелермен қаншалықты сауда жасағаны туралы келіспеушіліктер бар.
Group of historical traders in New Mexico
The Comancheros were a group of 18th and 19th century traders based in northern and central New Mexico. They made their living by trading with the nomadic Great Plains Indian tribes in northeastern New Mexico, West Texas, and other parts of the southern plains of North America. The name "Comancheros" comes from the Comanche tribe, in whose territory they traded. They traded manufactured goods (tools and cloth), flour, tobacco, and bread for hides, livestock and slaves from the Comanche. As the Comancheros did not have regular access to weapons and gunpowder, there is disagreement about how much they traded these with the Comanche.
Тарих
Испандықтар өз жылқыларымен Американың оңтүстік-батысына келгенге дейін, 1540 жылдары басталған алғашқы зерттеулер мен 1590 жылдардың соңында тұрақты қоныстанумен, Команчтар деп аталатын адамдар Оңтүстік биік жазықтарда өмір сүрмеген. Команчтар, Шошонеялық адамдар, Солтүстікке көшіп келді және 18 ғасырдың басында жеке және ерекше тайпа ретінде пайда болды, негізінен 1680 жылғы Пуэбло көтерілісінен кейін жылқының асыл тұқымды қорларын алу нәтижесінде. Олар Роки таулары арқылы оңтүстікке қарай көшіп, Оңтүстік биік жазықтарға жетті. 18 ғасырдың бірінші жартысында команчтер өздерінің қоныстану аймағын біртіндеп Оңтүстік биік жазықтар мен Техастың үлкен аудандарына таратты, онда олар испандықтардың келуінен бұрын өмір сүрген тайпалық халықтарды, негізінен Апачтарды, солтүстіктен келген атабаскандықтардың ертедегі көшіп-қону тобы болды. 1719 жылы команчтер Рио-Гранде аңғарындағы қоныстарға атпен алғашқы рейд жасады. Келесі 60 жыл бойы Команчтардың испандықтармен және Пуэбло қоныстарымен қарым-қатынасы әртүрлі топтар кейде бейбіт жағдайда, кейде Рио-Гранде бойындағы қоныстармен соғыста болған сауда және рейдтерден тұратын. 18 ғасырдың ортасында (1750-1780), жазық тайпалары, атап айтқанда, Команчи, сонымен қатар Апачи және басқа тайпалар тайпалары, Pueblos және испан қоныстарына жылқы, жүгері және құлдар үшін үнемі жиілікпен шабуыл жасады. Бұл 1779 жылға дейін жалғасты, ол кезде 500 адамнан тұратын армия жаңа жас губернатор Хуан Баутиста де Анзаның тікелей басшылығымен және 200 жергілікті көмекшілерді қоса алғанда, ең үлкен және белсенді топқа қарсы жазалау экспедициясын жүргізді. Команчилердің жаулап алушылары, оларды Жасыл мүйіз (Cuerno Verde) деп аталатын адам басқарды және команчилерді лагерінде таң қалдырды, Жасыл мүйізді өлтірді және команчилерге ауыр жеңіліс жасады. 1785 жылдың аяғында барлық, немесе негізінен барлық, Команч тайпалары келісті. 1786 жылы 28 ақпанда Пекос Пуэблода Команчилер мен испандар арасындағы келісімге қол қойылды. Бұл келісім команчеро саудасының толық дамуына жол ашты. Осыдан бұрын Нью-Мексиконың команчтармен саудасы негізінен команчтардың Таос және Пекос Пуэблосындағы сауда жәрмеңкелеріне қатысуымен және Санта-Круз, Санта-Фе, Валенсия және Томе қалаларындағы испан отарлаушыларымен саудамен шектелген болатын. 1780 жылға дейін Оңтүстік биік жазықта Пуэбло мен испандықтардың шағын топтары мен түрлі Команчи топтары арасында ара-тұра сауда болғанына қарамастан, сол жылдан кейін Comanchero саудасы өсіп, өркендеді. 1780-жылдардан бастап 19-ғасырдың ортасына дейін Команчеро саудасы Оңтүстік биік жазықтардың әртүрлі жерлерінде, атап айтқанда Нью-Мексиконың солтүстік-шығысында қазіргі Хардинг округінің Сехита-де-Лос Команчерос және қазіргі Бриско округінің Квитакеге жақын Техастың Пало-Дуро каньоны аймағында өркендеді. АҚШ үкіметі Америка Азамат соғысынан кейін команчтарға қарсы соғысты бастағанда, олардың команче союздастары мен туыстары команчтерге қару-жарақ пен оқ-дәрімен қамтамасыз ету арқылы қарсылық көрсетуге көмектесті. АҚШ армиясының бұл саудаға тыйым салуға тырысуы 1874-1875 жылдың қысына дейін сәтті болмады, ол кезде генерал Рональд Маккензидің басшылығымен АҚШ армиясының әскерлері Пало-Дуро каньонында команчтердің бес лагеріне шабуыл жасап, жеңіске ұшырады, лагерьлерді өртеп, 1400 жылқыны тұтқынға алды және жойды. Бұл жеңіліс, олардың жылқылары, лагерлері мен азық-түлік қорын жоғалту, еркін жүріп жатқан команштардың соңғы тобы, Куахада Куана Паркердің қол астында Оклахома штатының Форт-Силл қаласында резервация өміріне берілді. Бұл 100 жылға жуық уақыттан бері жалғасып келе жатқан Comanche және Comanchero сауда қатынастарына тоқтам жасады.
