Кіріспе

1997 жылы жарық көрген Джаред Даймондтың "Мылтықтар, микробтар және болат: Адамзат қоғамдарының тағдыры" (Британдықтар үшін соңғы 13 000 жылдағы әрбір адамның қысқаша тарихы) – американдық автор Джаред Даймондтың 1997 жылы жарық көрген салааралық ғылыми еңбегі. Кітап Еуразия және Солтүстік Африка өркениеттерінің неге аман қалғанын және басқаларын бағындырғанын түсіндіруге тырысады, сонымен қатар Еуразияның үстемдігі еуразиялықтардың интеллектуалдық, моральдық немесе туа біткен генетикалық басымдығына байланысты деген пікірге қарсы тұрады. Даймонд адамзат қоғамдары арасындағы билік пен технологиядағы айырмашылықтардың негізі экологиялық ерекшеліктерде жатыр дейді, бұл айырмашылықтар түрлі оң кері байланыс арқылы күшейе түседі. Егер мәдени немесе генетикалық ерекшеліктер еуразиялықтарға артықшылық берген жағдай болса (мысалы, жазба тілі немесе еуразиялықтардың эндемикалық ауруларға төзімділігін дамытуы), онда бұл артықшылықтар географияның қоғамдар мен мәдениеттерге тигізген әсерінің нәтижесінде туындады (мысалы, әртүрлі мәдениеттер арасындағы сауда-саттықты жеңілдету арқылы) және еуразиялық геномға тән емес екенін айтады. 1998 жылы кітап жалпы әдебиет саласындағы Пулитцер сыйлығын және үздік ғылыми кітап үшін Авентис сыйлығын жеңіп алды. Кітап негізінде National Geographic Society өндірген деректі фильм 2005 жылдың шілдесінде PBS телеарнасында көрсетілді.

Қысқаша мазмұны

Пролог Даймондтың Жаңа Гвинеялық саясаткер Ялимен болған әңгімесімен басталады. Әңгіме Яли халқы мен 200 жыл бойы жерді басып алған еуропалықтар арасындағы күш және технологиядағы айырмашылықтарға бұрылды, және бұл айырмашылық еуропалықтардың генетикалық басымдығынан деп есептелмеді. Яли жергілікті терминде, өнімдер мен жасалған заттарды білдіретін "жүк" сөзін қолданып: "Неге сіздер ақтар көп "жүк" жасап, Жаңа Гвинеяға әкелдіңіздер, ал біздер қаралардың өзімізде аз "жүк" болды?" деп сұрады. Даймонд осы сұрақ басқа жерлерде де қойылатын сияқты екенін түсінді: "Еуразиялық текті адамдар әлемді байлық және билік тұрғысынан басып алады". Басқа халықтар отаршылдықтан азат болғаннан кейін де байлық және билік жағынан қалып қояды. Оның айтуынша, тағы да басқаларын "еуропалық отарлаушылар қырып, бағындырып, тіпті кейбір жағдайларда жоқ еткен". Басқа континенттердің халықтары (Сахара төменгі Африка, Американың жергілікті халқы, Австралия аборигендері, Жаңа Гвинея және тропикалық Оңтүстік-Шығыс Азияның түпкі тұрғындары) көбінесе жаулап алынып, қоныс аударылған, ал кейбір шектен шыққан жағдайларда – Американың жергілікті халқы, Австралия аборигендері және Оңтүстік Африканың жергілікті Қойсан халқы – еуразиялықтар мен банту сияқты егіншілікпен айналысатын қоғамдар тарапынан жаппай қырылып жойылған. Оның пікірінше, мұның себебі осы қоғамдардың технологиялық және иммунологиялық артықшылықтары, соңғы мұз дәуірінен кейін ерте ауыл шаруашылығының дамуынан туындаған.

Атау

Кітаптың атауы – фермерлік қоғамдардың қалай басқа халықтарды жаулап, үстемдік құрғанына сілтеме, кейде олардың саны кем болса да, империализм қару, микробтар және болат арқасында мүмкін болды. Даймонд географиялық, климаттық және қоршаған ортаның ерекшеліктері тұрақты егіншілік қоғамдардың ерте дамуына жағдай жасады, нәтижесінде ауыл шаруашылығы жануарларының қоздырғыштарынан иммунитет пайда болды және басқаларын бағындыра алатын күшті, ұйымдасқан мемлекеттер құрылды деп санайды.

