Кіріспе

Туоба Хуан (拓拔) (428 29 шілде 451), Сяньбэй атауы Тианчжэнь (天真), ресми түрде Тақ ханзадасы Цзиньму (景穆太子) (сөзбе-сөз "қатаң және салтанатты тақ ханзадасы"), кейіннен ресми түрде император Цзиньму (景穆皇帝) деп аталып, ғибадатхана аты Гонцзонг (恭宗) ұлы император Вэньчжэнь, Қытайдың Сяньбэй бастаған Солтүстік Вэй әулетінің тақ ханзадасы болды. Ол Тайву императорының тұңғыш ұлы болды және 432 жылы төрт жасында мұрагерлік билікке ие болды. Жасы ұлғайған сайын император Тайву оған билікті күшейте түсті. Алайда 451 жылы ол евнух Зонг Айдың жалған айыптауынан әкесі ашуланды, ал оның көптеген серіктестері өлтірілді. Ол да қорқып, ауырып, сол жылы қайтыс болды. Ол сондай-ақ әлемдегі ең жас әкелердің бірі ретінде тіркелді, ол 12 жасында ұлы Туоба Жунның әкесі болды.

Ерте өмір

Туоба Хуан 428 жылы Тайву императорының үлкен ұлы болып дүниеге келді. Анасының аты Консорт Хе (賀夫人) деп аударылған, бірақ Хелан (賀蘭) және Хелай (賀賴) кландары кейінірек өз аттарын Хеге өзгерткендіктен (Туаба Хуанның шөбересі император Сяовен билік құрған кезде), оның есімі Хелан немесе Хелай болғандығы белгісіз. Ол оны туған жылы қайтыс болды, бұл оның бала туғанда қайтыс болған болуы мүмкін екенін білдіреді, бірақ бұл болғанға ешқандай дәлел жоқ. 432 жылы 17 ақпанда император Тайву Туоба Хуанды мұрагер ханзада етіп тағайындады, сонымен бірге ол өзінің бір жұбайы, жұбайы Хелианды император етіп тағайындады. Сол жылы ол әкесі әкімшілігінің жоғары лауазымды адамы болды, бірақ төрт жасында бұл лауазымның аты-жөні болған. 433 жылы император Тайву хан хан ханзада Хуан мен Лю Сонг императоры Вэннің бір қызының некелерін келісуге тырысты, бірақ император Вэн бұл ұсынысты бірден қабылдамаса да, келіспеді. 439 жылы император Тайву Солтүстік Лянгты жаулап алу жорығына аттанған кезде, ол ханзада Хуанға Роуранның шабуылына қарсы күзету үшін жоғары лауазымды лауазымды адам Цюмулинг Шоудың (丘穆陵壽) көмегімен елорда Пинченгте (平城, қазіргі Датоң, Шанси) императорлық билікті қабылдады. Алайда, Цюмулинг Роуранның шабуылға түсетініне сенбей, нақты сақтық шараларын қолданды, ал Роуранның Чилидің ханы Юдзиулу Вути шабуылға шыққанда Пингченг қорғаныссыз қалады. Цюймулинг ханзада Хуанды Пинчэннің оңтүстікіндегі төбелерге алып барып, қорғаныс позициясын алғысы келді, бірақ император Тайвуның нәрестелік күтушісі Императрица Доу қарсылық білдіргендіктен, ханзада Хуан Пинчэнде қалды, ал Солтүстік Вэй күштері кейіннен Роран күштерін жеңген кезде Юдзилу Вути кері шегінуге мәжбүр болды. (Бұл кезде, ол 11 жаста болғанымен, ханзада Хуан, әрине, ірі әскери және саяси шешімдерге қатысып жатқан сияқты, өйткені ол әкесі Солтүстік Лянгтың науқанына қарсы шыққан, бірақ оның әкесі Цюй Хаоның кеңестеріне сенген, өйткені Солтүстік Лянгты оңай жеңуге болады.) 442 жылы ханзада Хуан буддист болып көрінді. Оның әкесі Цюй мен даосистік монах Ку Цянчжидің ұсынысы бойынша өте биік және қиын салынған Цзиньлун сарайыны (靜輪宮) салғанда, ол шығынға қарсы шығуға тырысты, бірақ император Тайву келіспеді. 443 жылы ханзада Хуан әкесімен бірге Роранға қарсы жорыққа аттанды. Олар кенеттен Юдзиюлу Вутиге тап болған кезде ханзада Хуан шабуыл жасауға кеңес берді, бірақ император Тайву икегендіктен Юдзиюлу Вутиге қашып кетуіне мүмкіндік берді. Сол кезден бастап император Тайву хан хан ханзада Хуанның кеңестерін шын жүректен тыңдай бастады және 443 жылдың қысында хан ханзада Хуанға ең маңыздылардан басқа барлық императорлық міндеттерді орындауды бұйырды. Ханзада Хуан көп ұзамай шаруашылдықты ынталандыру саясатын енгізді - ол артық ірі қара малы барларды оларды жоқтарға қарыз беруге міндетті етті, жүк малы болу керек, ал жалға алу ақысын ірі қарасы жоқтар ірі қара иелерінің жерін өңдеп төлейді, бұл егіндік жерлердің тиімділігін арттырады.

