Кіріспе

Жеке тұлғаның даму теориясы Жеке тұлғаның дамуы - жеке адамды тұлғааралық мінез-құлық белгілері тұрғысынан ерекшелейтін интеграциялық сипаттамалардың динамикалық құрылысы мен деконструкциясын қамтиды. Жеке тұлғаны дамыту үнемі өзгеріп отырады және өмірлік тәжірибелерді өзгертетін контексттік факторларға тәуелді. Жеке тұлғаны дамыту сипаттама жағынан да өлшемді және табиғаты жағынан да субъективті. Яғни, тұлғаны дамыту қарқындылығы мен өзгеру дәрежесі әр түрлі болатын континуум ретінде қарастырылуы мүмкін. Ол табиғаты жағынан субъективті, өйткені оның тұжырымдамасы күтілетін мінез-құлық, өзін-өзі білдіру және жеке өсудің әлеуметтік нормаларына негізделген. Адамның жеке тұлғалық психологиясындағы басым көзқарас, жеке тұлға ерте пайда болады және өмір бойы дамып отырады. Ересектердің жеке қасиеттері нәрестелік темпераментке негізделген деп есептеледі, яғни мінез-құлық пен мінез-құлықтағы жеке айырмашылықтар өмірдің ерте кезеңінде, ықтимал, саналы өзін-өзі бейнелеу тілі пайда болғанға дейін пайда болады. Бес факторлы модель балалық шақтағы мінез-құлықтың өлшемдерін көрсетеді. Бұл жеке адамдардың жеке тұлғалық қасиеттерінің деңгейіндегі айырмашылықтар (нейротизм, экстраверсия, тәжірибеге ашықтық, жағымдылық және ар-ождандылық) жас кезден бастап бар екенін көрсетеді.

Теориялар

Жеке тұлғаның дамуы жеке тұлғаның теорияларымен түсіндіріледі және оған қолдау көрсетіледі.

Психоаналитикалық

Психоаналитикалық жеке тұлға теориясын Зигмунд Фрейд әзірлеген. Бұл теория тұлғаны құрайтын үш негізгі идеядан тұрады: ID, Эго және Супер-Эго. Үш қасиет психиканың өз бөліктерін басқарады. Психоанализ теориясының қарама-қайшылықтарын құрайтын үш қасиет арқылы тұлға қалыптасады.

Сәйкестік

Тұлғаның қасиеттері теориясы - тұлғаны зерттеудегі негізгі теориялардың бірі. Бұл теорияға сәйкес, мінез-құлық адамның жеке басын қалыптастырады. Қасиеттер мінез-құлық, ойлау немесе эмоция үлгілері ретінде сипатталуы мүмкін. Кейбір жалпы қабылданған қасиеттер теориясы - Үлкен Бес тұлғалық қасиеттер және тұлға құрылымының HEXACO моделі. Әдетте, бірнеше жылдан кейін қайта тексерілген кезде, жеке тұлғадағы кез келген мінез-құлықтың деңгейінде мықты байланыстылық байқалады. Сұлбалар жас ересек болғаннан кейін тұрақты болады, ал бұл қасиеттердегі өзгерістер жиі қартайған сайын байқалатын үрдістерді ұстанады. Мысалы, мінез-құлық адалдық кішіпейілділік әдетте жасөспірім шақта төмендейді, содан кейін адам қартайған сайын тұрақты түрде өседі. Қанық адам жасы ұлғаятын сайын, ар-ожданынан, шыншылдықтан да өседі, алайда, кемшіліксіздігі біркелкі болады.

Әлеуметтік танымдық

Әлеуметтік-когнитивтік жеке тұлға теориясы жеке тұлғаны өзара әрекеттесу тұрғысынан қарастырады, яғни жеке қоғамның қарым-қатынасын жеке тұлғаны анықтау мен қалыптастырудың интерактивті жүйесі ретінде қарастырады. Басқа адамдармен, қоғаммен және табиғатпен жеке қарым-қатынас өзін-өзі тану әлеуметтік ортаға қатысты ұйымдастырылған тәжірибелерді жасайды. Басқаша айтқанда, тұлғалық қасиеттер - әлеуметтік жағдайларды тиімді басқару үшін қолданылатын күрделі танымдық стратегиялардың функциясы. Сонымен қатар, әлеуметтік танымдық көзқарас бойынша танымдық процестер адамның жеке тұлғалық қасиеттері мен эмоциялық процестерінің ерекше көрінісі үшін маңызды. Когнитивтік механизмдер мен әлеуметтік құзыреттер арқылы адамдар контексттік жағдайларды түсіндіріп, олардың ойлары мен мінез-құлқын жетелейтін нанымдарды шығарады, осылайша тұлғалық қасиеттердің тұрақты үлгісін дамытады. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, эволюция нәтижесінде адам санасының әртүрлілігі пайда болды. Табиғи іріктеу осы түрлерді адам баласына пайдасы бар деп тазартты. Адамның күрделілігі соншалық, оның көптеген қарама-қарсы мінез-құлықтары әртүрлі жолдармен пайдалы болып шықты. Бастапқы адамдар ру мәдениетінің арқасында ұжымшыл болған. Бір рудағы адамдардың мінез-құлқы бір-біріне өте ұқсас еді. Еңбек бөлінісі жоғары тиімділікке жету үшін жеке қасиеттердің әртүрлі болуына әкелді. Жеке тұлғалық қасиеттердің әртүрленуі функционалдылықты арттырды, сондықтан табиғи іріктеу арқылы бейімделуші болды. Адамдар эволюция арқылы жеке тұлға мен жеке тұлғаны дамыта берді.