Қорытынды

Даймонд Еуразия өркениетінің тапқырлықтың емес, мүмкіндік пен қажеттіліктің өнімі екенін айтады. Яғни, өркениет жоғары ақыл-ойдың арқасында пайда болған жоқ, ол белгілі бір алдын ала шарттардың арқасында мүмкін болған даму тізбегінің нәтижесі. Цивилизацияға қарай бірінші қадам – көшпелі аңшы-жинақшыдан тамыр жайып жатқан аграрлық қоғамға көшу. Бұл ауысу үшін бірнеше шарттар қажет: сақтауға жарамды көмірсуларға толы өсімдіктерге қол жеткізу; сақтауды қамтамасыз ететін жеткілікті құрғақ климат; үйретуге ыңғайлы және тұтқындыққа төзуге қабілетті жануарларға қол жеткізу. Егін мен мал шаруашылығын бақылау азық-түлік қорының артуына әкеледі. Қордың артуы адамдарды күнкөріспен ғана айналыспауға, мамандықтануға және халық санының өсуін қолдауға мүмкіндік береді. Мамандықтану мен халық санының өсуі бірігіп, бір-бірін толықтырып тұратын әлеуметтік және технологиялық жаңалықтардың жинақталуына әкеледі. Үлкен қоғамдар билеуші топтарды және оларды қолдайтын бюрократияларды дамытады, бұл өз кезегінде ұлттық мемлекеттер мен империялардың құрылуына әкеледі. Ауыл шаруашылығы әлемнің бірнеше бөлігінде пайда болғанмен, Еуразия отандық өсіруге жарамды өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің көп болуынан ерте пайдаға жетті. Еуразияда арпа, бидайдың екі түрі және ақуызға бай үш дақыл өсіріледі. Еуразиялық дәндер американдық жүгері мен тропикалық бананнан гөрі ақуызға бай, егуі оңай және сақтауы ыңғайлы болды. Батыс Азияның алғашқы өркениеттері сауда қатынастарын дамытқанда, олар көршілес аумақтарда көлік үшін жылқы мен есектер сияқты қосымша пайдалы жануарларды тапты. Даймонд Еуразияда отандық ірі жануарлардың 13 түрін анықтады, ал Оңтүстік Америкада тек біреуі (лама мен альпаканы бір түрдің тұқымдары ретінде санағанда) және қалған әлемде мүлдем жоқ. Австралия мен Солтүстік Америка Плейстоценнің аяқталуынан кейін көп ұзамай, мүмкін адам аулауынан құрып кетуіне байланысты пайдалы жануарлардың жетіспеушілігіне ұшырады, ал Жаңа Гвинеядағы жалғыз үй жануарлары шамамен 4000-5000 жыл бұрын австронезиялық қоныстану кезінде Шығыс Азия құрлығынан келді. Жылқының биологиялық туыстары, соның ішінде зебралар мен онгажерлер, қолға үйретуге келмейтінін дәлелдеді; Африкалық пілдерді қолға үйретуге болатынына қарамастан, оларды тұтқында көбейту өте қиын. Даймонд отандық түрлердің аз санын (14 148 "үміткерден") Анна Каренина принципіне мысал ретінде сипаттайды: көптеген перспективалы түрлер отандық түрге айналуға кедерес келтіретін бірнеше маңызды қиындықтардың біріне тап болады. Ол отандыққа айналдыруға болатын барлық ірі сүтқоректілердің отандыққа айналдырылғанын айтады. Еуразиялықтар тері, киім және ірімшік үшін ешкі мен қойларды; сүт үшін сиырларды; егістік жерді өңдеуге және тасымалдауға арналған бұқаларды; шошқалар мен тауықтар сияқты икемді жануарларды үйлендірді. Жылқы мен түйе сияқты ірі үй жануарлары жылжымалы көліктердің айтарлықтай әскери және экономикалық артықшылықтарын ұсынды. Еуразияның үлкен құрлықтары мен шығыс-батысқа дейінгі қашықтығы бұл артықшылықтарды арттырды. Оның үлкен аумағы үйсіндіруге жарамды өсімдіктер мен жануарлардың түрлерін көбірек қамтамасыз етті. Оның шығыс-батысқа бағдарлануы да маңызды, ол адамдардың топтарына құрлықтың