Кіріспе
Карапшалық білім беру - бұл балаларды және ересектерді моральдық, азаматтық, жақсы, әдепті, мінез-құлық, қорлықсыз, салауатты, сыншыл, табысты, дәстүрлі, бейімделген немесе әлеуметтік тұрғыдан қолайлы тұлға ретінде дамытуға көмектесетін тәсілмен оқытуды сипаттау үшін кеңінен қолданылатын ұғым. Қазіргі және өткен уақытта осы терминге жататын ұғымдарға әлеуметтік және эмоционалдық оқыту, моральдық ойлау және танымдық даму, өмірлік дағдылар туралы білім, денсаулық туралы білім, зорлық-зомбылықтың алдын алу, сыншыл ойлау, этикалық ойлау, қақтығыстарды шешу және медиация жатады. Олардың көбісі қазір сәтсіз деп саналады, яғни "діни білім", "адамгершілік даму", "сапа-сананы түсіндіру". Бүгінгі таңда мектептер мен кәсіпорындарда мінез тәрбиесі бағдарламалары бар. Кейбіреулері коммерциялық, кейбіреулері коммерциялық емес, ал көбісі штаттар, аудандар мен мектептер өздері ойлап тапқан. Бұл бағдарламалардың жалпы тәсілдері - принциптер, тіректер, құндылықтар немесе қасиеттер тізімі, олар жатталады немесе олардың айналасында тақырыптық іс-шаралар жоспарланады. Кез келген тізімге енгізілген құндылықтар жалпыға бірдей танылады деп жиі айтылады. Алайда, бәсекелесетін бағдарламалар арасында негізгі құндылықтар (мысалы, адалдық, үй басқару, мейірімділік, жомарттық, батылдық, бостандық, әділдік, теңдік және құрмет) немесе тіпті қаншалықты тізімдеуге болатыны туралы келісім жоқ. Бағдарламаларды бағалау, іске асыру немесе бағалаудың ортақ немесе стандартты әдісі де жоқ.
Character education is an umbrella term loosely used to describe the teaching of children and adults in a manner that will help them develop variously as moral, civic, good, mannered, behaved, non bullying, healthy, critical, successful, traditional, compliant or socially acceptable beings. Concepts that now and in the past have fallen under this term include social and emotional learning, moral reasoning and cognitive development, life skills education, health education, violence prevention, critical thinking, ethical reasoning, and conflict resolution and mediation. Many of these are now considered failed programs, i. e. "religious education", "moral development", "values clarification". Today, there are dozens of character education programs in, and vying for adoption by, schools and businesses. Some are commercial, some non profit and many are uniquely devised by states, districts and schools, themselves. A common approach of these programs is to provide a list of principles, pillars, values or virtues, which are memorized or around which themed activities are planned. It is commonly claimed that the values included in any particular list are universally recognized. However, there is no agreement among the competing programs on core values (e. g., honesty, stewardship, kindness, generosity, courage, freedom, justice, equality, and respect) or even how many to list. There is also no common or standard means for assessing, implementing or evaluating programs.
Терминология
"Характер" - философиядан теологияға дейін, психологиядан социологияға дейін көптеген бәсекелестік және қарама-қайшылықты теориялармен бірге пәндердің тақырыбы болып табылатын жалпы ұғымдардың бірі. Томас Ликона мінез-құлық тәрбиесін "жеке адамға да, қоғамға да пайдалы қасиеттерді дамытуға бағытталған қажырлы күш" деп түсіндіреді. Жақында психолог Роберт Макграт мінез-құлық тәрбиесі әлеуметтік дағдыларды меңгеруге аз көңіл бөлініп, өмірлік аңыздың ішінде моральдық сәйкестікті құруға көбірек көңіл бөлінгенін ұсынды. Қасиеттілік - мінез тәрбиесіне байланысты, көбінесе адамның қаншалықты "жақсы" екенін білдіреді. Басқаша айтқанда, қоғамға ұнайтын қасиеттерді танытатын адам жақсы мінезге ие деп саналады, ал мұндай қасиеттерді дамытуды білім берудің мақсаты деп қарастырады. Алайда, мінез-құлық тәрбиесінің әртүрлі жақтаушылары "жақсылық" дегеніміз не, немесе қандай қасиеттер қажет екендігі туралы келіспейді. Бұл мәселені одан әрі қиындататын бір жайт - мінез-құлықтың ғылыми анықтамасы жоқ. Мұндай ұғым тұлғалық және мінез-құлық компоненттерін біріктіретіндіктен, ғалымдар "характер" терминін қолданудан бас тартып, оның орнына психологиялық мотиваторлар терминін жеке тұлғалардың мінез-құлықтық бейімділіктерін өлшеу үшін қолданады. Клиникалық тұрғыдан анықталмаған мағынасы жоқ, жеке тұлғаның мінез-құлқының тапшылығын немесе мектеп бағдарламасының оны жақсарта алатынын өлшеудің амаль еш жолы жоқ. Кейбір бағдарламаларда ортақ болып келетін бірнеше терминдер де түсініксіз анықтамалардан зардап шегеді. Бұл мінез тәрбиесінің қажеттілігі мен тиімділігін өлшеуді қиын етеді.
