Кіріспе

1960 жылдардағы саяси және философиялық дау Позитивизм таласы (Positivismusstreit) 1961 жылы әлеуметтік ғылымдардың әдістемесі туралы сыншы рационалистер (Карл Поппер, Ханс Альберт) мен Франкфурт мектебі (Теодор Адорно, Юрген Хабермас) арасындағы саяси философиялық дау болды. Ол 1961-1969 жылдар аралығында неміс әлеуметтану ғылымында кеңінен талқыланды. Атаудың өзі даулы, өйткені Франкфурт мектебінің жақтаушылары сыншы рационалистерді позитивистер деп айыптады, ал соңғылары өздерін позитивизмге қарсыластар деп санайды.

Шолу

Бұл пікірталас 1961 жылы Батыс Германияның Тюбинген қаласында Неміс социология қоғамының конференциясында басталды. Конференция спикерлері әлеуметтік және табиғи ғылымдар арасындағы айырмашылықтар мен әлеуметтік ғылымдардағы құндылықтардың мәртебесін талқылауға шақырылды. 1963 жылы бұл пікірталасты Юрген Хабермас Festschrift für Adorno (Адорно құрметіне жазылған жазбалар) деп атады. Дискуссия Гейдельбергтегі Социология күнінде Герберт Маркузе талқыға қосылған кезде күшейе түсті. Хабермас пен Ханс Альберт арасындағы әдеби айтыс шықты және позитивизм айтыстың орталығы болды. Сонымен қатар, қатысушылар Поппер мен Альберттің сыншыл рационализмі этикалық мәселелерді күшейтті ме деген сұраққа да жауап берді. Франкфурт мектебі мұны мүмкін емес деп санайды, өйткені ғылым теориясы ретінде сыншыл рационализм білім саласына ғана шектелген. Атақты дау 1969 жылы жарияланған очерктер жинағына ықпал етті. Бұл кітап бірнеше тілге аударылды, соның ішінде 1976 жылы ағылшын тіліне (төменде қараңыз). Бұл жинақ талқылауды жандандырып, осы идеяларды кең аудиторияға таныстырды.