бір шетінен екінші шетіне саяхаттауға және империяларды құруға мүмкіндік берді. Бұл маңызды болды, өйткені ұқсас климат пен маусымдық цикл оларға бірдей "азық-түлік өндіру жүйесін" сақтауға мүмкіндік берді – олар Шотландиядан Сібірге дейін бірдей дақылдарды өсіріп, бірдей жануарларды өсіруді жалғастыра алады. Осылай істегендіктен, тарих бойына жаңалықтар, тілдер мен ауруларды барлық жерге таратты. Керісінше, Америка мен Африканың солтүстік-оңтүстік бағыты бір кеңістікте отандық дақылдарды басқа кеңістіктерде пайдалану үшін бейімдеуде сансыз қиындықтар тудырды (және Солтүстік Америкада Роки тауларының бір жағындағы дақылдарды екінші жағына бейімдеу). Африка да солтүстік пен оңтүстікке қарай климаттың қатты өзгеруіне байланысты бөлшектенді: бір аймақта өсіп-өніп тұрған өсімдіктер мен жануарлар басқа аймақтарға жетпеді, өйткені олар ортадағы ортада өмір сүре алмады. Еуропа Еуразияның шығыс-батысқа бағдарлануының ең үлкен пайдасын көрді: б.з.б. бірінші мыңжылдықта Еуропаның Жерорта теңізі аймақтары Оңтүстік-Батыс Азияның жануарларын, өсімдіктерін және ауыл шаруашылық техникаларын қабылдады; б.з. бірінші мыңжылдығында Еуропаның қалған бөлігі де солай істеді. Кейбір зерттеушілер сифилис Америкада пайда болғанын айтады, кейбіреулері оның Гиппократқа белгілі болғанын айтады, ал басқалары оның Колумб пен оның ізбасарларынан әкелінгенін ойлайды. Еуропалық аурулар микробалары жергілікті халықты құртты, нәтижесінде еуропалықтардың салыстырмалы түрде аз саны үстемдік таныта алды. Ол Еуропаның географиясы оны табиғи кедергілер – таулар, өзендер және жағалаулармен шектесетін кішірек, жақын мемлекеттерге бөлшектеуге қолайлы болғанын айтты. Алғашқы дамыған өркениеттер географиясында осы кедергілер болмаған аймақтарда, мысалы, Қытай, Үндістан және Месопотамияда пайда болды. Онда жаулап алудың оңайдығы олардың көптеген империялармен үстемдік тануын қамтамасыз етті, онда өндіріс, сауда және білім мыңдаған жылдар бойы гүлденді, ал бөлшектенген Еуропа көбірек жабайы болып қалды. Алайда, дамудың кейінгі кезеңінде Батыс Еуропаның фрагменттелген үкіметтік құрылымы шын мәнінде артықшылыққа айналды. Монолиттік, оқшаланған және күшті бәсекелестіксіз империялар қате саясатты ұзақ мерзімге салдарысыз жүргізе берді – мысалы, Қытайдың теңіз кемелерін салуға тыйым салғаннан кейін теңіз үстемдігін жоғалтуы. Батыс Еуропада бәсекелестік болғандықтан, үкіметтер экономикалық және технологиялық прогресті ұзақ уақытқа тоқтатуға батыл болған жоқ; егер олар қателіктерін түзетпесе, олар бәсекелестікке ұшырап немесе жаулап алынды. Лидерлік күштер ауысып отырса да, білімнің қарқынды дамуы тұрақты болды және оны тоқтату мүмкін емес еді. Мысалы, қытай императоры кеме жасауға тыйым сала алатын және оған бағынуға мәжбүрлей алатын, Қытайдың Ашулар дәуірін аяқтады, бірақ Папа Гаलीलдің «Диалогтарын» протестант елдерінде қайта басылуына тоқтатуға ерешелей алмады, ал Кеплер мен Ньютон оның жұмысын жалғастыра берді; бұл соңында еуропалық сауда кемелері мен флоттарының бүкіл әлемді шарлауына мүмкіндік берді. Батыс Еуропа Оңтүстік-Батыс Азиядан гөрі қоңыржай климаттан да пайда көрді, онда қарқынды ауыл шаруашылығы қоршаған ортаға зиян келтірді, шөлдеуге әкелді және топырақтың құнарлылығын төмендетті.