Мектептегі бағдарламалар
Мектептерде оқушылардың мінезін қалыптастыру немесе құндылықтарға тәрбиелеу бойынша жалпы тәжірибе жоқ. Бұл бір жағынан көптеген бәсекелестік бағдарламаларға және мінез-құлық тәрбиесіндегі стандарттардың жоқтығына, сонымен қатар бағдарламалардың қалай және кіммен орындалуына байланысты. Бағдарламалар жалпы алғанда төрт түрлі: ғылыми тұрғыдан беделсіз болып келеді және батыс қоғамдарында қазіргі заманғы мінез-құлық тәрбиесінің құрамдас бөлігі емес.
Ұрпақ сипаты
Әсіресе қазіргі либералды республикаларда әлеуметтік және экономикалық өзгерістер тез жүреді және әр кейінгі ұрпақ осындай қоғамдар пайдаланатын бостандықтарды білдірудің өз тәсілдерін кеңейтіп, көрсеткенде, бұл ескі ұрпақтарға танымдық стресс әкелуі мүмкін. Америка - бұл мысал. Дәстүрлері аз, әр ұрпақ алдыңғы ұрпақтардың консервативті сегменттері оңай қабылдамайтын көзқарастар мен мінез-құлықтарды көрсетеді. Жеке оқиғалар да адамгершілік паника тудыруы мүмкін. Америкада оның құрылуынан бұрыннан бері келешек ұрпақтардың моральдық нормаларын жоғалту туралы, негізсіз, шағымдар және түзетулер туралы үнемі айтылып келеді. (Балалардың құқықтарын қолдайтын еркін елде бұл үрдіс жылдам жалғасатыны күтіледі.)
Шығыс философиясы
Шығыстың философиясы адамның табиғатын бастапқыда тыныш және тыныш деп қарастырады, бірақ сыртқы әлем әсер еткенде, ол құмарлықтарды дамытады. Егер қалауларымыз дұрыс қадағаланбаса және санамыз материалдық дүниеге ауып кетсе, біз өзімізді жоғалтамыз, табиғаттағы ақыл-ойымыз жойылады. Бұлардан бүлік шығады, олар Құдайға мойынсұнбайды, өтірік айтады, алдамшылыққа салынып, азғындыққа салынып, бүлік шығады. Бұл - хаос жолы. Конфуциандық таоизммен бірге Қытайдың екі үлкен діни / философиялық жүйесі ретінде тұр. Конфуций философиясының ерекшелігі - оның дәстүр мен зерттеуге баса назар аударғаны. Ол табиғи түсінікке немесе интуицияға сенетіндерді кемсітеді және ұзақ және мұқият зерттеуді талап етеді. Конфуций үшін оқу дегеніміз - өткеннің жолдары мен ежелгілердің әдет-ғұрыптарымен таныс жақсы ұстазды табу, оның сөздері мен іс-әрекеттерін еліктеу. Нәтижесінде, адамның көптеген әлеуметтік рөлдері бойынша міндеттер мен күрделі міндеттердің ауыр схемасы пайда болады. Конфуций өз сөздерін әнмен айтып, оны цитрамен сүйемелдеген де айтылады. Конфуцийдің айтуынша, музыкамен шұғылдану адамның адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың және қоғамды тәртіпті ұстаудың ең тиімді әдісі болып табылады. Ол былай деген: "Адамды өлең талпындырсын, әдеп ережелері қалыптастырсын, музыка жетістіктерін жасасын". Даоизмнің тақырыбы табиғатпен үйлесімділік. Чжуанцзи даосизм философиясының басты тұлғасы болды. Ол адамдардың әртүрлі табиғи тәрбиесінен әртүрлі моральдық ұстанымдар дамытатынын, әрқайсысы өзінің көзқарастары айқын және табиғи деп санайтынын, бірақ олардың барлығы осы әлеуметтену арқылы олардың шынайы табиғатын көре алмайды деп жазды. Чжуанцзиге сәйкес, әлеуметтік емес қалаулар салыстырмалы түрде аз және оларды