Кіріспе
1588 жылдың қыркүйегінде Ирландия жағалауына шабуыл жасаған испандық армада 1588 жылдың қыркүйегінде Филипп II Англияға шабуыл жасауға жіберген 130 күшті флоттың үлкен бөлігінің Ирландия жағалауына шабуыл жасағанын білдіреді. Гравелинс теңіз шайқасында жеңілгеннен кейін, Армада Солтүстік Атлантика арқылы үйге оралуға тырысты, бірақ оны күшті дауылдар Ирландияның батыс жағалауына қарай бағытынан алып тастады. Испандықтардың қонуы Елизавета I-нің Дублиндегі үкіметін алаңдатады, ол испан басқыншыларына және оларға көмектесетін ирландтарға қатаң шаралар қабылдады. Армаданың 24 кемесі солтүстіктегі Антримнен оңтүстіктегі Керриге дейін 500 км-ге созылған жартасты жағалауда құлады, ал Тақтың билігіне төнген қауіп тез жеңілді. Көптеген апаттан аман қалғандардың көбі өлімге кесілді, ал қалғандары теңіз арқылы Шотландияға қашып кетті. Бұл кемеде Ирландияда немесе оның жағалауында 6 000-ға жуық адам қаза тапқан.
The Spanish Armada in Ireland refers to the landfall made upon the coast of Ireland in September 1588 of a large portion of the 130 strong fleet sent by Philip II to invade England. Following its defeat at the naval battle of Gravelines, the Armada had attempted to return home through the North Atlantic, when it was driven from its course by violent storms, toward the west coast of Ireland. The prospect of a Spanish landing alarmed the Dublin government of Queen Elizabeth I, which prescribed harsh measures for the Spanish invaders and any Irish who might assist them. Up to 24 ships of the Armada were wrecked on a rocky coastline spanning 500 km, from Antrim in the north to Kerry in the south, and the threat to Crown authority was readily defeated. Many of the survivors of the multiple wrecks were put to death, and the remainder fled across the sea to Scotland. It is estimated that some 6,000 members of the fleet perished in Ireland or off its coasts.
Өмірбаян
Испан армадасы - 1588 жылы тамызда Медина Сидония герцогының қолбасшылығымен Англияға шабуыл жасау үшін Фландриядан әскерді алып шығу мақсатымен А Коруньядан шыққан 130 кемеден тұратын флот. Ол Ла-Манште қарулы қарсылыққа ұшырады, Каледегі оттық шабуыл оның құрамын бұзып, Гравелин шайқасынан кейін Солтүстік теңізге айдалды. Флота Солтүстік теңізге кірген кезде, 110 кеме Медина Сидонияның қол астында қалды. Көптеген кемелерге оқ атылған, немесе олардың заттары бітіп, Атлант мұхитында қызмет етуге жарамсыз болды. Кейбіреулері кемеден қашып бара жатқанда зәкірлерін кесіп тастаған, бұл олардың жағаға жақын жерде жүзу қабілетін қатты төмендетеді. Сондай-ақ, "Армада" командашылары үлкен кеме жүргізу қателігін жіберіп, Шотландия мен Ирландияның Атлантика теңізінің қауіпті жағалауына тым жақын жерге әкелді.