Ауыл шаруашылығы

"Мысқаттар, мікробтар және болат" кітабы қалаларға мол тамақ керек екенін, демек, олар ауыл шаруашылығына тәуелді екенін көрсетеді. Егер фермерлер тамақпен қамтамасыз ету жұмысын атқаратын болса, еңбектің бөлінуі басқаларға кен өндіру және сауаттылық сияқты басқа да функцияларды орындауға мүмкіндік береді. Ауыл шаруашылығын дамытудағы басты қиындық – үйретілуге жарамды жабайы жеміс-жидектер мен өсімдіктердің болуы. Егіншілік алғаш Фертильді Жарты Ай аймағында пайда болды, себебі бұл аймақта қоректі және оңай үйретілетін жабайы бидай мен бұршақ түрлері көп болды. Керісінше, американдық фермерлер жүгеріні пайдалы азыққа айналдыру үшін, оның жабайы түбірі – теосинттен көп еңбек етті. Аңшы-жинаушылардан қалалық аграрлық қоғамдарға өтуде ет, жұмыс және алыс қашықтықта байланыс үшін қолданылатын "ірі" үй жануарларының болуы да маңызды болды. Даймонд бүкіл әлемде бар болғаны 14 түрлі ірі үй жануары бар екенін анықтады. Ең пайдалы бес жануар (сиыр, жылқы, қой, ешкі және шошқа) – барлығы Эуразияға тән түрлердің ұрпақтары. Қалған тоғыз түрдің тек екеуі (лама мен альпака – екеуі де Оңтүстік Америкада өседі) Эуразияның қоңыржай аймағынан тыс жерде таралған. Анна Каренина принципіне сәйкес, үйретуге жарамды жануарлар өте аз. Даймонд алты критерийді анықтайды: жануар жеткілікті түрғын, әлеуметтік, тұтқындықта көбейе білуі және әлеуметтік үстемдік иерархиясы болуы керек. Сондықтан зебра, антилопа, африкалық бизон және африкалық піл сияқты көптеген африкалық сүтқоректілерді үйрету мүмкін болған жоқ (кейбіреулерін қолға үйретуге болса да, тұтқындықта көбейту қиын). Голоценнің жойылу оқиғасы көптеген ірі жануарларды жойды, егер олар тірі қалғанда, үйретуге болатын түрлерге айналуы мүмкін еді. Даймонд жойылу үлгісі адамдармен бұрын тәжірибесі жоқ жануарлар, адамдардың жетілген аң аулау тәсілдері бар жерлерде (мысалы, Америка және Австралия) олармен кездескенде одан да ауыр болатынын айтады. Иттер, мысықтар, тауықтар және қаскырлар сияқты кішкентай үй жануарлары ауыл шаруашылығы қоғамы үшін әр түрлі жағдайларда пайдалы болуы мүмкін, бірақ олар өздері ауқымды аграрлық қоғамды ұстап тұру үшін жеткіліксіз. Маңызды мысал – ірі қара мал мен жылқы сияқты ірі жануарларды жер жыртуға пайдалану, бұл дақылдардың өнімділігін арттыруға және адам күшіне қарағанда жердің және топырақтың түрлерін кеңінен пайдалануға мүмкіндік береді. Ірі үй жануарлары алыс қашықтыққа жүктерді және адамдарды тасымалдауда да маңызды рөл атқарады, бұл оларды иеленетін қоғамдарға айтарлықтай әскери және экономикалық артықшылықтар береді.

География

Даймонд география адамның қоныс аударуына тек қана саяхатты қиындату арқылы ғана емес, сонымен қатар климаттың үй жануарларын оңай өсірілетін жерлерге және күннің шарттарына байланысты егінге қолайлы аймақтарға әсер етуі арқылы да ықпал еткенін айтады. «Африкадан шығу» теориясы бойынша, қазіргі адамдар Африка құрлығының Ұлы Жартаңның шығысында бірте-бірте дамыған. Сахара шөлі адамдардың құнарлы Жарты айға қарай солтүстікке көшіп баруына кедергі келтірді, бірақ кейін Нил өзенінің аңғары оларға қолайлы болды. Даймонд технологияның қарқынды дамуымен қазіргі заманға дейінгі адамзаттың даму тарихын және оның әлемдегі аңшы-жинаушы мәдениеттеріне тигізген зиянды салдарларын сипаттайды. Даймонд соңғы 500 жылдағы үстем державалардың неліктен Шығыс Азия емес, Батыс Еуропа, әсіресе Қытай болғанын түсіндіреді. Азиядағы ірі цивилизациялар пайда болған аймақтарда ірі, тұрақты, оқшауланған империялардың қалыптасуына жағдай жасайтын географиялық ерекшеліктер болды, олар сыртқы қысымға ұшырамады, нәтижесінде даму тоқтап қалды. Еуропаның көптеген табиғи кедергілері бәсекелес ұлттық мемлекеттердің дамуына мүмкіндік берді. Мұндай бәсекелестік еуропалық елдерді жаңалықтарды енгізуге және технологиялық тоқыраудан сақтануға мәжбүр етті.