қанағаттандыру оңай, бірақ әлеуметтену мәртебе, бедел және мақтаныш сияқты "әлеуметтік игіліктер" үшін көптеген қалаулар тудырады. Бұл дәстүрлі құндылықтар, салыстырмалы табиғаты үшін, реніш пен ашу-ызаға, бәсекелестікке, содан кейін зорлық-зомбылыққа итермелейді. Әлеуметтік тәртіпке жетудің жолы - адамдардың осы әлеуметтік амбицияларды жоюы, әр түрлі дауыстарға, әсіресе адам билігіне қарсы шыққан немесе ең аз беделді болып көрінетіндерге ашық қабылдау арқылы. Әрқайсысының өз түсінігі бар. Шынында да, даолық моральдық философияда кемелділік бізге қарама-қарсы болып көрінуі мүмкін. Чжуанцзидің даосизмді буддизмнің Дзен саласымен байланыстыратын бір тақырыбы - ағылу, іс-әрекетке деген құлдырау, әсіресе жоғары мәдениетті жолды шеберлікпен орындау. Оның ең танымал мысалы - ит етін сәнді хореографиялық қойылымда виртуоз бишінің назарын аударып, сіңіру арқылы кескен касапка қатысты. Адамның қанағаттануының ең жоғарғы деңгейі - осындай дағдыларға қол жеткізу мен оларды қолдану, бізді "өз-өзімізден тыс" және біздің туа біткен табиғатымызбен осындай тығыз байланысқа әкелетін назар мен міндеттеме.
Батыс философиясы
Ертедегі грек философтары бақыт үшін ізгілік қажет, сондықтан бақытты адам ізгі мінез-құлықтарға ие болуы керек деп ойлаған. Сократ бақытты ләззатпен бірдейлендіреді және әр түрлі ізгіліктерді ләззат алудың құрал-жабдықтары ретінде түсіндіреді. Алайда ол ұнатуды жан-жақты мағынада түсіну керектігін үйретеді, яғни шайқастан қашу - батыл әрекет етудің үлкен қуанышына кедергі болатын уақытша қуаныш. Платонның айтуынша, ізгі болу үшін, жалпы игілігімізге не септігін тигізетінімізді түсінуіміз керек, сондай-ақ, біздің ақыл-ойымыз және табиғатымыз дұрыс тәрбиеленіп, ақыл-ойымыздың жетелеуімен жүруі керек. Оның жазған бағыты бойынша, ізгілік жолындағы адам жас кезінде ізгі істерді жақсы көруге және одан рақат алуға үйренуі керек, бірақ ол жақсы көретін нәрсенің неге жақсы екенін түсіну үшін өмірінің соңына дейін күтуі керек. Бұл ойлаудың дөңгелек екендігі анық. Аристотель, тіпті бүгінгі күні де батыс философтарының ішінде ең ықпалдысы. Оның көзқарасы жиі "барлық нәрседе шама-шарқымен" деп түйінделеді. Мысалы, батылдықтың өзі құнды, өйткені оның аздығы адамды қорғансыз етеді. Бірақ тым батыл болу қауіп алдында ақымақтыққа әкелуі мүмкін. Аристотельдің айтуынша, орташа күй - бұл арифметикалық орташа емес, жағдайға байланысты: кейде орташа бағыт - ашулану, айталық, әділетсіздікке немесе жамандыққа, басқа уақытта ашу мүлдем орынсыз. Адамдар әртүрлі болғандықтан, біреудің батылдығы, ал екіншісінің - ақылсыздығы. Аристотель үшін теңгерімді табудың кілті - рационалды күштерді дамытудың құндылығын тану және одан кейін осы тануды қандай жағдайларда қандай әрекеттердің орынды екенін анықтау үшін пайдалану. XIX ғасырдағы философтардың көзқарастары осы ертедегі гректерге өте үлкен қарыздар болды. Олардың екеуі, Карл Маркс пен Джон Стюарт Милл, мінез-құлықты дамытудың тәсілдеріне үлкен әсер етті. Карл Маркс Аристотельдің