Кіріспе

Иран мифологиясының мифтік құсы Хума (هما, айтылады Homā, ), сонымен қатар Хома, Иран аңыздары мен ертегілерінің мифтік құсы болып табылады және суфи және диван поэзиясында ортақ мотив ретінде жалғасуда. Бұл құстың туралы аңыздар көп болғанымен, олардың бәріне ортақ нәрсе - құстың жерге ешқашан түспейді, оның орнына бүкіл өмірін жер бетінен жоғары, көзге көрінбейтін түрде ұшып өтеді.

Мифтер мен аңыздар

Құс ешқашан тынығып қалмайды, бүкіл өмірін жердің үстінде көзге көрінбейтін биікке ұшып, ешқашан жерге түспейді (кейбір аңыздарда оның аяғы жоқ деп айтылады). Хұма аңыздарының бірнеше түрінде құс әр жүз жылда бір рет отқа күйіп, күлден қайта тіріледі. Хума құсының бір денесінде еркек және әйел табиғаты бар (қытайлық Фэнхуанды еске түсіреді), әр табиғаттың бір қанаты мен бір аяғы бар. Хума жанашыр болып саналады, ал "бақсы құсы" Paradisaeidae түрлерінің ертедегі еуропалық сипаттамалары құстарды қанаты немесе аяғы жоқ деп суреттеді, ал құстар өмір бойы биіктікте тұрады деп болжалды. Нишапурдың Аттардың аллегориялық шедеврі "Қоштар конференциясы" атты персі әдебиетіндегі суфи шығармаларының көрнекті үлгісінде Хума құсы сапарға шығуға бас тартқан оқушы ретінде суреттеледі, өйткені мұндай іс-шара оның үстінен ұшқандарға патшалық беру мәртебесіне қауіп төндіреді. Иран әдебиетінде Хума құсының патшалық ету функциясы исламға дейінгі монархтармен сәйкестендіріледі және арабтар үшін метафора болып табылатын қарғаларға қарсы тұрады. Бұл аңыз суфизмге жатпайтын өнерде де кездеседі. Хума құсының патшалық сыйлау функциясы Моғол дәуірінің үнді аңыздарында қайтадан пайда болады, онда Хума құсының адамның басына немесе иығына көлеңкесі (немесе қонғаны) патшалық сыйлайды (немесе алдын ала айтады) деп айтылған. Сондықтан патшалардың шапанының үстіне киген қауырсынды гума құсының қауырсыны деп есептеген. Суфи мұғалімі Инайат Хан патшалық туралы аңызға рухани өлшем береді: "Оның шынайы мәні - адамның ойлары барлық шектеулерді бұзатын деңгейде дамыған кезде, ол патшаға айналады. Алайда Құдай Сөзінде Құдайды тек патша ретінде ғана сипаттауға болады". Түрік халық әдебиетінде гума құсы қол жетпес биіктіні бейнелейді. Бұл аңға қатысты кейбір сілтемелер Синдхи әдебиетінде де кездеседі, онда диван дәстүрінде сияқты аң үлкен бақыт әкелетін болып суреттелген. Гуру Гобинд Сингхтің "Зафарнамасында" Моғол императоры Аурангзебке жазылған хатта гума құсы "қуатты және игі құс" деп аталады.

Мұра

Британ мұражайының каталогында Персеполистегі грифке ұқсас бас қалашықтар суреті "Гриффиндар түріндегі бағана бас қалашықтарымен (жергіліктілер оларды 'гома құстары' деп атайды) " жазылған. Өзбекстан елтаңбасында гума құсы бейнеленген. Герман Мелвилл "Моби Дик" кітабындағы құс туралы қысқаша сөз қозғайды. "Қойрық" деп аталатын тараудың басында баяндаушы "Ешқашан ұшпайтын құс" туралы айтады. Ол Иван Буниннің "Қоштың көлеңкесі" атты қысқа әңгімелер жинағын ұсынады. Ол сондай-ақ Вонг Карвайдың "Дайз оф бидинг ваилд" фильмінде және Теннеси Уильямстың "Орфей төмен түседі" пьесасында айтылады. Әдебиет сериясы Dragonlance Кринннің ең ұлы батыры Хума Драконбайнды Хума құсының атымен атады. Элеонора Ф. Хелин ашқан 3988 Хума астероиды Хума құсының атымен аталған. Астероидтің атын SGAC астероидке атау науқаны ұсынды

Номенклатура

Хума - мифтік құс болса да, ол қазіргі кездегі жыртқыш құс - қасқыр (Gypaetus barbatus) деп саналады. Сондықтан бұл түрдің мифологиямен қасиетті байланысы бар және оны көптеген адамдар құрметтейді. Жалпы, Иран мен Зороастризм дәстүрлері бүркіттерді пайдалы жаратылыстар деп санайды, өйткені олар өліктер мен өліктерді тиімді және таза тазалай алады, осылайша топырақ пен судың ластануын болдырмайды.