Микробтар

Американы еуропалықтардың отарлауының кейінгі кезеңінде жергілікті халықтың 95%-ы еуропалықтар әкелген аурулардың салдарынан қаза тапқан деп есептеледі. Көптеген адамдар жұқпалы аурулардан, мысалы, шешек пен қызылшадан қайтыс болды. Австралия мен Оңтүстік Африкада да осыған ұқсас жағдайлар байқалды. Австралия аборигендері мен хоихои халқы шешек, қызылша, тұмау және басқа да аурулардан қатты зардап шекті. Даймонд Америка құрлықтарына тән аурулардың еуропалықтарды неліктен өлтірмегенін сұрақ қояды және осы аурулардың көпшілігі ауылдар мен қалалардағы үлкен және тығыз халықтарда ғана дамып, сақталған деп болжайды. Ол сондай-ақ көптеген эпидемиялық аурулар үй жануарларының ұқсас ауруларынан пайда болатынын айтады. Ауыл шаруашылығының дамуымен халықтың тығыздығының артуы және үй жануарларымен тығыз байланыс нәтижесінде жануарлардан адамға жұққан аурулардың пайда болуы, еуропалық қоғамдардың қауіпті патогендердің көптеген түрлерін жинауына әкелді. Еуропалықтар табиғи іріктеу арқылы осы патогендерге иммунитет алды (мысалы, қара өлім және басқа да індеттер), ал бұл үдеріс американдық аңшылар мен фермерлерде одан әлдеқайда аз болды. Ол Африкаға еуропалықтардың енуін шектеген тропикалық ауруларды (әсіресе, безгек) ерекше жағдай ретінде атап көрсетеді. Эндемиялық жұқпалы аурулар сонымен қатар Еуропаның Оңтүстік-Шығыс Азия мен Жаңа Гвинеяны отарлауына кедергі келтірді.

Жетістік пен сәтсіздік

"Қарулар, микробтар және болат" кейбір халықтардың неге сәтті болғанына назар аударады. Даймондтың кейінірек жазылған "Күлейтін: қоғамдардың күйреу себептері мен табысқа жету жолдары" кітабында, кейбір халықтардың күйреуіне себеп болған экологиялық және басқа да факторлар қарастырылады.

Зияткерлік білімі

1930 жылдары Францияның Анналь мектебі география, тарих және социологияны синтездеу арқылы ұзақ мерзімді тарихи құрылымдарды зерттеуді бастады. Ғалымдар географияның, климаттың және жер пайдаланудың әсерін қарастырды. АҚШ-та 1960 жылдан кейін география дерлік толығымен академиялық пән ретінде жойылғанмен, 1990 жылдары географияға негізделген бірнеше тарихи теориялар жарық көрді. 1991 жылы Джаред Даймонд «Еуразиялықтар неліктен басқа мәдениеттерге үстемдік етті?» деген сұраққа жауап іздеді, бұл мәселе «Үшінші шимпанзе: Адам жануарларының эволюциясы мен болашағы» (төртінші бөлім) атты еңбегінде көтерілді.