жұмысты жұмысшылар өздерінің рационалды күш-қуатын білдіре алатын орын ретінде түсіну тұжырымдарын қолданады. Бірақ капиталистік құндылықтарға бағынған жұмысшылар, ең алдымен, материалдық мүддеге ие. Бұл оларды басқаларға сенімсіз болып, оларды тек бәсекелестер ретінде қарастырады. Осындай көзқарастар жұмысшыларды көптеген жаман қылықтарға, мысалы, өзімшілдікке, қорқыныштылыққа және ұстамсыздыққа итермелейді. Осы жағдайларды түзету үшін ол жұмысшылардың қызықты және ақыл-ойға қиын тапсырмаларды орындауын және әрбір жұмысшының өз жұмысының қалай және қандай мақсатқа бағытталуын шешуге көмектесуін ұсынады. Маркс бұл жұмыс орындарындағы демократиялық жағдайлармен бірге жұмысшылар арасындағы бәсекелестік сезімдерді азайтады деп санайды, сондықтан олар жомарттық пен сенімділік сияқты дәстүрлі адалдықтарды көрсетуге және қорқыныш, ашкөздік және өзін-өзі қанағаттандыру сияқты дәстүрлі кемшіліктерден аулақ болуға тырысады. Джон Стюарт Милл, Маркс сияқты, рационалды ақыл-ойды дамытуды жоғары бағалады. Ол теңсіздікке толы қоғамдар адамдардың ойлау қабілетін дамытуға кедергі келтіріп, олардың мінез-құлқына зиян тигізеді және олардың ізгі өмір сүру қабілетін бұзады деп дәлелдеді. Атап айтқанда, Милл әйелдерді жүйелі түрде бағынышты етіп қойған қоғамдар ерлер мен әйелдерге зиян келтірді деп, әйелдердің отбасы мен қоғамдағы орнын қайта қарастыруды ұсынды.
XIX ғасыр
Жас республика қалыптасқан кезде мектепте білім беруді рухани және моральдық себептермен көтермеледі. Алайда, он тоғызыншы ғасырда мектептерде дін мәселесі көтерілді. АҚШ-та басым дін - протестантизм болды. Пуритандық дәуірдегідей танымал болмағанымен, "Король Джеймс" Киелі кітаптары АҚШ-тың мектептерінде негізгі орынға ие болды. Алайда XIX ғасырдың ортасынан бастап Ирландия, Германия және Италиядан келген иммигранттар ағып келіп, бұл елде протестанттық мектептер мен ортодоксальдыққа қарсы әрекет жасады. Балаларының сенімінен айырылып қалуынан уайымдап, католиктер өздерінің мектеп жүйесін жасады. Кейінірек ХХ ғасырда яһудилер, мұсылмандар, тіпті түрлі протестанттық ағымдар сияқты басқа да діни топтар өздерінің мектептерін құрды. Әр топ өзінің моральдық білімінің сенімінде немесе кодексте тамыр жаюын қалаған және әлі де қалаған. XIX ғасырда жалпы білім беретін мектептердегі ұстаз Хорас Манн адамгершілік тәрбиені қатты қолдады. Ол және оның ізбасарлары Джексон дәуірінде кең тараған маскүнемдік, қылмыс және кедейлік туралы уайымдады. Қалалық өмірге дайын емес, әсіресе, демократиялық азаматтық өмірге қатысуға дайын емес иммигранттардың толқыны да аз емес. ХІХ ғасырдың он тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырдың басында ең сәтті оқулықтар атақты МакГуффи оқырмандары болды, олар үнемділік, адалдық, пәктілік, уақтылылық және еңбекқорлық сияқты қасиеттерді дамытты. МакГуффи теология және консервативті мұғалім болды және мектептерге студенттеріне пресвитериандық кальвинисттік нанымдар мен әдеп-ғұрыптарды енгізетін оқу бағдарламасын беруге тырысты.
