Кіріспе

Ванның қорғанысы (Ван геросамарты) - Ванның армян халқының 1915 жылғы армян геноцидінде Осман империясының Ван вилайеті армян халқының қырғынға ұшырауына қарсы қарулы қарсылық көрсетуі. Бірнеше замандас бақылаушылар мен кейінгі тарихшылар Осман үкіметі қалада қарулы армяндық қарсылықты әдейі қоздырып, содан кейін осы көтерілісті бүкіл империяда армяндарды жер аудару мен өлтіруді бастауды ақтауға негіз ретінде қолданды деген қорытындыға келді. Куәгерлердің мәліметтері бойынша, армяндықтардың Вандағы ұстанымы қорғаныс және қырғынға қарсы тұру әрекеті болды. Өзін-өзі қорғау акциясы әрмендердің геноцидін жоққа шығаратын әдебиеттерде жиі келтіріледі; ол геноцидті ақтап, әрмендерді қудалауды ақталғандай етіп бейнелеу үшін "әскери қажеттілік" үндеуінің альфасы мен омегасына айналды.

Алдын ала: Кавказдық науқан

1914 жылы 30 қазанда Гобен мен Бреслауды қуып жету кезінде атыс болғаннан кейін Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғысқа кірді. Ван провинциясы Парсы мен Кавказ аралығында орналасқан, ал Парсы, Ресей, Месопотамия және Анатолияны байланыстыратын ең қолжетімді жолдар осы провинция арқылы өтетін. Ванның орналасуы оның стратегиялық құндылығын арттырады. Кавказ науқанының алғашқы ұрысы 1914 жылы 2 қарашада Бергманның шабуылдауымен болды. Орыстар Қара Килизе (қаракес 1919 жылы қарашада қайта аталды, қазіргі Агры) Беязит (Догубайазит) желісі бойынша жеңістерді жинады. Беязит Ван провинциясының солтүстігінде орналасқан, ал әрмен еріктілері бұл аймақтарды басып алу кезінде орыс полктеріне көмекші күш ретінде көмек көрсетті. 1914 жылдың желтоқсан айында Ресейдің Николай II Кавказ майданына барды. Армян шіркеуінің басшысы мен Тифлистегі Армения Ұлттық бюросының президенті Александр Хатисянның қатысуымен Николай II былай деді: "Барлық елдердің армяндары даңқты Ресей армиясының қатарына кіруге асығады және өз қанымен Ресей армиясының жеңісіне қызмет етеді. Ресей туы Дарданелл мен Босфорда еркін желбірей берсін, түрік мойынтұрығының астында қалған барлық халықтар (христиандар) еркіндікке ие болсын. Мәсіхке деген сенімдері үшін азап шеккен Түркияның армян халқы жаңа, еркін өмір сүру үшін қайта тірілсін ". Осман соғысы министрі Энвер-паша орыс әскерін Сарықамыс пен Ардахан аралығында қоршауға алғысы келді. Сарықамыс шайқасы (1914 жылдың 29 желтоқсаны - 1915 жылдың 4 қаңтары) - Энвер-пашаның апатты жеңілісі. Бұл жетістікте өздерінің рөлі үшін әрмен еріктілері аймақтың тумасы ретінде, климатқа жақсы бейімделген, әрбір жол мен тау жолын білетін және қатал және қатал күреске баруға ынталанған ретінде құрметке бөленді. Армениялық еріктілер шағын, жылжымалы, жартылай