Мақтау

Көптеген адамдар бұл жұмыстың кең ауқымы кейбір артық жеңілдетулерді қажет ететінін атап өтті, бірақ кітапты әртүрлі тақырыптарды өте білімді және тиімді синтездегендігі үшін жоғары бағалады. Пол Р. Эрлих пен Э. О. Уилсон екеуі де кітапты мақтады. Солтүстік-Батыс университетінің экономикалық тарихшысы Джоэл Мокир Даймондты географиялық детерминист деп түсіндірді, бірақ бұл ойшылды көптеген детерминистер сияқты "қарапайым" деп сипаттауға болмайды деп қосты. Мокир үшін Даймондтың Еуразияның негізінен отандық өсімдіктердің ерекше көптігінің арқасында сәтті болғаны туралы пікірі, басқа аймақтардағы өсімдіктерді манипуляциялау және таңдау мүмкіндігіне байланысты кемшілікке ие: Мокир жазғандай, Солтүстік Американың түпкілікті өсімдіктерінің кемшіліктері жойылуы мүмкін еді, өйткені "барлық отандық өсімдіктер бастапқыда жағымсыз қасиеттерге ие болды", ал олар "қасақана және сәтті таңдау механизмдері" арқылы жойылды. Мокир Даймондтың бірнеше гендермен бақыланатын қасиеттерді бекіте алмаған асыл тұқымдардың "географиялық қиындықтарға тап болған қоғамдардың түбінде" жатқаны туралы теориясын сенімсіз деп санады. Мокир сондай-ақ экономикалық тарихты ортаны табысты басқаруға бағытталған деп қарастыра отырып, Даймондтың "көбірек мүмкіндіктер мен икемділікке ие аймаққа көшу мүмкіндігін" төмендетіп бағалағанын және кеңпейіл емес орталар адамның тапқырлығы мен технологиясының көзі болғанын болжады. Дегенмен Мокир "Орналар, микробтар және болат" кітабының "ұзақ мерзімді экономикалық тарихқа маңызды үлес қосқанын және ұзақ мерзімді әлемдік тарих саласындағы маңызды сұрақтарды зерттеуге тырысатын кез келген адам үшін міндетті оқу екенін" айтты. Ол кітапты "жазу, тіл, жолға тәуелділік және т.б. туралы ақылды аргументтерге" толы деп мақтады. Бұл - білім мен даналыққа толы, экономикалық тарихшылар әрқашан жақсы көрген және құрметтеген білім. Беркли экономикалық тарихшысы Брэд ДеЛонг бұл кітапты "толық және толыққанды генийдің жұмысы" деп сипаттады. Гарвардтың халықаралық қатынастар (IR) ғалымы Стивен Уолт Foreign Policy журналындағы мақаласында кітапты "керемет оқу" деп атады және оны әрбір IR студенті оқуға тиіс он кітаптың тізіміне қосты. Тюфтс университетінің IR ғалымы Дэниел В. Дрезнер бұл кітапты халықаралық экономикалық тарих туралы оқуға тиіс он кітаптың қатарына қосты. Халықаралық қатынастар ғалымдары Ивер Б. Нейман (Лондон экономика және саясаттану мектебінің) және Айнар Виген (Осло университеті) өздерінің пәнаралық жұмыстарын салыстыру үшін "Орналар, микробтар және болат" кітабын пайдаланады. Олар "эмпирикалық мәліметтер әрине дұрыс болуы керек, бірақ осындай жұмыстың басты өлшемшарты егжей-тегжейлілікке назар болуы мүмкін емес" деп жазады. Екі автордың пікірінше, "Даймонд осы ауқымдағы кез келген мәселенің түбегейлі көп себепті болуы керектігін анық айтты, содан кейін экологиялық факторлардың бір кешенінде жұмыс істеуге кірісті", сондай-ақ Даймондтың "өз салаларында жұмыс істейтін мамандардан бірден қатты сынға ұшырағанын" атап өтті. Бірақ Нейман мен Виген де: "Егер