ХХ ғасырдың ортасы
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасыр кезеңінде ақыл-ой жетекшілері мен жазушыларға ағылшын натуралисі Чарльз Дарвиннің, неміс саяси философы Карл Маркстың, австриялық невролог және психоанализдің негізін қалаушы Зигмунд Фрейдтің идеялары қатты әсер етті, сондай-ақ шіркеу мен мемлекет ілімінің ажыратылуы туралы өсіп келе жатқан қатаң түсінік. Бұл үрдіс Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін күшейіп, 1960 жылдардың соңында ұлттың моральдық консенсусында өзгерістер болып көрінгендіктен күшейе түсті. Мұғалімдер мен басқалар мектептерді адамгершілік тәрбиесі үшін пайдаланудан сақ болды. Бұл мәселеде отбасы мен шіркеудің рөлі арта түсті. Дегенмен, академиялық және моральдық құлдыраудың көрінісіне байланысты, педагогтар оқушылардың моральдық мәселелерін шешу үшін мандат алуды жалғастырды, олар негізінен екі тәсілді қолданады: құндылықтарды түсіндіру және танымдық дамуға арналған моральдық білім. Құндылықтарды анықтау. Бағалар өмірдегі өзгерістерге байланысты уақыт өте келе өзгереді. Осы өзгерістерді тану және олардың адамның іс-әрекетіне және мінез-құлқына қалай әсер ететінін түсіну құндылықтарды анықтау процесінің мақсаты болып табылады. Құндылықтарды анықтау сізге не керек екенін айтпайды, ол тек сіздің құндылықтарыңызды табуға мүмкіндік береді. Бұл әдіс кеңінен қолданылса да, студенттер арасында моральдық салыстырмалылықты насихаттағаны үшін қатты сынға ұшырады. Мемлекеттік және ұлттық саясаткерлер, сондай-ақ жергілікті мектеп округтері, мінез-құлық тәрбиесі ұйымдарының лоббисімен, осы сезімді қолдап жауап берді. Президент болған кезінде Билл Клинтон мінез тәрбиесі туралы бес конференция өткізді. Ол TED Talks видеосында кеңінен таралған. Бастапқыда, сәттілік пен орындаудың "басты кейіпкерлік ингредиенті" нен жаңалық ретінде мақталған, ол көп ұзамай сынға ұшырады және басқа кейіпкерлік араласулар сияқты, кейіпкерлік құрылым ретінде күдікті болып табылды және оны мектеп бағдарламаларында іске асыруға тырысқан жерде, егер бар болса, әлсіз әсерден басқа ештеңе көрсетілмейді. Сонымен қатар, Duckworth бастапқы деректерді дұрыс түсінбеген. Сонымен қатар, күш-қуаттылық құрылымы оны іске асыру үшін қажетті оң әлеуметтік-экономикалық алғышарттарды елемеді.