партизандық соғысқа жақсы бейімделген. Олар көптеген дәстүрлі іс-шараларда белсенді рөл атқарса да, барлаушылар ретінде тиімді жұмыс істеді. Армян еріктілері Осман операциясын қиын кезеңде сынады: "олар келтірген кідірту Ресей Кавказ армиясына Сарықамыс айналасына жеткілікті күш шоғырландыруға мүмкіндік берді". Константинополға оралғаннан кейін Энвер өзінің жеңілісін аймақта тұратын армяндарға, Ресейдің жағында болғандары үшін айыптап отырды. 1914 жылы 11 желтоқсанда Осман империясы өзінің Парсы жорығына дайындықты Энвер-пашаның Ван провинциясындағы жолдарды пайдалана отырып, жоспарланған театрға бағытталатын уақытша күш құру туралы бұйрығымен бастады. Түрік даярлықтары жүріп жатқан кезде, ресейліктер армян генералы Товмас Назарбекианды Ресей басып алған парсы Әзірбайжанына көшірді. Теодор Г. Чернозубовтың парсы казак бригадасы 1906 жылдан бері Парсыда әрекет етті. Осы кезеңде Осман билігі Парсы мен Ван провинциясындағы күрдтерге 24 000 мылтық таратты. Осман 1-ші экспедициялық күшінің басқарушысы Осман бас штабының барлау бөлімінің бастығы, штаб-лейтенанты полковник Казим Карабекир Бей болды. 5-ші экспедициялық күштің штаб-лейтенанты Халил Бейге тағайындалды, ол Энвер-пашаның ағасы болды және 1916 жылы 29 сәуірде Кут-әл-Амарадағы британдықтарды жеңді. 1-ші экспедициялық күш құрылымы жағынан өзін-өзі қамтамасыз ететін, тәуелсіз операцияларды жүргізуге қабілетті, 7-ші және 9-шы жаяу әскер полктарымен, ат әскері жасағымен, далалық ауруханамен, көлік құралымен, барлау бөлімшесімен, екі батареясы бар тау гаубица батальонымен, телеграф бөлімшесімен, далалық батареямен, жабдықтарды жөндеу батальонымен, ауыстыру қоймасымен және көлік құралдарымен толықтырылды. 1915 жылы 10 қаңтарда 1-ші экспедициялық күш Персияның Әзірбайжанға бара жатқанда, бастапқы жоспар жойылды. Сарикамиш шайқасында болған апатқа байланысты 1-ші экспедициялық күш 3-ші армияға тағайындалды. 1915 жылы 11 қаңтарда 5-ші экспедициялық күштің солтүстікке, ал он бір күннен кейін 1-ші экспедициялық күштің солтүстікке баруы бұйырылды. Түркияның Ұлттық қорғаныс министрі және Ұлы Ұлттық Ассамблеясының спикері болған штаб майоры Кёпрули Казим Бей (Озалп) қолбасшылығындағы Ван жандармерия полкі (полиция күштері) Парсы шекарасына қол жетімді жалғыз күш болды. 1914 жылы 14 желтоқсанда Ван Мобильдік жандармерия дивизиясы Қатыр аңғары (Қатыр асуы) арқылы Парсы еліне баратын жолды қамтамасыз ету рөлін атқарды. Бұл жарымәскери құрама артиллериямен және пулеметпен жеңіл жабдықталған, негізінен көрші елге шабуыл жасау үшін емес, ішкі қауіпсіздік функцияларына сай келді. Осы әскери іс-әрекеттерден басқ�...