Тайву императорының билікті ішінара беруінен кейін

446 жылы император Тайву Сюньну бүлікшісі Гай Вуға (蓋) шабуыл жасағанда, Чанъаньдағы будда ғибадатханаларынан көптеген қару тапты. Ол монахтар Гайға қосылды деп ойлап, Чанъандағы монахтарды өлтірді. Цюй Хао бұл мүмкіндікті пайдаланып, император Тайвуды бүкіл империядағы барлық монахтарды өлтіруге және ғибадатханаларды, мүсіндерді және сутраларды жоюға шақырды. Ку Цянцзидің қарсылығына қарамастан, император Тайву Чанъаньдағы монахтарды өлтіруге, мүсіндерді жоюға және сутраларды өртеп жіберуге кірісті. Ол бұдан кейін бүкіл империяда буддизмге тыйым салды. Алайда ханзада Хуан бұл жарлықты жариялауды кешіктіру әдісін қолданды, бұл буддистерге қашып немесе жасырынуға мүмкіндік берді, бірақ Солтүстік Вэйде бірде-бір будда ғибадатханасы қалмады. Бұл У-дың үш апатының біріншісі болды. 450 жылы ханзада Хуан мемлекет басқару мәселесі бойынша Цуймен тікелей қақтығысқа түскен көрінеді. Куй бірнеше адамды командирлік губернатор болуға ұсынғанда, ханзада Хуан қатты қарсылық білдірді, бірақ Куйдің талабы бойынша адамдар оның қарсылығына қарамастан тағайындалды. 450 жылы Цюй бүкіл кланымен бірге император ата-бабаларын жамандағандығы үшін өлтірілгенде, ханзада Хуанның қолы бар сияқты көрінді. Ханзада Хуан Цюйдің қызметкерлерінің бірі Гао Юнды аяу үшін қатты таласты, және сол процесте Гао Цюй туралы кейбір мәлімдемелерді берді. 450 жылдың күзінде Лю Сунның императоры Вэнь өзінің генерал Ван Сюаньмоны (王玄) Хуатайға (滑台, қазіргі Аньян, Хэнань) шабуылға жібергенде, император Тайву Хуатайды босату үшін әскерді жеке басқарды, содан кейін Ванды жеңгеннен кейін Лю Сунның аумағына терең еніп, Янцзы өзеніне дейін жетті. Император Тайву Лю Сонгқа қарсы жорық жүргізген кезде, оның нұсқауларына сәйкес, ханзада Хуан солтүстік шекарада болды, ол Рурдың ықтимал шабуылына қарсы қорғаныс жасады.

Өлім және соңынан

Тақ мұрагер Хуанның өте байсалды, бірақ өз серіктестеріне сенім артып, жеміс бақтары мен фермаларын басқаруға көп күш жұмсап, олардан ақша табуға тырысқаны сипатталды. Гао Юн оған коммерциялық істерге араласпауға және басқаларға билік беруден аулақ болуға кеңес берді, бірақ ол тыңдамады. 451 жылы ол Зонг Ай евнухымен қақтығысқа түседі. Зонг хан ханзаданың сенімді серіктестері Чоуни Даошенг (仇尼道盛) және Рен Пингченг (任平城) оны қылмыстарда айыптайды деп қорқып, алдын ала әрекет етіп, Чоуни мен Ренді қылмыстарда айыптайды. Ашуға түскен Тайву императоры Чоуни мен Ренді өлтірді, ал ханзада Хуанның көптеген серіктестері осы іске араласып, өлтірілді. Қорқыныштан ханзада Хуан ауырып, қайтыс болды. Тайву императоры ханзада Хуанның ешқандай қылмысқа қатысы жоқ екенін біліп, өз әрекеттеріне қатты өкінді. 451 жылы ол ханзада Хуанның үлкен ұлы Туоба Цзюньді Гаоянның ханзадасы етіп тағайындады, бірақ көп ұзамай сол атақты алып тастады. Цзонг, император Тайву жазалайды деп қорқып, 452 жылдың көктемінде император Тайвуды өлтірді, содан кейін билікті басып алды, бірқатар лауазымды адамдарды және ханзада Хуанның кіші інісі Туоба Ханды (拓拔翰) өлтірді. Цон императорлық режимді бақылады, ал 452 жылдың күзінде Туоба Ю өзінің билігін нығайтуға тырысқанда, Цон оны да өлтірді.

Танымал мәдениетте

2016 жылы Қытайдың "Кәсіпкер қыз" телесериалда Ван Южинның рөлін сомдаған.