Жоспарланған бағыт
Гравелиннен кейін Армада командирлері Сидонияның флагманында конференция өткізді. Кейбіреулер Норвегияға, басқалары Ирландияға бағыт ұсынды. Адмирал өз таңдауын жасады, ал флотаға бұйрық берілді: Сіз 61 градус пен жартыдан төмен болғанға дейін бірінші кезекте солтүстік / солтүстік-шығысқа бағыттаңыз; содан кейін осы жағалауда сізге зиян келтіруден қорқып, Ирландия аралына түспеуіңіз үшін үлкен назар аударыңыз. Содан кейін осы аралдардан бөлініп, 61 градус жарымда мысты екі еселеп, батысқа / оңтүстік-батысқа қарай 58 градустан төмен болғанша жүгіріңіз; одан кейін оңтүстік-батысқа қарай 53 градустың биіктігіне дейін; содан кейін оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай, Финистер мысығына қарай, және осылайша Groyne A Coruña немесе Ferrol немесе Галисия жағалауының кез келген басқа портына кіруіңізді қамтамасыз ету үшін. Кеме флоты Норвегия жағалауына жақындап, кейін Шетланд аралдарының меридианына қарай Роколлға қарай бағытталуы керек еді. Бұл Шетландтың солтүстік шетінен тыс, Шотландия жағалауын 160 км қашықтықта тазартуға мүмкіндік берді. Атлантикалық мұхиттың кең аймағына жеткеннен кейін кемелер Ирландияның батыс жағалауындағы Шаннон сағасынан 645 км-ге дейін бағытталып, Солтүстік Испанияға дейін ашық жолға шығуы керек еді.
The course that is first to be held is to the north/north east until you be found under 61 degrees and a half; and then to take great heed lest you fall upon the Island of Ireland for fear of the harm that may happen unto you upon that coast. Then, parting from those islands and doubling the Cape in 61 degrees and a half, you shall run west/south west until you be found under 58 degrees; and from thence to the south west to the height of 53 degrees; and then to the south/south west, making to the Cape Finisterre, and so to procure your entrance into The Groyne A Coruña or to Ferrol, or to any other port of coast of Galicia. The fleet was to approach the coast of Norway, before steering to the meridian of the Shetland Islands and on to Rockall. This allowed passage outside the northern tip of Shetland, clearing the coast of Scotland at a distance of 160 km. Once out in the broad Atlantic, the ships were to steer to a point 645 km beyond the Shannon estuary on the west coast of Ireland, giving themselves a clear run to northern Spain.
Іске асырылған бағыт
Армаданың кемеге жүзуге арналған бұйрықтарына құлақ асу мүмкін емес еді. Ауа райы қиын болды. Көптеген кемелер мен олардың экипаждары үлкен қиындыққа тап болды. Кемешілердің карталары өте қарапайым болғандықтан, олардың кемелерді аман-есен үйге жеткізу үшін қажетті тәжірибелері мен тәжірибелері мен кемелерді кемеге түсіру техникасы мүлдем жетіспеді. Армада Шетландтың солтүстігіндегі 611/2'N бағытын ұстай алмады. Оның орнына, 20 тамызда ол оңтүстікке, Оркни мен Фэр Айл аралына аман-есен өтіп, Атлантикаға шамамен 591/2'N-те әкелінді. Сол жерден ол Хебрид аралдарындағы Солтүстік Уисттен алыс орналасқан Роколл аралын көргенше жүзуі керек еді, бірақ тағы да сәтсіз болды. 