Джевдет билігі

1914 жылдың шілде айында Ван провинциясының депутаты Аршак Врамиан Ерзурумдағы армян конгресінің байланысшысы ретінде Одақ және прогресс комитетімен (ОПК) келіссөздерге қатысты. Бұл съездің қоғамдық қорытындысы "Әрменияның талаптарын заңды жолмен бейбіт жолмен алға жылжыту үшін жасалды" деп жарияланды. Армяндық дереккөздер жергілікті армян басшылары Арам Манукян, Аршак Врамиан, Никогайос Погос Микаэлиан (Ишхан) және Арменак Екарян Ван армяндарына Осман үкіметінің жағына тұрып, оған қарсылық жасамауға кеңес бергенін айтады. Түрік КПК армян съезін түрік қорқынышынан армян көтерілісі туралы шешімді бекіту үшін тұқымдық жер ретінде қарастырды. Эдвард Дж. Эриксон осы кездесуден кейін CUP-тің әрмен-россиялық байланыстардың берік екеніне сенімді болғанын, ал Эриксон бұл байланыстар аймақтың Осман империясынан бөлінуінің егжей-тегжейлі жоспарларын қамтиды деп болжағанын айтты. Кейін 1914 жылдың қыркүйегінде түрік әскери операциялары басталды, оның ішінде қару-жарақ, оқ-дәрілер мен операциялық құжаттарды іздеу болды. 1914 жылы 20 қазанда Түркияның 4-ші кавалериялық резервтік полкі Хасанкаледе патрульдік patrolling жасағанда, армян үйлерінде жасырылған мылтықтарды тауып алды. Осы кезеңде көптеген қарулы армяндар Муш, Битлис және Ванға көшіп келді. Эриксон "соғыс басталғанға дейін, армяндықтардың үйлерінде жасырылған бомбалар мен қару-жарақтарды тауып алғандықтан, олардың зорлық-зомбылық жасауы мүмкін деген белгілер жиналды" деген қорытындыға келді. Екінші жағынан, Ногалес Осман әскерінің бөлімшелері өз қаруларын суретке түсіріп, тек армян үйлері мен шіркеулерінде табылғанын мәлімдеген. 1914 жылдың 5 қарашасында Ван провинциясындағы 3-армияның қорғаныс желілеріне ресейліктердің ірі шабуылы басталды. Бұл шабуыл түріктердің армяндық ниеттерін түсінуін қиындатты. Ресейліктер 19 қарашада Сарай мен Ванға қарай ірі операцияларды бастады. Қараша айында Түркияның жандармериясы мен губернаторлардың қауіпсіздік аппаратының бөлімдері Түркияның әскери қолбасшылығына қайта оралды. Бұл өзгерістер Ван губернаторының қолбасшылығындағы бөлімшелерді де қамтыды. Ван жандармериясы мен Ван резервтік атлы дивизиясы Үшінші армияға тағайындалды. Ван жандармериясы дивизиясы майор Феридтің қол астында болды, ал губернатор Джевдет тек шағын контингентті қалдырды. 1914 жылдың желтоқсанында Джевдет-бей Осман әскерлері Персия жорығын бастауға көшкен кезде Ван провинциясының батысын қамтамасыз ету туралы бұйрық берді. ЖБК келіссөзшілері Ерзурум мен Ванға Жевдет би қаладан кетуден бұрын жіберілді. Бұл келіссөзшілер мен Джевдет би Ван армянның адалдығын сынағысы келді. Армян конгресінің бірінші отырысынан кейін олар Ресей Армениясында көтеріліс жасауға келісе ме, жоқ па, тағы да тексеруді жөн көрді. Джевдет армяндардан Осман империясындағы әскери міндеттілік бойынша 4000 ерікті беруді талап етті. Армениялықтар бұған келіспеді. Кларенс Ушер "Джевдеттің мақсаты Ванның күшті ерлерін өлтіру екендігі анық болды, өйткені қорғанысшылар болмады, өйткені ол ауылдарда қару-жарақ іздеу сылтауымен жасады, бұл іздеулер қырғынға айналды. Армениялықтар уақытты үнемдеп, бес жүз сарбазды қамтамасыз етіп, қалғандарына бостандық ақшасын төлейді". Армениялық әскерге шақыру мәселесі 1915 жылы сәуір айында әрмендердің Пасха мерекесі кезінде Джевдет қалаға оралғанда қайтадан көтерілді. Джевдет тағы бір рет армяндардан Осман қорғанысын құру үшін әскери қызметшілерді беруді сұрады. Ушердің айтуынша, "Валиге [Евдетке] талап еткен төрт мың адамды беруге шешім қабылдаған армяндар енді бұлай етуге батылы бармады, өйткені олар оның төрт мың адамды өлімге кесуді ниет еткеніне сенімді болды". Джевдет Ван қаласынан әрмендік сарбаздарды қабылдамады. Парсы Әзірбайжанда көптеген христиандар, негізінен армян және ассириялықтар өмір сүрді. Олардың көбі қашып бара жатқан орыс әскерімен бірге қыста Ресейдің шекаралық қаласы Жюльфаға қарай қашып кетті. Қалғандары тонау мен қырғынға ұшырады; көптеген ауылдар тоналып, қиратылды. Тәбриздің солтүстік-батысындағы Хойды басып алу үшін Джевдет бей бастаған сәтсіз науқаннан кейін, Джевдет наурыз айының басында Салмас ауданында (Урмия көлінің солтүстік-шығысында) 800-ге жуық адамды - негізінен қарттар, әйелдер мен балаларды өлтіруді бұйырды. 1915 жылы 25 ақпанда 3-ші армия мен Жандармерияның барлық командалары, соның ішінде Ван Жандармериясы, "Қауіпсіздік шараларын күшейту" деп аталатын 8682 директивасын алды....