Қазіргі заманғы ғылыми тәсілдер
Қазіргі таңда әлеуметтік психология, нейропсихология және эволюциялық психология ғылымдары адамның әлеуметтік мінез-құлқын түсінуге жаңа тәсілдер қабылдады. Жеке және әлеуметтік психология - денсаулық сақтау мамандары жеке адам мен қоғам арасындағы жеке және әлеуметтік мотиваторларды зерттеу үшін қолданатын ғылыми әдіс, сондай-ақ оларды қоғамның жағдайындағы адамдардың проблемаларына қолдану. Адамның жеке тұлғасы мен әлеуметтік психологтар адамдардың бір-біріне қалай әсер ететінін, бір-біріне қалай әсер ететінін және бір-бірімен қалай қарым-қатынаста болатынын зерттейді. Адамның ішкі күштерін (мысалы, қасиеттері, көзқарастары мен мақсаттары) және жағдайдағы күштерді (әлеуметтік нормалар мен ынталандырулар сияқты) зерттей отырып, олар бейбітшілік, романтикалық тартымдылық, сендіру, достық, көмек, агрессия, конформизм және топтық өзара іс-қимыл сияқты кең ауқымды мәселелерге түсінік беруге тырысады. Нейропсихология адамның таңдаулары мен мінез-құлқының негізі болып табылатын биологиялық механизмдерді зерттей отырып, эмоциялық өңдеумен байланысты ми аймақтарының моральдық танымға қалай қатысы бар екенін қарастырады. Әлеуметтік психология сияқты, ол біздің қалай болуымыз керектігін емес, қалай мінез-құлық жасауымызды анықтауға тырысады, бірақ неврологиялық тұрғыдан. Мысалы, бір жауабын екіншісінен артық көретін болсақ не болады? Клиникалық тұрғындарда, соның ішінде ВМКК (желті орталық префронталды қабықша) зақымдалған науқастарда жүргізілген зерттеулер эмоциялық өңдеудегі бұзылулар мен моральдық үкім мен мінез-құлықтағы бұзылулар арасындағы байланысты көрсетеді. Осы және басқа зерттеулер моральдық таным кезінде эмоциялар ғана емес, эмоциялар, әсіресе ВМПК арқылы араласқандар, шын мәнінде мораль үшін маңызды деп қорытындылады. Неврологиялық зерттеулер шешім қабылдауда санасыз адамның қаншалықты қатысы бар екенін дәлелдеді. Нейробиологтардың айтуынша, санамыздың 5 пайызы ғана саналы әрекет етеді. Сондықтан шешімдеріміз, әрекеттеріміз, сезімдеріміз және мінез-құлқымыз санамыздың 95 пайызынан тыс ми белсенділігіне байланысты. Бұл зерттеулер көрсеткендей, іс-әрекеттер адамның саналы түрде не істейтіні туралы ойламай, оның санасыз ми белсенділігінің үлгілерінен туындайды. 2011 жылы Ицхак Фрид жүргізген зерттеуде жеке нейрондар әрекет ету "иясы" туралы хабарланғанға дейін 2 секунд бұрын (ЭЭГ белсенділігі осындай жауапты болжағанға дейін) жанғанын анықтады. Осы сынақтарға ұқсас, 2013 жылғы зерттеуде, субъект оны хабарламай тұрып-ақ, қосу немесе алуды таңдау болжауға болады. Эволюциялық психология - Дарвиндік процестердің аясында адам мінез-құлқын түсіндіруге бағытталған жаңа ғылым, 1990 жылдары пайда болды. Бұл ғылым мидағы генетика мен нейротрансмиссияның биологиялық күштерінің санасыз және саналы стратегияларға қалай әсер ететінін қарастырады және биологияның бұл ерекшеліктері эволюциялық процестер арқылы дамығанын ұсынады. Бұл тұрғыдан алғанда, адам миының танымдық бағдарламалары бейімделу болып табылады. Олар бар, өйткені ата-бабаларымыздың мінез-құлқы олардың тіршілік етуіне және ұрпақтарына осы қасиеттерді беруіне мүмкіндік берді, осылайша біз ата-бабаларымыздың эволюциялық тарихында кездескен проблемаларды шешудің шешімдерін таба аламыз. Этика тақырыптарына альтруистік мінез-құлық, алдамшы немесе зиянды мінез-құлық, әділдік пен әділетсіздік сезімі, мейірімділік пен сүйіспеншілік сезімі, өзін-өзі құрбан ету, бәсекеге қабілеттілік пен моральдық жазалау немесе жазалау сезімі, моральдық "алдау" немесе екіжүзділік жатады.
Ғылыми зерттеулер
АҚШ Білім министрлігінің қолдауымен 2010 жылы шыққан ең ірі зерттеуде мінез-құлық тәрбиесі бағдарламаларының басым көпшілігі өз тиімділігін дәлелдей алмағаны, оқушылардың мінез-құлқының немесе оқу нәтижелерінің жақсарғаны анықталды. Осы тақырыптағы бұрынғы және қазіргі зерттеулер бірде-бір ғылыми негізделген зерттеудің ғылыми тұрғыдан дәлелденген қажеттілігін дәлелдемеді