21 тамыздан 3 қыркүйекке дейін Скандинавиядағы антициклонның әсерінен өршіп тұрған оңтүстік желдері флоттың батысқа, оңтүстік-батысқа, бұйрық бойынша жүгіруіне кедергі келтірді. Бір хабарда кемедегілердің көңілі қалмағаны былай деп айтылған: "Біз ұдайы тұман, дауыл мен дауылдың арасында қай жаққа баратынымызды білмей, кемеге отырдық". Кеме қатынасына арналған бұйрықтарды ауа райы пайдасыз етті, бірақ Армаданың орнын дұрыс есептемеу оның жойылуына үлкен үлес қосты. Кемешілер шығысқа қарай ағатын Гольфстримнің әсерін білмеді, бұл флоттың ілгерілеуіне кедергі келтірген болуы керек - күн сайын 30 км-ге дейін. Сан-Хуан Баутистаның кассирі Маркос де Арамбуру, флоттың қалған бөлігі көзге көрінетін тамыз айының соңында өзінің ілгерілеуін тіркеді. Оның байқауларынан шығатын қорытынды - оның кемесі үйге қарай бұрылатын шамамен 480 км батысқа қарай мүлдем дұрыс емес еді: оның нақты орны шығыста, Шотландия мен Ирландия жағалауларына өте жақын. Бұл бір ғана кемшілік "қауіпсіздік пен апаттың айырмашылығын жасады". Жеті апта бойы теңізде болғаннан кейін, құрлыққа жету, заттарды алу және жөндеу жұмыстарын жүргізу мүмкіндігі қуанышты болды, бірақ бұл суларда жүзу терең білімді талап етті. Солтүстік Атлантика шарттарының күрделілігі туралы испан теңізшілерінің тәжірибесі негізінен Ирландияның оңтүстігіне және оңтүстік-батысына сауда сапарларымен шектелген, ал флоттың ұшқыштары кемелерідегі қиындықтарға қарамастан, Сидония бағытын ұстап тұруды жөн көрді. 84 кемеден тұратын флоттың көпшілігі құрлықтан қашып құтылды, ал олардың көпшілігі әртүрлі қиындықтарға ұшыраса да, үйлеріне оралды. Қалғандары Ирландия жағалауына қарай мәжбүрленді, мүмкін 28 және бірнеше галеон мен көптеген сауда кемелерін қамтыды. Соңғылары соғысқа арналған, бірақ қатты соқырланған, қатты зақымдалған мачталары мен арматуралары бар және зәкірлерінің көпшілігі жоқ желкенді. Кемелер қыркүйек айының басына дейін байланыс орнатып тұрған сияқты, сонда оларды оңтүстік-батыстан соққан жел шашып кетіпті (бір ирланд үкіметінің өкілі сол кездегі оқиғаны "бұл сияқты оқиға көп уақыттан бері көрінбеген немесе естілмеген" деп сипаттаған). Бірнеше күннің ішінде бұл жоғалған флот Ирландияға жетіп қалды.
Үкіметтің дайындықтары
Англияның Дублиндегі патшалық әкімшілігінің басшысы лорд-депутаты Уильям Фицвильям болды. 1588 жылдың тамызында оған ағылшын арнасындағы шайқаста испандықтар жеңіске жеткенін және Англияға шабуыл аяқталатынын жеткізген сенімді ақпарат берілді. Содан кейін испандықтардың Атлантикада екені және бүкіл флоттың Ирландия жағалауына түсуі туралы түсінік болды. Дублиндегі ағылшындардың үрейлену деңгейі өте жоғары болды, ал Фицвильям Англиядан 10 000 сарбазбен күшейтулер келетінін жалған хабарлар таратты. Ағылшындар испандықтар тәртіпті топтасып, ирландтықтар үкімет бақылауынан тыс аумақтардан оларға қосыламыз деп қорқытты. Бірақ Уотерфорд пен Дублинде кемелердің Ульстер, Коннахт және Мунстер провинцияларындағы әртүрлі жерлерде, 300 миль (483 км) жағалау бойымен, дүрбелеңмен келіп жатқаны туралы сенімді ақпарат көп ұзамай алынды. Фицвильям барлық испандарды тұтқындап, асып тастауға, оларға көмектескендерді азаптауға және патшалық адалдыққа опасыздық жасады деп айыптауға бұйрық берді.