Алғашқы кезеңдер

Осы оқиғалардан бұрын бейтарап бақылаушылар Ван аймағында ер армяндардың өлтірілуін хабарлады. Арменияға қатысты Джевдеттің экстремизмі ашық болды: "қауіпті болжамға келмейтін көңіл-күйі бар адам, бір сәтте достық, келесіде жауыздықпен қарсылық білдіреді, сатқындыққа қабілетті", ол "Нальбанд Бей" (Лорд Blacksmith) деген лақап атпен танылды. Ванға оралған соң, Джевдет "қолданыстағы қаруды іздеу деген сылтаумен провинцияның шеткі ауылдарында үрей туғызды". Бұл процесте Османдық жандармерия көптеген армяндарды өлтірді. Арменияның Ван қаласының басшылары халықты үндемей-ақ, сабырлылықпен күтуге шақырды. Олар: "Бірнеше ауылды өртеп, жойып жібергеніміз жақсы, бірақ мұсылмандарға жалпы қаза жасауға аз да болса себеп болса жақсы" - деді. Алайда, сол уақытта түріктердің күрд сарбаздарын линчтеп өлтіргені туралы хабарлар да болды. [Ванның армян қорғаушыларына] берілген кейбір ережелер: "Таза болыңдар; ішімдік ішпеңдер; шындықты айтыңдар; жау дінін қарғамаңдар. Армян қорғаушылары Ван, басшылығымен Арам Манукян, құрылған жергілікті уақытша үкімет айналысатын қорғаныс, ережелер, әкімшілік, және сыртқы қатынастар, қамтамасыз ету үшін бейтараптығын шетелдік меншігі құрметтеледі. Сот, полиция және денсаулық сақтау қызметкерлері тағайындалды. Көп ұзамай ресейліктерге хабар жеткізу үшін хабаршы жіберудің қажеттілігі туындады. Олардың кейбіреулері киіміне үгіт-насихат жазған еді.

"Құдайдың сөзін тыңдаңдар!" 15.