Prior to the coming of the Spanish, with their horses, into the American Southwest, with early explorations beginning in the 1540s and permanent settlement in the late 1590s, the people who came to be known as Comanches did not live in the Southern High Plains. The Comanches, a Shoshonean people, migrated from the North and arose as a separate and distinct tribe in the early 18th century, largely as a result of having obtained breeding stocks of horses after the Pueblo Revolt of 1680. They migrated southward through the Rocky Mountains and into the Southern High Plains, where they and their Shoshonean kinsmen, the Utes, began to appear at trade fairs in Taos about 1700. During the first half of the 18th century the Comanche gradually spread their area of occupation throughout the Southern High Plains and large areas of Texas, where they largely displaced the tribal peoples who had lived there prior to the coming of the Spaniards, mostly the Apache, who were themselves an earlier migrant group of Athabaskan peoples from the North. In 1719, the Comanches made the first recorded raid for horses upon the settlements of the Rio Grande Valley. For the next 60 years, the relations of the Comanches with the Spanish and Pueblo settlements was a patchwork of alternate trading and raiding, with different bands being sometimes at peace and sometimes at war with the settlements along the Rio Grande. During the mid 18th century (1750–1780), the plains tribes, notably the Comanche, but also the Apache and other tribal groups, raided the Pueblos and Spanish settlements for horses, corn and slaves with ever increasing frequency. This continued until 1779, when a 500 man army led directly by the new young governor, Juan Bautista de Anza, and including 200 native auxiliaries, undertook a punitive expedition against the largest and most active group of Comanche raiders, who were led by a man known as Green Horn (Cuerno Verde), and, surprising the Comanches in their camp, killed Green Horn and dealt a severe defeat to the Comanches. By the end of 1785 all, or substantially all, of the Comanche bands had agreed. On 28 February 1786 at the Pecos Pueblo a treaty between the Comanche and the Spanish in New Mexico was signed between Governor de Anza and Ecueracapa, a Comanche war chief who had been selected as a plenipotentiary for the Comanche nation. This treaty opened the way for the full development of the Comanchero trade. Prior to this New Mexico trade with the Comanche had been essentially limited to Comanche attendance at trade fairs at the Taos and Pecos Pueblos, and trade with the Spanish settlers at Santa Cruz, Santa Fe, Valencia and Tome. Although there was no doubt intermittent trading between small groups of Pueblos and Spaniards with various Comanche bands on the Southern High Plains prior to 1780, the real Comanchero trade grew and flourished after that year. From the 1780s until the mid 19th century, the Comanchero trade flourished at different locales on the Southern High Plains, notably in northeastern New Mexico at Cejita de Los Comancheros in present day Harding County and in the Palo Duro Canyon area of Texas near Quitaque in present day Briscoe County. When the U. S. government commenced its war against the Comanches after the American Civil War, their Comanchero allies and relatives assisted the Comanche resistance by supplying firearms and ammunition to the tribes. The US Army's attempts to interdict this trade were relatively unsuccessful until the winter of 1874–1875, when US Army troops under General Ranald Mackenzie attacked and defeated five camps of Comanches in Palo Duro Canyon, burning the camps and capturing and destroying 1400 horses. This defeat, and loss of their horses, camps and food supplies, caused the last band of the free roaming Comanches, the Kwahada under Quanah Parker, to surrender to reservation life at Ft. Sill, Oklahoma. This brought an end to the old Comanche and Comanchero trade relationship, which had existed for almost 100 years.