Мюнстер
Армада алғаш рет 1583 жылы Десмонд көтерілістерінің соңғысын басудан кейін ағылшындықтар отарлаған оңтүстік Мюнстер провинциясына қоныс аударды. Фицвильям Лондоннан экспедицияны басуға бұйрық алды, ал Коннахт губернаторы Ричард Бингемнің ақпараты көп ұзамай елдің батысы мен солтүстігінде жағалаулар жасалып жатқанын растады. Томмон: Клэр округі жағалауында көптеген кемелер байқалды: төрт кеме Луп-Хедте, олардың екеуі кемеге айналды, соның ішінде Сан-Эстебан (700 тонна, 264 адам) Дунбегте және, мүмкін, қатты зақымдалған Сан-Маркос (790 тонна, Португалия эскадрильясы, 409 адам, 33 қару) Мэттон аралындағы Лурга нүктесінде (қазіргі күнгі Сифилд, Квилли, Клэр округі). Барлығы аман қалғандарды Клэрдің шерифі Боэтиус Маккланси өлтірді (бұлардың кейбіреулері, дәстүрге сәйкес, Галлоус төбесінде, бірақ көбірек Снок-на-Крокейр, Испан нүктесінде). Жеті кеме Скатери Роудста, жағалауды жақсы білетін ұшқышпен, бекіген. Олардың десанттық тобы қарсылық көрсетті, бірақ олар кейбір заттарды қамтамасыз етіп, кемелерін жөндеуге қол жеткізді. Бір галеон, Анусиада (703 тонна, 24 пушка, 275 адам), 12 қыркүйекте Килруш маңында атылып, суға батып кетті, ал экипаж Barco de Danzig кемесіне көшірілді, ол 11 қыркүйекте эскадрилья Шаннон сағасынан шыққаннан кейін Испанияға аман-есен жетті. Бласкет аралдары: Армаданың бір қолбасшысы Хуан Мартинес де Рекальде Ирландия жағалауында тәжірибе жинады: 1580 жылы ол Смервиктің қоршауына дейін Дингл түбегінде Папаның басқыншы күштерін түсірді және ағылшындық әскери кемелер эскадрильясынан қашып құтылуға қол жеткізді. Армадада ол Биская эскадрильясының галеон Сан-Жуао де Португалия (1150 тонна, 500 адам, 50 пуля) командасы болды, ол ағылшын флотымен Каналға шабуыл жасап, Франсис Дрейкті "Өкпеде", Джон Хокинсті "Жеңіс" және Мартин Фробишерді "Триумф" атты. Гравелинс шайқасында жеңілгеннен кейін Рекальде галеонға жетекшілік етті Сан-Хуан-де-Баутиста (750 тонна, 243 адам) және тағы бір кішкентай кеме (әрине, шотландтық балық аулау кемесі) навигацияға және жағалаудағы жұмысқа көмектесу үшін қолға түсті). Кемелер Керридің жағалауына жақындаған кезде, Рекальдедің бақылаушылары Дингл түбегіндегі Брэндон тауы мен батыста, жартастармен қапталған, күрделі архипелаг - биік Бласкет аралдарын көрді. Рекальде Great Blasket аралының шығыс шетіндегі тар саңылау арқылы толқынға мініп, пана іздеп аралдарға қарай бет алды. Оның галеоны судың тынығуына жетіп, жартастар астындағы құмды жердің үстіне зәкірін түсірді. Сан-Хуан-де-Батиста мен марихуана көп ұзамай пайда болды. Кемелерді ашық теңізге шығаратын желдің болуы мүмкін. Бұл қиын маневр болды, ол жағалауды алдын ала білуді талап етті. Рекальде кемелері бірнеше күн бойы баспанада қалды, ал Томас Норрис (әскердің ағасы Джон Норрис) және Эдвард Денни (Лейди Деннидің күйеуі) басқарған тәж күші десантты қорғау үшін Динглге келді. Рекальде жағаға барлау тобы жіберді, бірақ оның сегіз мүшесі де тұтқындалды. Бір кезде батыстан соққан дауыл Португалияның Сан-Хуан-де-Баутиста кемесіне соқтығысуына себеп болды, ал жел басылғанда тағы бір кеме, Санта-Мария-де-ла-Роза (900 