біреу Даймондтың материалдарын түсіндірудің және толықтырудың жақсы жолын таба алмаса, бірдей мәселені түсіну мақсатында, ол әлемнің бір бөлігінің, екіншісінен гөрі басымдыққа ие болуының экологиялық алғышарттары туралы ең жақсы зерттеу болып табылады". Тарихшы Тонио Андраде Даймондтың кітабы "білікті тарихшыларды толығымен қанағаттандыра алмайтынын", бірақ ол "Ескі және Жаңа әлемдегі әртүрлі дамуды батыл және сенімді түрде дәлелдейді (оның Африканы Еуразиядан ажырату әрекеті сенімсіз)" деп жазады. Тарихшы Том Томлинсон бұл міндеттің ауқымдылығы профессор Даймондтың "әрекетін толықтыру үшін өте жалпылама көзқарасты қолдануын" болжайтынын жазды, бірақ соңында кітапты жоғары бағалады. Тарихқа дейінгі кезеңді "сенімге" алып, өйткені ол оның мамандығы емес, Томлинсон Ескі әлемнің қоғамдары мен технологияларының үстемдігінің "тез себебі" ретінде күшті қару-жарақ, аурулар мен көлік құралдарының болуына сендіреді деп мәлімдеді, бірақ Даймондтың бұл жағдай белгілі бір орта арқылы пайда болды деген пікірін күмәнмен қарады. Томлинсон технологияның таралатынын және әскери жаулап алулар мен экономикалық өзгерістердің таралуына мүмкіндік беретінін, бірақ Даймондтың кітабында адамзат тарихының бұл аспектісі "негізінен тарихи оқиғаның мәселесі ретінде ескерілмейді" деп атап өтті. Даймондтың саяси ойдың тарихын аз қамтығанын жазып, тарихшы капитализмнің (Даймондтың 10 ықтимал, бірақ толық емес түсіндірмелердің бірі ретінде қарастырылатын) Даймондтың айтқандарынан гөрі гүлденуде үлкен рөл атқарғанын ұсынды. Тағы бір тарихшы, профессор Дж. Р. МакНилл кітапты "халықаралық қатынастар студенттерін тарихқа дейінгі кезеңнің маңызды екеніне сендірудегі еңбексіз табысы үшін" мақтады, бірақ сонымен қатар Даймондтың географияны тарихты түсіндірудегі маңызды фактор ретінде артық бағалап, мәдени автономияны төмендеткенін ойлады. МакНилл кітаптың табысының "бірінші он тоғыз тарауы үшін лайықты екенін - бірнеше абзацтардан басқа", бірақ жиырмасыншы тарау "аргументті бұзу нүктесінен асып түседі және бірнеше абзацтардан басқа, интеллектуалдық табыс емес" деп жазды. Бірақ МакНилл қорытындылады: "Мен оның мақтауын тек тоқып айтсам да және оның кемшіліктеріне тоқталсам да, жалпы алғанда, мен кітапты ауқымы үшін, айқындығы үшін, бірнеше ғылымдардағы білімі үшін, оның қамтамасыз ететін ынтасы үшін, халықаралық қатынастар студенттерін тарихқа дейінгі кезеңнің маңызды екеніне сендірудегі еңбексіз табысы үшін және, ең бастысы, адам тарихы Жердегі өмірдің үлкен желісіне енгізілгенін көрсететіні үшін құрметтеймін". Тонио Андраде МакНиллдің шолуын "Орналар, микробтар және болат" кітабына қатысты әлемдік тарихшылардың пікірлерінің "әлдеқандай әділ және ең қысқаша қорытындысы" деп сипаттады. 2023 жылы Economics журналында жарияланған зерттеу Даймондтың топографияның Қытайдың бірігуіне және Еуропаның фрагментациясына әсер ететіні туралы тұжырымдамасын бағалады. Зерттеудің моделі топографияның Азия мен Еуропадағы әртүрлі нәтижелерге жеткілікті жағдай екенін көрсетті, бірақ қажетті жағдай емес екенін анықтады.