28 сәуірде Николай Юденич генерал Трухиннің 2-ші Забайкальский казак бригадасы мен Саргис Мехрабянның (Вартан) қолбасшылығындағы Арарат ерікті бригадасының Ереваннан Ванға жөнелтілуін бұйырды. Арменияның он екі елшісінің бірі Персияға жетті. 8 мамырда Андраник Озаниан басқарған армян еріктілер құрамасы мен Персиядан жіберілген Чернороял басқарған дивизия да жіберілді. 30 сәуірде қаладағы босқындар саны 15000-ға жетті, олардың басым бөлігі ауылдан қашып, қалаға ағыла бастады. Бұл кезде қаладағы армяндар саны 30 000 тұрғынға, ал 15 000 босқын Армения кварталы мен Айгестан маңындағы бір шаршы шақырым аумақта болды. Арменияның армяндық әскерлері өздерінің шекаралары арқылы қалаға кіруге мүмкіндік алды. Бұл стратегия қорғаушыларды жеңілдетуді мақсат еткен. Алғашқы шабуылдарды оңай жеңгеннен кейін, армян әскерлері оқ-дәрімен қамтамасыз етілу мәселесімен күресті. Армениялықтар жаудың отын тарту үшін әр түрлі құралдарды қолданды, ал өз кезегінде оқ-дәрілерін ысырап етті. Олардың оқ-дәрі мен патрон өндірісі күніне 2000 данаға жетті. Қорғаушылар сонымен қатар минометтер мен баррикадаларды жасады және олар тапқан кез келген нәрсені қолданды. 6 мамырда Анадолияға қарай ресейліктердің ірі шабуылы басталды. Осман қорғаныс желілері Ван провинциясынан тыс орналасқан солтүстік флангтағы X және XI корпустар мен 5-ші экспедициялық күштен тұрады. Ресейдің Тортум аңғарынан Ерзурумға қарай қарайтын солтүстік флангі Ван операцияларының құрамына кірмеді. Алайда, осы ресейлік шабуылдың бір бөлігі ретінде Османдық 1-ші экспедициялық күш пен Ван атты әскер бригадасы Ван қаласына қарай алға жылжушы орыс сарбаздары мен армян ерік-жігерлерімен бастапқы позицияларынан кері сүрінді. 12 мамырда Ван провинциясының солтүстігіндегі Арджиш қаласы жеңілдетілді. Джевдет Ван қаласынан бір оқпен екі жүз адам жіберіп, бұл топқа Баргири (Мурадие) -да қарсы шықты. Алайда бұл шара тым кеш және осы қарқынды тоқтату үшін тым әлсіз болды. 6 мамырда Ван цитаделі (Кале ауданы) айналасындағы қақтығыстар аяқталды. 14 мамыр күні кешке Ваннан түрік әйелдері мен балаларына толы кемелер шығып, аймақты эвакуациялады. Келесі күні тағы да кемелер соңынан ерді. 16 мамырда 46 снарядтан тұратын Осман бомбалауы түрік бөлімдерінің шегінуін қамтыды. Сонымен қатар, 6000-ға жуық армян өлтірілгені туралы хабарлар болды. Қазіргі кездегі Нью-Йорк Таймс 1915 жылдың сәуір-маусым айлары аралығында болған қазалар мен ұрыстарды түрік бөлімшелеріне емес, күрдтік көмекші күштерге қатыстырды. Джевдет 16-17 мамыр түнінде қаланы тастап, Қаймақ Халил бейдің (Кут) қолбасшылығындағы 1-ші экспедициялық күшке қосылып, Башкалеге қарай кері шегінді. 17 мамырда армян азаматтық күштерінің қалаға ресми түрде бақылауы болды. Сонымен қатар, 11 мамырдан бастап Манзикерт қаласынан 1-ші және 3-ші Осман атлы бригадаларын итермелеген орыс күштерінің авангарды провинцияның солтүстік аймағына жетіп, Ван көлінің жағалауына дейін созылды, ал қалада болған орыс күштерінің авангарды Осман күштерін қаладан оңтүстікке қарай итермеледі. Бұл кері шегінген Осман әскерлері байланыс желілерінің бұзылуынан туындаған логистикалық тапшылықты бастан кешірді. Көп ұзамай ресейлік тұрақты әскерлер де солардың соңынан ілесіп кетті. Үшшердің айтуынша, 18 мамырда Парсыдан жіберілген топ Ван қаласына жетті. 20 мамырға қарай Ван провинциясының негізгі орталықтарын ресейліктер басып алды. 1915 жылы 23 мамырда орыс сарбаздарының бір жасағы Ван қаласын басып алды, осылайша Осман империясы қоршауға алған армяндарға асыға күткен жеңіліс әкелді. Алайда, орыстар Осман империясына қарсы соғысып, ауылды бақылауға алмады. Ауылда қалған жалғыз күш - армяндық азаматтық күштер. Генерал Трухиннің 2-ші Забайкальский казак бригадасы Бегрякалеге 24 мамырға дейін жетпеді. Генерал Назарбаевтың 2-Кавказдық атқыштар бригадасына Трухинді қолдауға бұйрық берілді. 31 мамырда Трухин қалаға кірді. Сол күні Трухиннің патрулі мен Назарбековтың алдын ала қарауылдары Ван мен Хошап арасында кездесті. Генерал Юденич қалаға келгеннен кейін қала мен цитадельдің кілттерін алды. Арменияның уақытша үкіметін бекітті. Арам Манукян Ван провинциясының губернаторы болып тағайындалды. Арменакис Екарян полиция бастығы болды. Жаздың қалған бөлігінде Ван қаласы қауіпсіз болған кезде шайқастар батысқа қарай жылжыды. Орыстардың келуімен Осман империясы Ван көлінің батысына қарай Битлис бағытына шегінді.