тонна, 297 адам: Гипускоа эскадрильясы) солтүстіктен соға бастады және апат сигналы ретінде мылтықпен атып жіберді. Сағақ құйылғанда Рекальде кемелері сағақтың қорғанысырақ бөлігінде зәкірін ұстады, ал Санта-Мария-де-ла-Роза айдалаға кетіп, кейін жай ғана суға батып кетті - мүмкін Стромболи жартасына соққы бергенде - ағылшындықтар тергеуге бір тірі қалған. Тірі қалғандардың ақпараты бойынша, Санта-Мария-де-ла-Розаның капитаны кеме батып бара жатқан кезде ұшқышқа сатқын деп, оны семсермен шауып тастаған; ол сонымен қатар Испания королі ұлы Асколидің ханзадасы кемемен бірге суға кеткенін мәлімдеді. Бұл ақпарат жалған, бірақ ағылшындықтар үшін пайдалы пропаганда болып шықты. Тағы екі кеме Сан-Хуан-де-Рагуза сағасына кірді (650 тонна, 285 адам), екіншісі белгісіз. Сан-Хуан-де-Рагуза апатқа ұшырап, мүмкін Дунбинна рифін соққыға ұшыратып, батып кеткен. Сан-Хуан-де-Баутиста судың түсуін пайдаланып, саундтан оңтүстікке қарай жүзуге тырысты, бірақ солтүстік-батыс өткел арқылы жүзуден бұрын көптеген рифтерден аулақ болу үшін су тасқыны кезінде жүзуді аяқтады. Бір қиын түннен кейін, экипаж тағы да өздерін дыбыстың аузында тапқандарына қатты қайғырды. Бірақ жел оңтүстік-шығыстан соққан, және Сан-Хуан-де-Баутиста ақыры 25 қыркүйекте қашып кетті және Испанияға оралды. Үш күннен кейін Рекальде қалған кемелерді сонда алып шығып, Испанияға алып к�...
Ольстер
Донегал: Ла Тринидад Валенсера (1000 тонна, Левант эскадрильясы, 360 адам, 42 зеңбірек) суды сорғылауға болатын судан көп алды. Алайда жағалауға жақындаған кезде ол "Барка де Амбург" кемесінен 264 адамды құтқарып алды. Тринидад Гленгивни шығанағына шығып, суға батып, кемені тастап кету туралы бұйрық берілді. Кейбір жергілікті тұрғындарға шағын қайықпен жүзуге ақы төленді. Жеті күндік шабуыл кезінде аман қалғандар колоннасы Тиронның 3-конты Хью О'Ниллдің асырап алған ағалары Ричард Ховенден мен Генри Ховенденнің қолбасшылығындағы ат әскерімен кездесті. Фицвильямның қамқорлығына беру үшін қауіпсіз жүріп-тұру туралы уәде бергеннен кейін Тирконнелл графының қатысуымен испандықтар қаруларын түсірді. Асыл тұтқындар мен офицерлер бөлініп, 300 қарапайым адам қаза тапты. 150 тірі қалғандар батпақты аралап, Дунлюс қаласында Сорли Бой Макдоннеллмен немесе Дерри епискобы Редмонд О'Галлахердің үйінде аяқталып, Шотландияға жіберілді. 45 ақсүйек пен офицерді Дублинге алып барды, бірақ тек 30 адам ғана аман қалып, астанаға жетті, содан кейін оларды Лондонға төлем үшін жіберді. Тағы үш кеме - белгісіз - Донегал жағалауында, біреуі Муллагергте, біреуі Ринн а' Чейслианда апатқа ұшырады. Үшіншісі 2010 жылы Бертонпорттан табылды. Антрим: Ең көп адам "Ла Жирона" кемесі суға батып кеткен. Ол Киллибегсте өзінің рулін жөндеу үшін кемеге қонды, онда екі басқа Армада кеме апатынан аман қалған 800 адам Ларата Санта Мария Энкоронада мен Дукеса Санта Анадан, олар Донегалдың Лоугрос Мор шығанағында суға батып кетті. Ла Жирона Шотландияға қарай жүзіп кетті, бірақ 26 қазанда оның рулі сынды және ол Антрим графтығындағы Лакада нүктесінде құлады. Кемеде шамамен 1300 адам болған, тек тоғыз адам аман қалды.
