Кіріспе

Жаңа экономикалық жүйе (Neues Ökonomisches System), ресми түрде Жаңа экономикалық жоспарлау және басқару жүйесі, 1963 жылы Германия Демократиялық Республикасының (ГДР) биліктегі Социалистік бірлік партиясы (СЕД) жүзеге асырған экономикалық саясат болды. Оның мақсаты - 1951 жылдан бастап ГДР экономикасын басқару үшін қолданылған бесжылдық жоспарлар жүйесін ауыстыру. Жүйені Уолтер Ульбрихт экономиканы мүмкіндігінше тиімді жүргізу үшін қолданыстағы орталық жоспарлаудың жұмысын жақсартуға тырысу үшін енгізді. Оның негізгі мақсаты шикізаттың ысырап болуын азайту, өндіріс әдістерінде қолданылатын механикаландыру деңгейін арттыру және ең бастысы, сапаға қарағанда сапаға басымдық беретін жүйе құру болды. Ол сондай-ақ экономиканы қалпына келтіру үшін пайдаланылды Republikflucht 13 тамызда 1961 жылы Берлин қабырғасы салынар алдында ГДР экономикасын қиратып жіберген. Жүйе негізінен сәтті болды және 1968 жылы ГДР-дің жоғары технологиялық өндірістерін дамытуға бағытталған Социалистік экономикалық жүйемен ауыстырылды.

Өмірбаян

Жаңа экономикалық жүйені 1963 жылдың бірінші жартысында Шығыс Германияда оның жетекшісі Уолтер Ульбрихт бастады. Оның мақсаты - ГДР-дің батыс неміс экономикалық кереметімен бәсекеге қабілеттілігін көрсету арқылы биліктегі режимді тұрақтандыру. Олбрихт қазіргі сталиндік мемлекеттік жоспардың үлгісіне өте шектеулі еркін нарық элементтерін енгізу арқылы экономикалық өсуге қол жеткізуге тырысты. Идеологиялық себептерден улам, NES ешқашан толық іске асырылмаған, күтілетін нәтижелерді бермеді және 1967-68 жылдан кейін жаңа Экономикалық Социалистік Жүйеге қайта ұйымдастырылды, бұл қатаң социалистік экономикаға одан да көп кедергі келтірді және 1970 жылдың аяғында / 1971 жылдың басында SED-тің консервативті қанаты Эрих Хонеккердің Уолтер Ульбрихтті биліктен шығаруымен аяқталды. Олбрихт реформалау бағытына бірден реформатор болғаны үшін емес, өзінің режимін тұрақтандырудың жолын іздеп жүргендіктен кірісті. Ескі сталинші Уолтер Ульбрихт табиғи реформатор емес еді, ол бес жылдық жоспар жүйесін өзі жасаған. Не алғашқы екі бесжылдық жоспар, не 1960 жылғы мәжбүрлі коллективтендіру жоспарланған нәтижелерге қол жеткізе алмады. Бірінші бесжылдық жоспар 1953 жылдың көктемінде, Шығыс Германияда 17 маусым көтерілісін басудан кейін Жаңа курс енгізілгеннен кейін өзгертілді. Өсе түскен проблемаларға байланысты екінші бесжылдық жоспар жеті жылдық жоспарға (1958-1965 жж.) айналдырылды, ол 1961 жылы кем дегенде тоқтатылды, содан кейін жоспарлауға NES және ESS әсер етті. Экономикадағы өсіп келе жатқан проблемалар (азық-түлік және басқа да жетіспеушіліктер) батысқа жаппай көшіп кету сияқты саяси проблемаларды тудырады. Бұл мәселелердің бір бөлігі Берлин қабырғасын тұрғызу арқылы шешілді.

