Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Fīnau Ulukālala (Жылы бас) - қазіргі уақытта Тонга корольдігінде орналасқан Вавау (Тюи Вавау) жерінен алты маңызды тұқым қуалаушы басшылардың әулеті. Династия XVIII ғасырда пайда болып, 1960 жылы жойылған. Бастының алғашқы егістігі Туануку болды, ал оның лақап аты және ауылдың аты Тавакефаяна (тропиктік құстың түрі) болып табылады.
Fīnau Ulukālala (Hot Headed) was a dynasty of six important hereditary chiefs from Vavau (the Tui Vavau), currently in the kingdom of Tonga. The dynasty began sometime in the 18th century and died out in 1960. The chief's original estate was Tuanuku, and his nickname and that of the village is Tavakefaiana (a species of tropicbird).
Маофанга
Бірінші Финау (Улукалла I-нің атасы Матаэлехамеа) Туи Канокуполу (ол кезде, шамамен 1650 жылы, Тонгатапудың ең күшті патшалық әулеті) болғанмен, оның әкесі Туитуоху келесі Туи Канокуполу Маафутуитонганың кіші інісі болды. Осылайша Туитуоху Вавауда сәттігін сынап көрді, онда ол Хаа Нгататупу әулетін бастады. Бұл алғашқы фин 1797 жылы Мауфанга, Тонгатапу қаласында қайтыс болды, сондықтан оны фин Улукаллала I и Маофанга деп те атайды (ауылдың есімінің ескі түрі). Оның орнын кейіннен Фелетоа, Вавауда қайтыс болған үлкен ұлы бағынды. Кейде ол Финау Улукалала II i Фелетоа немесе екінші аты Фангупо деп аталады.
Although the first Fīnau (Ulukālala I's grandfather, Mataelehaamea), had been a Tui Kanokupolu (at that time, around 1650, the most powerful royal dynasty of Tongatapu), his father Tuituiohu was only a younger brother of Maafuotuitonga, the next Tui Kanokupolu. As such Tuituiohu tried his luck in Vavau, where he started the dynasty of the Haa Ngatatupu. This first Fīnau died in 1797 in Maufanga, Tongatapu and is therefore also called Fīnau Ulukālala I i Maofanga (the old form of the name of the village). He was succeeded by his eldest son who would die later in Feletoa, Vavau, and as such is sometimes known as Fīnau Ulukālala II i Feletoa, or by his second name: Fangupō.
Фелетоа
18 ғасырдың соңында, қатыгез және қасақана адам болған Туи Канокуполу, Тукуахоның танымалдылығына байланысты, Финау Фелетоа (Улукалала II) Хаапайға да билігін кеңейте алды, бұл оны сол кездегі бүкіл Тонганың ең күшті басшысы етті. Алайда оның Тонгатапуны да басып алу ниеті болған жоқ. Ол үшін сол аралдың басшыларын Хаапай мен Ваваудың ісіне араласпауға мәжбүр ету жеткілікті болды. Сол үшін ол Туй Канокуполуды өлтіру жоспарының басты авторы болды. Ол, Тупоуниуа және Тупоутоадан тұратын триумвиратпен 1799 жылдың сәуірінде Муадағы Туи Тонгаға жыл сайынғы инаси (алғашқы жемістер ұсынысы) кезінде жасалды. Өкінішке қарай, бұл оның үміттенген бейбітшілігін әкелмеді, бірақ Тонгадағы азаматтық соғыстың басталуы болды, ол келесі 50 жылға созылады. Финау Тонгатапуды жаулап алуға тырыспады, бірақ аралдағы кейбір шабуылдарға шектелді. Ең ауыр соққы 1807 жылы Нукуалофадағы Тюпуамолохи қамалына қарсы болды, онда ол Порт-о-Пренстен алған оқ-дәрілер өте пайдалы болды. Оның тәрбиеленушісі Уильям Мариннің жазбаларында осы оқиғалар мен атақты жауынгердің тұлғасы туралы егжей-тегжейлі баяндалады. Алайда ол кейбір жауларына жасаған жазасы үшін де әйгілі болды: оларды соқыр қайыққа байлап, теңізге тастады, көп ұзамай құрбандарымен бірге суға батты. 1809 жылы Финау Фангупо қайтыс болды және оның орнын ұлы Финау Улукалала Моангагонго басқарды. Ол қиындық тудыратын Тонгатапумен барлық байланыстарды үзуге шешім қабылдады және Хаапай мен Ваваудың оқшаулау саясатын жүргізу керектігін бұйырды. Егер Тауфаахау І-нің келуі болмаса, Тонга 3 тәуелсіз мемлекет болып аяқталмас еді. Моангангонго 2 жылдан кейін қайтыс болды, сондықтан да ол тарихқа Улукалла III ретінде кірмеген болуы мүмкін.