Салдары
Ұлы Армаданың 17-24 кемесі Ирландия жағалауында жоғалып кетті, бұл флоттың жалпы жоғалтуының шамамен үштен бір бөлігі, шамамен 63 адам жоғалды. 1588 жылдың қыркүйек айының соңында Фицвильям королеваның хатшысы лорд Берглиге Армада туралы дабылдың аяқталғанын хабарлай алды. Көп ұзамай ол елде тек 100-ге жуық аман қалғандар ғана қалды деп есептеді. 1596 жылы Филипп II-нің елшісі Ирландияға аман қалғандарды іздеу үшін келді, бірақ тек сегіз жағдайда ғана табысты болды. Армада жеңілгеннен кейін ағылшындар өз флотын Иберия түбегіне жіберді, бірақ өз басымдылығын үстіне түсіре алмады және үлкен шығынмен оралды. Ағылшын-испан соғысының ең жоғарғы кезінде испандықтар Үш жылдық соғыс кезінде (1594 1603) Ольстердің көтерілісші көшбасшысы Хью О'Ниллге көмек көрсету үшін Ирландияның оңтүстігіне 3500 сарбазды түсірді. Бұл экспедиция да сәтсіз аяқталып, 1604 жылы Испания мен Англия арасында бейбітшілік орнады. Бейбітшілік орнаған кезде испандықтар теңізде өздерінің үстемдігін қалпына келтірді, ал Жаңа әлемнен қазына олардың патшалық қазынасына қарқынды ағып жатты. Елизаветаның мұрагері Джеймс I өзінің флотын елемей, Ирландиядағы тәж ықпалын қамтамасыз етуді таңдады: 1607 жылы Геллдік Ольстер иелері континентке қашып кетті, ал Ирландияның ағылшындық жаулауы 1610 жылы Ольстер плантациясында олардың аумақтарын басып алу мен отарлаумен аяқталды. Испан армадасының Ирландияда ұрпақтары қалды деген аңыз бар, алайда зерттеулер мұндай талаптарды жоққа шығарды.
Құтқару
Бірінші құтқару әрекеттері бірнеше ай ішінде Клэр округі жағалауында Джордж Кериумен жасалды, ол "суға түсушілерді көп мөлшерде суарумен қамтамасыз ету" есебінен шағымданды. Сол кезде Сорли Бой МакДоннелл Гирона апатынан үш мыс оқ пен екі сандық қазынаны тауып алды. 1797 жылы Донегал графтығындағы Муллагергте белгісіз Армада кемесінің апатынан қорғасын және мыс қарулар табылды. 1853 жылы оңтүстікке қарай екі шақырым жерде, басқа бір белгісіз Армада апатынан зәкір табылды.
Испан армадасы сурет түрінде
Ирландиялық композитор Шон Дэвидің Ирландия теңізінің патшайымы Грейне О'Мэллидің өміріне арналған оркестрлік емделуші Грейнуэль сюитасында (1985), Рита Конноллидің Ирландияға испандықтардың қонуына арналған жыры бар. Ла Жиронаның апатына Армада мен Антрим жағалауының суреттері бейнеленген, олар Солтүстік Ирландиядағы First Trust Bank шығарған фунт стерлинг банкноттарының артқы жағында бейнеленген. Энтони Берджесстің соңғы басылып шыққан романында, "Бирн: Роман" - Ирландияда қалған испан тірі қалғандарының ұрпағы деп аталатын басты кейіпкер. Ирландиялықтардың бақыты және Дарби О'Гилл мен кішкентай адамдар - испандық армаданың апатына сілтеме жасап, алтын құмыралары бар лепрекондарды түсіндіру үшін американдық фильмдер. Испан португалдық бірлесіп "The Monkey" (2021) атты қысқа анимациялық фильм түсірді, ол "The Hartlepool Monkey" әңгімесінен әсер алды, ол Ирландия жағалауында кеме апатына ұшыраған испандықтарды емдеуге бағытталған. Кольм Минидің қатысуымен түсірілген фильм 2021 жылы үздік қысқаметражды анимациялық фильм үшін Гойа сыйлығын жеңіп алды.