Даудың элементтері

Бұл дау неміс социологы мен экономигідегі құндылық үкім даусына негізделген, ол әртүрлі әлеуметтік ғылымдардың мәлімдемелері саясатта нормативті және міндетті ме, жоқ па, олардың шаралары ғылыми негізделуі және саяси іс-әрекеттерде қолданылуы мүмкін бе деген сұраққа байланысты. Нәтижесінде позитивизм талабы екінші Вертюртельс-стрит деп аталады. Позитивизм туралы пікірталастың бастауы Макс Хоркхаймердің 1937 жылы жарық көрген "Метофизикаға соңғы шабуыл" атты эссесімен байланысты, ол Вена шеңберінің логикалық позитивизмін сынға алады. Позитивизмді ұзақ уақыт бойы сынға алу екі лагерьдің қалыптасуына әкелді: бір жағынан біз Карл Поппердің алға қойған сыншыл рационализмін, екінші жағынан Франкфурт мектебінде алға қойылған сыншыл теорияны табамыз. Бұл көзқарас Поппердің негізгі еңбегі "Ғылыми зерттеулердің логикасы" Вена шеңберінің негізгі кітаптар сериясында жарияланғаны арқылы нығайтылды. Алайда Поппер өзін позитивизмге қарсылас деп санайды, ал оның негізгі жұмысы оған өткір шабуыл болды. Екі лагерь де социологияның кейіннен жасалған тұжырымдарға әсер ететін құндылық үкімнен аулақ бола алмайтынын мойындайды. Критикалық рационализмде әлеуметтануда ғылыми тәсіл сақталуы керек, ал индукциялық әдісті қолдану мүмкін болмаған жағдайда, одан аулақ болуы керек. Бұл саясатта ескерілмейтін байқаулар мен сенімді дедукцияларға берік негізге ие әлеуметтануға әкеледі. Критик рационализм үшін социологияны ғылыми зерттеуге жататын эмпирикалық сұрақтар жиынтығы ретінде қарастыру дұрыс. Франкфурт мектебінің сыншыл теориясы, керісінше, социологияны оның метафизикалық мұрасынан ажыратуға болмайтынын жоққа шығарады; эмпирикалық сұрақтар міндетті түрде іргелі философиялық мәселелерге негізделген. Гегельдік және марксистік дәстүрлердегі тұжырымдамаларға сүйене отырып, сыншыл теория қоғамды нақты тұтастық, әлеуметтік орта ретінде қарастырады, мысалы, отбасы, билік, құрбы-құрдастар немесе бұқаралық ақпарат құралдары жеке адамның санасын қалыптастырады. Франкфурт мектебінің пікірінше, қоғамның құрылымын анықтау маңызды, бұл жеке тұлғаларға бұрышқа тірелуден арылуға мүмкіндік береді. Сыншылдық рационализм бұл мақсатты мүмкін емес деп санайды және кез келген әрекеттер (әлеуметтік емес шегерімдерден қоғамды өзгерту) қауіпті деп санайды. Франкфурт мектебі сыншы рационализмге қарсы шығып, кейбір әдістер қол жетімді болмаған кезде ғылыми сұрақтар қоюға тыйым салады. Маркс "Адамның санасы оның өмір сүруін емес, оның санасын әлеуметтік өмір сүруі анықтайды" деп айтады. Әлеуметтік өмір сүру ғалымдардың ой-пікірлеріне де әсер етеді. Ғалымдар шығарған гипотезалар (оларды жалған деп тану керек) қоғамның ойлануынан туындайды. Критик рационализм қоғамға әсер етуі тиіс әдістерді ұсынғанмен, қоғамның метафизикалық сын-тексеруінің болмауы Поппер ұсынған реформаларды елеулі өзгерістер үшін тиімсіз етеді. 2020 жылы философ Карл Сакс Франкфурт мектебі мен Вена шеңберінің Поппердің ұстаздарынан гөрі, талқылаудың екі жағын құрайтынын мәлімдеді. Осы талқылауда Поппердің семинарына тым көп мән беруден басқа, әр тарап екінші тараптың наразылықтарының ауқымын дұрыс түсінген жоқ. Сакс айтқандай, "Франкфуртерлер" "Вена шеңберін негізінен объективтілікті түсіндірумен айналысады, оны олар таза формальды түрде жүзеге асырады, сондықтан объективтілік тұжырымдамасына ешқандай "субъективті" кірмейді ". Вена шеңберінің мүшелері, әсіресе Поппер, сонымен қатар Франкфурт мектебін, атап айтқанда Адорно мен Хоркхаймерді қоғам мен физикалық ғылым үшін "жақсы болашақты" жоққа шығару немесе жоққа шығару ретінде қате түсіндірді. Франкфурт мектебінің детерминизмнен қорқынышы мүшелерін осындай тарихилықтан құтылудың жалғыз жолы ретінде күшті революция сәттерін насихаттауға итермеледі. Осылайша, біртіндеп реформалау шараларына қатысты көзқарастар Франкфурт мектебінің идеяларына жатқызылды. Сакс Франкфурт мектебінің мүшелері мен Вена шеңберінің мүшелері бір-бірін бағаламады деп есептеді. Вена мектебі позитивизмді ұстанған кезде субъективтілік пен интерсубъективтілікке назар аудармай, "эпистемологияда субъективтілік пен интерсубъективтіліктің рөлін зерттеуге ешқашан тырыспаған". Вена шеңбері "ғылымның бірлігіне деген берік сенім, объективтіліктің таза формальды тұжырымдамасын түсіндіру және оны жүзеге асыру үшін математикалық логиканы қолдану эпистемологиялық жобалар емес" деп сенді. Шын мәнінде, ола�...