Өмір сүру ұзақтығы

Тұлғаның классикалық теорияларына Фрейдтің үшжақты теориясы мен постфрейдтік теория (дамыту кезеңдері теориясы мен типтік теориялар) кіреді және тұлғаның дамуының көпшілігі балалық шақта пайда болатынын, жасөспірімдіктің соңында тұрақтанғанын көрсетеді. Қазіргі кездегі өмір сүру ұзақтығына қатысты көзқарас теория мен эмпирикалық зерттеулерді біріктіреді. Жеке тұлғаның өмір сүру перспективалары пластикалық принципке негізделген, бұл жеке қасиеттер кез-келген жаста қоршаған ортаға әсер етуі мүмкін ашық жүйелер.

Гуманистік

Гуманистік психология жеке таңдауларды ерікті іс-әрекеттер ретінде баса көрсетеді, олар ақыр соңында жеке дамуды анықтайды. Жеке тұлғалық қасиеттер, интеграцияланған өзіндік үшін маңызды болғанымен, адам тәжірибесінің жалпылығын құрайтын бөліктер ғана. Сонымен, жеке тұлғаны дамыту еркін таңдауды игеруді сезінуге бағытталған мақсатты іс-қимыл тұрғысынан түсіндіріледі. Сезімдер, ойлар немесе мінез-құлық сияқты тұлғалық қасиеттердің бөлшектеме элементтерінен гөрі гуманистік психология бұл элементтерді қоғамдар, мәдениеттер немесе жеке адамдар арасындағы қарым-қатынас сияқты үлкен қамтылатын жүйеде болу функциялары ретінде біріктіреді. Нәтижесінде, жеке тұлға дамуы жеке мағынаның өзгеруіне және идеалды өзін-өзі жүзеге асырудың жеке мақсаттарына ұшырайды.

Бұған әсер ететін факторлар

Жеке қасиеттер орташа деңгейдегі сабақтастықты, кіші, бірақ әлі де маңызды нормативті немесе орташа деңгейдегі өзгерістерді және өмірдің соңына қарай жиі өзгеріп отыратын жеке айырмашылықтарды көрсетеді. Бұл үлгіге генетикалық, экологиялық, транзакциялық және стохастикалық факторлар әсер етеді.

Гендер мен қоршаған ортаның өзара әрекеттесуі

Зерттеулердің қорытындысы бойынша, жеке тұлғаның дамуы адамның генетикасы, қоршаған ортасы және оның генетикасы мен қоршаған ортасының өзара әрекеттесуі арқылы жүзеге асады. Ван Гестель мен Ван Брокховен (2003) "Бірақ, сөзбе-сөз, күрделі қасиеттер (көптеген) генетикалық факторлар мен қоршаған ортаның өзара әрекеттесуінен туындайды" деп жазады. Бұл принцип гендер мен қоршаған ортаның өзара әрекеттесуінің өмір бойы тұлғаны қалай сақтап, қалай нығайтатынын көрсетеді. Гендік ортаның өзара әрекеттесуінің негізгі үш түрі белсенді (белгілі бір генотипке ие адамдар осы генотиптерді білдіруді жеңілдететін ортаны таңдап, құрастыру процесі), пассивті (гендік ата-аналар гендерді және олардың балаларында сипаттамалардың дамуына ықпал ететін ерте қоршаған ортаның әсерін қамтамасыз ететін процесс) және реактивті (отбасылық емес адамдар генотиптің мінез-құлқына сипаттамалық жолмен жауап беретін процесс).

Тұрақтылық

Адамның өмір бойы оның жеке басының тұрақтылығы ұзақ мерзімді зерттеулердің мета-талдауында өзгермелі болып табылады, дегенмен бұл өзгермелілік ересекте деңгейленеді. Адамның мінез-құлқының тұрақтылығы 25 жастан бастап анық байқалады. Әдептік генетика өмір бойына байқалатын өзгерісті түсіндіре алады. Бұл балалық шақтан, жасөспірімдікке және ересек шаққа дейінгі кезеңдерде айқын көрінеді. Балалық шақтан жасөспірімдікке дейін жеке тұлғалық айырмашылықтар, негізінен қоршаған ортаның әсерінен, артады. Алайда, ересек шақта қоршаған ортаның әсерінен гөрі генетикалық әсерлер үлкен рөл атқарады, нәтижесінде ұқсас генетиканы бөлісетін адамдар арасындағы жеке айырмашылықтар азаяды. Адамдардың бойжеткен кезінен ересек жасқа дейінгі елу жыл аралығында жүргізілген ұзындықты зерттеуде тұлғаны қалыптастыра алатындығы анықталды, бірақ қалыптасу деңгейінің өзгеруі ересек жасқа жеткенде тұрақтанды. Колледж студенттерінде үлкен бес тұлғалық қасиеттер домендері мен сол домендердегі аспектілер негізінде қалыптасатын тұлға зерттелді. Фасеттердің реттік тұрақтылығы жоғары, 0,50-ден жоғары мәндер (күшті байланысты көрсетеді); қасиеттер домендерінің нәтижелері жеке фасеттерге ұқсас болды. Тұрақтылық кезеңдері, мысалы, жасөспірімдік және ересек кезеңдерінде әртүрлі болады. Адамның тұрақтылығы мен әртүрлілігі оның генетикасы мен қоршаған ортасының күрделі өзара әрекеттесуімен түсіндіріледі.