Соңы

Маусым мен шілде айларында түрік және орыс күштерінің Ван аймағының солтүстігінде шайқасқаны кезінде Муш және басқа да көршілес провинциялардан мыңдаған армяндар Ван қаласына ағыла бастады. Қалаға 250 мыңға жуық армян жиналды. Олардың ішінде Мосулға қарай провинция маңынан өтіп бара жатқанда, жер аударылу колонналарынан бөлініп шыққан адамдар да бар. Олар Ассурдың қорғанысына қосылды. 1918 жылдың шілдесінде Британ армиясы Месопотамияның басым бөлігін Месопотамиялық науқан кезінде, сондай-ақ Парсы науқаны кезінде Парсы Әзірбайжанның үлкен бөлігін басып алды. Ирактың Бакуба қаласына жақын жерде армян және ассириялық босқындар үшін үлкен лагерь құруға дайындық жүргізілді. Жолда әлсіреп, ашығып, өліп қалғандар көп болды. 1918 жылы 30 қазанда Осман империясы Мудрос келісімін жасады және әскери операциялар аяқталды.

Шығындар

1915 жылдың 15 мамырында Ван қаласындағы Ресей консулы соңғы жиырма жыл ішінде осындай көптеген зорлық-зомбылық оқиғалары орын алған Ван қаласында 6000 армян қаза тапқанын хабарлады. Генри Моргентау доктор Ушерге сілтеме жасап, "түріктерді қуып шыққаннан кейін, ресейліктер провинцияда өлтірілген армяндардың денелерін өртеп жіберді, нәтижесінде 55 000 дене өртелді". Башкала ауданында 25 мың армянды жүйелі түрде қырғынға ұшыру, олардың 10 пайызы ғана қашып құтылған, бұйырылған сияқты. Батыс мемлекеттері әрмен босқындарына көп көңіл бөлсе де, олардың көпшілігі босқындар лагерінде қайтыс болды. Бұл жерде күн сайын 300-400 армян аштықтан және аурулардан қаза табады. Бұл туралы Ұлыбританияның сол аймақтағы консулы мәлімдеді.

Қауіпсіздік

Қаза болғандардың көпшілігі черкестер мен күрдтер болды, бірақ кейбір есептерде түрік әскерлері де қатысқан. Түрік жағында соғысқан венесуэлалық офицер Рафаэль Де Ногалес өзінің естеліктерінде Осман билігінің қызметкерлеріне он екі жастан асқан барлық ер армян еркектерін жою туралы бұйрық берілгенін айтады. Үшшердің айтуынша, 19 сәуірде Джевдет Ван провинциясына бұйрық шығарды: "Армениялықтар жойылуы керек. Егер мұсылман мәсіхшіге қорғаныш жасаса, алдымен оның үйін өртеп жібереді, содан кейін мәсіхші көз алдында өлтіріледі, содан кейін оның [мұсылманның] отбасын, содан кейін өзін өлтіреді". Кейін Жевдет 1915 жылдың көктемінде Ван қаласы айналасындағы операция кезінде армяндарға қарсы 1919-1920 жылдардағы түрік әскери соттарында соғыс қылмыстары жасады деп айыпталды.

Мәдени сілтемелер

Қарсылық әрмендіктердің ұлттық болмысында маңызды орын алады, өйткені ол әрмендердің қарсылық білдіру ерік-жігерінің символы болып табылады. 2002 жылы Атом Эгоянның режиссері, сценариі және продюсері болған "Арарат" фильмі Ван қорғанысының кейбір ойдан шығарылған оқиғаларын қайта сахналайды (шешімді қаражатпен). Арарат бірнеше марапаттарға ие болды. Соғысты қорғаушылардың есіне 1970 жылдары Кеңес Армениясының Таллин ауылының Агаракта мемориал салынды.

Жеке шоттар

.