At the end of the 18th century, due to the unpopularity of the then incumbent Tui Kanokupolu, Tukuaho, who was a cruel and arbitrary person, Fīnau Feletoa (Ulukālala II) was able to extend his authority to Haapai as well, which made him the most powerful chief of whole Tonga at that time. Yet it seems not to have been his intention to take Tongatapu too. It was sufficient for him just to keep the chiefs of that island away from interfering with his Haapai and Vavau. For that he was the main originator of the plan to murder the Tui Kanokupolu. With a triumvirate comprising him, Tupouniua and Tupoutoa the act was done in April 1799 during the yearly inasi (first fruits offering) to the Tui Tonga in Mua. Unfortunately this did not bring the peace he had hoped for, but started off a civil war in Tonga which would last for the next 50 years or so. Fīnau did not try to conquer Tongatapu, but limited himself to some raids on the island. The most severe one was against Tupoumālohi in his fortress of Nukualofa in 1807, in which the cannons he got from the Port au Prince were very useful. The writings of his protégé, William Mariner, go into great detail about these happenings and also the personality of this famous warlord. He was also infamous, however, for the punishment he inflicted on some of his enemies: they were tied to leaking canoes, which were then set adrift at sea, soon to sink with their victims. Fīnau Fangupō died in 1809 and was succeeded by his son Fīnau Ulukālala Moengangongo who decided to cut all links with the troublesome Tongatapu and ordered that both Haapai and Vavau should pursue an isolationist policy. If it had not been for the coming of Tāufaāhau I, perhaps Tonga would have ended up as 3 independent nations. Moengangongo had died 2 years later, which is probably the reason that he has not gone into history as Ulukālala III
Туапаси
Финау Улукалала III, тарихта ең танымал Финау Улукалала III и Пуоно (Неяфудың қай жерде қайтыс болатыны), сонымен қатар Туапаси деп аталады. Ол Финау Фангупоның екінші ұлы болды және 1811 жылы Туи Ваву (Ваву патшасы) болды, бірақ ол барлық аралдарды 1820 жылға дейін бақылауға алмады. 1833 жылы наурыз айында қайтыс болғанда, ол Вавауды өзінің арғы туысы және күйеу баласы Тауфаахау І-ге берді, өйткені сол кезде Тонгадағы ең күшті адам кім екені анық болды. Бұл Хаапайдан кейін Тонганың екінші арал тобы болды. Сондықтан, 1839 жылы 20 қарашада Тауфахау өзін Тонганың патшасы деп жариялады және оны жаңа христиан құдайына тапсырды.
Fīnau Ulukālala III, best known in history as Fīnau Ulukālala III i Pouono (the part of Neiafu where he would die), also named Tuapasi. He was the second son of Fīnau Fangupō and became Tui Vavau (Vavau king) in 1811, although it was not until 1820 before he got all the islands under control. When he died in March 1833 he ceded Vavau to his rearcousin and son in law Tāufaāhau I, as it was clear by then who was the most powerful person in Tonga. It was, after Haapai, the second island group of Tonga Tāufaāhau obtained in his way towards being king of all Tonga. It was therefore still in Vavau, in fact at Pouono, on 20 November 1839 that Tāufaāhau declared himself king of Tonga and ceded it then to the new Christian god.
Матекитонга
Тупу Тутай Нафеталаи Матекитонга - Финау Улукалала IV, оның әкесі қайтыс болған жылы (1833) туған жалғыз ұлы. Ол Тауфаахаудың вассалы болып өсті, мысалы, 1853 жылы онымен және Какобаумен тағы бір Фиджи баслығы Мара Капайвайға қарсы шайқасты және 1875 жылы Тауфаахау, сол кезде патша Сиаоси I деп аталатын, конституцияны жариялап, барлық ескі басты атақтар мен субтитрлерді жойды, 20-дан басқа, олар асыл мәртебеге көтерілді (және тағы 10 1880 жылы). Сол кезден бастап бұл ақсүйектерге атаудың дұрыс жолы олардың атағы бойынша ғана, қажет болса, оның артынан жақшаның арасында сәйкестендіру атауымен.
Tupou Toutai Nafetalai Matekitonga was the name of Fīnau Ulukālala IV, the only son of his father, born in the same year (1833) that the latter died. He grew up to be a vassal to Tāufaāhau, fought, for example, in 1853 with him and Cakobau against another Fijian chief, Mara Kapaiwai and was rewarded with the noble title of Ulukālala when Tāufaāhau, by then known as king Siaosi I, proclaimed the constitution in 1875 and abolished all old chiefly titles and subtitles, except for 20, who were elevated to noble status (and another 10 in 1880). From that time on the proper way to refer to these nobles is by their title only with, if needed, an identifying name between parenthesis after it.