Сын

Антрополог Джейсон Антрозио «Ору, микробтар және болат» еңбегін «академиялық порнография» деп атады. Ол былай деп жазды: «Даймондтың тұжырымы еуропалық үстемдіктің барлық факторларын алыс және кездейсоқ тарихтың нәтижесі етіп көрсетеді» және «адамның еркіндігі – шешім қабылдау және нәтижелерге ықпал ету қабілетіне орын қалдырмайды. Еуропалықтар бейсалы, кездейсоқ жаулаушылар болып шығады. Жергілікті халықтар тағдырларына мойынұсап, пассивті түрде бағынады». Ол былай деп қосты: «Жарред Даймонд адамзат тарихын баяндауға зор зиян келтірді. Ол отандық және ауыл шаруашылығының осы тарихтағы рөлін күрт бұрмалады. Айынықса, оның әңгімелеу шеберлігі соншалық, ол университет бітірген оқырмандардың бір буынын адастырып алды». 2000 жылы жарық көрген соңғы кітабында антрополог және географ Джеймс Моррис Блаут «Ору, микробтар және болат» еңбегін, басқа себептермен қатар, қоршаған ортаның басымдығы туралы теорияны қайта жаңғыртуы үшін сынға алды және Даймондты заманауи еуроцентрикалық тарихшының үлгісі деп сипаттады. Блаут Даймондтың «Еуразия» және «инновациялық» терминдерін еркін қолдануын сынады, ол оқырмандарды Батыс Еуропаның Таяу Шығыс және Азияда туған технологиялық жаңалықтар үшін жауапты деп ойлауға шатастырады деп санайды. Автордың ауыл шаруашылығы революциясына қатысты ұстанымына қатысты тағы да сын пікірлер айтылды. Аңшылық және жинаудан ауыл шаруашылығына көшу міндетті түрде бір бағытты процесс емес. Мысалы, Клод Леви-Стросс жасаған Намбиквара халқының зерттеуінде аңшылық пен жинаудың бейімделу стратегиясы екендігі көрсетілген, және егер қажет болса, экологиялық өзгерістер ауыл шаруашылығымен айналысатындарда азық-түлік тапшылығын тудырған жағдайда оны пайдалануға болады. Шындығында, ауыл шаруашылығы және аңшы-жинаушы қоғамдар арасында нақты шекараны жүргізу қиын, әсіресе соңғы 10 000 жыл ішінде ауыл шаруашылығы кеңінен таралып, одан мәдени таралу пайда болғаннан бері. Антрополог Керим Фридман былай деп жазды: «Технологиялардың неге кейбір елдерде дамыған, ал басқаларында дамымағанын сұрау қызықты және маңызды болғанымен, менің ойымша, ол негізгі мәселені – елдердің ішіндегі және олардың арасындағы теңсіздікті елемеуде». Свартмор колледжінің африка тарихы пәнінің оқытушысы Тимоти Берк былай деп жазды: «Батыс емес қоғамдар мен батыс отаршылдығына қызығушылық танытқан антропологтар мен тарихшылар да әлем тарихының жалпы суретін түсіндіруге алаңдайды, бұл 1500 жылдан кейін көптеген ұсақ айырмашылықтар мен таңдаулардың маңыздылығын жоққа шығарады немесе күрт азайтады, олардың салдарына біз көптегеніміз мұқият зерттейміз». Бұл сын Ацемоглу мен Робинсонның 2012 жылы жарық көрген «Ұлттар неге сәтсіздікке ұшырайды» кітабында қайта көтерілді. «Құлдырау сұрақтары» (Cambridge University Press, 2010) кітабы – он бес археолог, мәдени антрополог және тарихшының Даймондтың «Жұмбасу: қоғамдар қалай сәтсіздікке ұшырайды немесе табысқа жетеді» және «Ору, микробтар және болат» еңбектерінің әртүрлі аспектілерін сынаған мақалалар жинағы. Кітап 2006 жылы Американдық антропологиялық қауымдастықтың Диамондтың ғылыми-популярлық жарияланымдарынан туындаған бұрмалаушылыққа жауап ретінде өткен жиналысының нәтижесі болды және қауымдастық Даймондтың мәлімдемелерін жариялау және оларды жоққа шығару үшін әртүрлі зерттеу салаларының сарапшыларын біріктіруге шешім қабылдады. Кітапта Даймонд құлаған деп қарастырған қоғамдардың жергілікті халықтарының зерттеулері, сондай-ақ осы қоғамдардың қазіргі кездегі мысалдары келтірілген, кітаптың басты тақырыбы – қоғамдардың қалай төзімді екендігі және құлаудың орнына уақыт өте келе жаңа формаларға айналуы туралы.

Марапаттар мен құрметтер

"Guns, Germs, and Steel" 1997 жылы Фи Бета Каппа ғылым сыйлығын жеңіп алды. 1998 жылы ол көп саланың күшті синтезі үшін таным ретінде, жалпы танымдық емес әдебиет бойынша Пулитцер сыйлығын және Корольдік қоғамның Роне Пуленк ғылыми кітаптар сыйлығын жеңіп алды.

Жарияланым

"Тұрақтар, микробтар және болат" кітабы алғаш рет 1997 жылдың наурыз айында У. У. Нортон баспасында жарық көрді. Ұлыбританияда 1998 жылы Vintage баспасы оны "Тұрақтар, микробтар және болат: Соңғы 13 000 жылдағы барлық адамзаттың қысқаша тарихы" деген атаумен шығарды. Кітап "Айдың кітабы", "Тарих кітабы", "Сапалы қағаз кітап клубы" және "Ньюбридж кітап клубы" таңдауына ілікті. 2003 және 2007 жылдары қорытындылары өзгеріссіз, ағылшын тіліндегі жаңартылған басылымдары жарияланды. National Geographic Society кітап негізінде Джаред Даймонддың қатысуымен деректі фильм жасады, ол 2005 жылдың шілдесінде PBS телеарнасында көрсетілді.