Ұлты
Джозиа Грег бұл саудагерлерді былай деп сипаттады: "Команчеролардың бұл партиялары әдетте шекаралық ауылдардың кедей және өрескел сыныптарынан тұрады, олар жылына бірнеше рет жиналып, жазықтарға бірнеше арқандар мен әр түрлі кернейлермен, және мүмкін нан немесе пиноль тортасымен шығады". Кейбір тарихшылар мен жазушылар команчероларды Мексика саудагерлері деп атайды. Мексикадан келген саудагерлер кейде Команчеро саудасына қатысқан болса, көпшілігі Нью-Мексикодан, испаниялықтар мен аралас ұлттың адамдары болды. Сол кездегі жаңа мексикалықтар испан отарлаушыларының және жауынгерлерінің және Нью-Мексиконың америкалық түпкүлкілерінің ұрпақтары болды. Нью-Мексиконың жергілікті халықтарына Пуэбло, Команч, Апачи, Киова және Навахо кірді. Команчеролар Нью-Мексикодағы бифол аулаушылары - циболеролардан ерекшеленеді. Алайда, Команчеролар да, Сиболеролар да негізінен Нью-Мексикодан шыққан испандықтар болды.
Josiah Gregg described these traders as, "These parties of Comancheros are usually composed of the indigent and rude classes of the frontier villages, who collect together several times a year, and launch upon the plains with a few trinkets and trumperies of all kinds, and perhaps a bag of bread or pinole." Some historians and writers have referred to the Comancheros as Mexican traders. While traders from Mexico were occasionally involved with the Comanchero trade, by far the majority were from New Mexico, Hispanics and people of mixed ethnicity. New Mexicans of the time were the descendants of the Spanish colonial settlers and soldiers and the Native American peoples of New Mexico. The native peoples in New Mexico included the Pueblo, the Comanche, the Apache, the Kiowa, and the Navajo. The Comancheros are distinguishable from the Ciboleros, the buffalo hunters from New Mexico. Both Comancheros and Ciboleros, however, were primarily Hispanics from New Mexico.
Кино және теледидардағы рөлдері
Команчеролар көптеген классикалық батыс фильмдерінде және телешоуларында зұлымдар мен заңсыздар ретінде көрінеді. Gunsmoke телесериалы 1973 жылы 10 және 17 қыркүйекте эфирге шыққан "Сату үшін әйелдер" (19 маусым, 1 және 2 сериялар) деп аталатын 2 бөлімді эпизодта Команчеролар тақырыбымен айналысты. Бұл эпизодта Джеймс Уитмор қонақ ретінде Ирландияда туған Команчеро саудагерінің басшысы ретінде ойнады. Бұл эпизод сонымен қатар эпизодтың ашылуы туралы баяндаған Уильям Конрадтың Gunsmoke қайта қосылуын белгіледі. Конрад 1952 жылдан 1961 жылға дейін Gunsmoke радио сериясында алғашқы Мэтт Диллон рөлін ойнады. "Соңғы команчеро" (1958) сериясында ABC/Warner Brothers сериясының эпизоды Шеен, кейіпкер актер Харольд Дж. Стоун заңсыз Гейб Ларкин, соңғы Команчеро ретінде ойнайды. 1960 жылы "Бонанза" сериясының "Соңғы викинг" эпизодында Невилл Брэнд "Команчеро" деп аталатын заңсыздардың тобының мүшесі рөлін ойнады. Джон Уэйн мен Ли Марвиннің қатысуымен түсірілген "Команчеролар" (1961) фильмі Пол Веллманның 1952 жылғы сол атты романының негізінде түсірілген. 1972 жылы түсірілген "Азаматтар" фильмінде команчеролар бастаған үндістер тобы жылқы ұрлап, қоныстанушыларды өлтіруде. Команчеролар тобы 1976 жылы "Заңсыз Джози Уэльс" фильмінде зорлауға тырысқандар ретінде көрінеді.
Comancheros feature as villains and outlaws in many classic western films and television shows. The Gunsmoke TV series dealt with the subject of Comancheros in a 2 part episode called 'Women for Sale' (Season 19, Episodes 1 & 2) which aired Sept 10th and 17th, 1973. In this episode, James Whitmore guest starred as leader of an Irish born Comanchero trader. This episode also marked a Gunsmoke reunion for William Conrad who narrated the episode's opening. Conrad had played the original Matt Dillon in the Gunsmoke radio series from 1952 1961. In "The Last Comanchero" (1958), an episode of the ABC/Warner Brothers series Cheyenne, character actor Harold J. Stone is cast as outlaw Gabe Larkin, supposedly the last of the Comancheros. In the 1960 episode "The Last Viking" of the series Bonanza, Neville Brand plays a member of a band of outlaws referred to as "Comancheros." The film The Comancheros (1961), starring John Wayne and Lee Marvin, was based on the 1952 novel of the same name by Paul Wellman. The 1972 film The Revengers features a band of Indians led by Comancheros stealing horses and killing settlers. A band of Comancheros appear as attempted rapists in the 1976 film The Outlaw Josey Wales.