Мисини
Оның ұлы Сиаоси Финау Мисини 1877 жылы қайтыс болғаннан кейін оның орнын Финау Улукала V (Мисини) атпен иеленді. Ол 1938 жылы қайтыс болды.
His son Siaosi Fīnau Mīsini succeeded him on his death in 1877 as Fīnau Ulukālala V (Mīsini), and he fulfilled positions like governor of Vavau, several ministerial posts in the young Tongan government and was even regent. He died in 1938.
Хаамеа
Династияның соңғысы Сиаоси Тангата о Хаамеа болды, ол Улукаллала VI (Хаамеа) болды. Анасының ұрпағы мұрагерсіз өлгендіктен, ол да кейіннен Коловайдан Ата деген атақпен билікке отырды. 1930 жылы ол патшайым Салоте Тупуның жарты қарындасы Фусипалаға үйленуге қызығушылық танытты. Алайда Салоте мен оның жұбайы Тунги Майлефихи бұл Ваву абыройының таққа деген құрметпен қарамағанын, керісінше, оның Тонгадан бөлініп, тәуелсіз Ваву патшалығын құру туралы жоспары ретінде көрді. Олар бас тартты. Фусипала 1933 жылы тұрмысқа шықпаған күйеусіз қайтыс болды. Сиаосидің үйленбеген балалары болды, кейіннен Амелия Туна Кайману Ваэаға үйленді, олардың Такукипулоту есімді асырап алынған қызы болды. Ұлықала Хаамеаның үйленбеген ұлдарының ең үлкені Сион Потауайн Кулихаапаи есімді екі рет үйленген ұлы болды. Оның екі әйелі Хеу мен Меле Лилиола есімді, екеуінің де ұрпақтары болды. Ұлуқалала Ха'амеяның басқа да тұрмысқа шықпаған балалары, Ева есімді қызы, ол асыл адам Вейхалаға үйленіп, ұрпақ қалдырды.
The last of the dynasty was Siaosi Tangata o Haamea who became Ulukālala VI (Haamea). As his mother's line died out without successors, he also was installed, later, with the noble title of Ata, from Kolovai. Around 1930 he was interested in marrying Fusipala, the half sister of queen Sālote Tupou. However, Sālote and her consort Tungī Mailefihi did not see this as a deference of the Vavau noble to the throne, but rather as a plot of him to break away from Tonga and to establish an independent Vavau kingdom. They refused. Fusipala died in 1933, unmarried. Siaosi fathered unmarried children and was later married to Amelia Tuna Kaimanu Vaea, they had one adopted daughter, Takukipulotu. The eldest of the unmarried children of 'Ulukalala Ha'amea was a son by the name of Sione Potauaine Kuliha'apai who married twice, his wives named Heu and Mele Liliola who both had issue. One of 'Ulukalala Ha'amea other unmarried children, a daughter by the name 'Eva, who married to noble Ve'ehala, and had issue.
Ахуеиту
1960 жылы 12 қыркүйекте Сиаоси үйленген ұлы жоқ болып қайтыс болды. Улукалала атағын және Ата атағын түпнұсқа мұрагерден патша Тауфаахау Тупу IV алып тастады. Соңында екеуі де патшаның кіші ұлы Ахоэиту Унуакиотонга Тукуахоға берілді (ол қазірдің өзінде Пиадан Лавака атағын иеленіп, 3 асыл атаққа ие болды).
Siaosi died on 12 September 1960 without a married son. The title Ulukālala, and Ata as well, were then taken away from the original heir by king Tāufaāhau Tupou IV. At the end both were given to the king's youngest son Ahoeitu Unuakiotonga Tukuaho (who already had the title Lavaka from Pea, and so ended up with 3 noble titles).
Сиаоси Манутаматонго
Тауфаахау Тупу IV патшаның өлімі мен Сиаоси Тупу V патшаның таққа отырғанынан кейін Ахоэиту мұрагер болды және 11 қыркүйекке дейін атақтан бас тартуға тура келді. Атақ 2006 жылы 30 қыркүйекте ресми түрде орнатылған оның ұлы Сиаоси Манутамагонго Алайвахамао Ахоэиту Константин Тукуахоға берілді. 2012 жылы Ахоэиту патша болды, ал Сиаоси Мамутаонго - "Улукалала" мұрагерлік әміршісі болды.
After the death of king Tāufaāhau Tupou IV and the accession of Siaosi Tupou V, Ahoeitu became the heir presumptive and had to give up, backdated to 11 September, the title in favour of his son, Siaosi Manumataongo Alaivahamamao Ahoeitu Konstantin Tukuaho, who was officially installed to it on 30 September 2006. In 2012 Ahoeitu became King and Siaosi Manumataongo became Crown Prince 'Ulukalala.