Орындау және проблемалар

NES-тің табысты болуы үшін екі проблеманы жеңу керек болды: КСРО-дан шикізатты тұрақты жеткізуді қамтамасыз ету және экономиканың өндірістік қабілетін арттыру. 1963 жылы, өзінің жетіспеушілігіне тап болған КСРО ГДР-ге революциялық Кубаны қолдау қажеттілігі үшін уәде етілгеннен аз мұнай алатынын хабарлады. Сонымен қатар, болат, мақта, дәнді дақылдар мен ет жеткізу 25-35%-ға қысқарды. Компанияларға қажетті инвестицияларды өз пайдаларынан шешуге және қаржыландыруға немесе мемлекеттен ақша сұрауға рұқсат етілді. Көптеген компаниялар пайда таппағандықтан, бұл мемлекеттік бюджеттен қаржыландыруға арналған өтініштердің нақты емес өсуіне әкелді. 1966 және 1967 жылдары мемлекеттік өндіріс көрсеткіштері саны одан әрі қысқарды және министрліктерге өз жоспарларын құруда еркіндік берілді. Сонымен қатар, пайдасыз компанияларды жабу және жұмысшыларды басқа компанияларға ауыстыру жоспарлары (жұмыссыздықты елестету мүмкін емес еді) жұмысшылардың қарсылығына тап болды және жоспар ешқашан іске асырылмады. Саяси және беделді себептермен мемлекет пайдасыз зауыттарды жабуға дайын емес еді және шығынға ұшыраған өндірістерге инвестиция салуды жалғастырды. Сондай-ақ саяси себептермен Ульбрихт тұтыну өнімдерінің бағасын көтеруге немесе либерализациялауға дайын емес еді. SED режимі жұмысшы класының кез келген бейбітшілік белгілеріне сезімтал болды және бұл жылдары жалақының өсуі өнімділіктің өсуінен асып түсті. Өздеріне ғана қалдырылған компаниялар жалақы мен бонустарды көбейтуді бастады. Ал, ақының өсуі тауардың көбеюінен жылдам болды, бұл халық арасында жетіспеушілік пен қанағатсыздықты арттырды. Бұрын экономиканы партия идеологтары басқарып, басқаратын болса, NES экономиканы көбірек білуді талап етті және SED-де екі қанат пайда болды: бірі партияның ескі мүшелерінен, екіншісі идеологиялық себептер экономика туралы шешім қабылдау кезінде абсолютті басшылық принцип болып табылмайтын жақсы білімді технократтардан құралған.

NES сын және аяқталуы

Проблемалар көбейген сайын, партия мен үкімет басшылары экономикаға мемлекеттік бақылауды күшейту арқылы жауап берді. Экономикадағы нарықты бақылауды күшейтудің орнына олар экономикалық жоспарлау жүйесіне оралды және оны технологияны қолдану және шешім қабылдауды орталықтандыру арқылы жақсартуға тырысты. 1965 жылы барлық тараптан NES-ті сынға алу көбейді. 1965 жылдың желтоқсанында өткен 11-ші SED пленарлық отырысы Эрих Хонеккер бастаған консервативті партияның кейбір жетістіктерін көрсетті. Тез арада көркем өнер мен мәдениетті мемлекеттік бақылауға алуды қамтамасыз еткенмен, экономиканы мемлекеттік бақылауға алу идеясын нығайту арқылы экономикалық реформаның саяси реформаға айналмауын қамтамасыз етті. NES сыншылары командалық экономика социалистік жүйенің негізі екенін және пайда мен нарыққа баса назар аудару капиталистік ұғымдар екенін атап өтті. Олбрихт NES-ті экономикалық жоспарлаудың дәстүрлі кеңестік моделінің жалғасы ретінде қорғады. Мемлекеттік жоспарлау комиссиясының төрағасы Эрих Апель мүмкін емес тапсырмаға беріліп, 1965 жылдың 3 желтоқсанында өз-өзіне қол жұмсады. НЭС-ті іске асыру Хрущевті құлатудан да теріс әсер алды. Ол Ульбрихттің Евсей Либерманның идеяларына сай келуін ұсынғаннан кейін, КСРО одан әрі бағыт-бағдар бермеді және Хрущевтің құлдырауынан кейін реформалар курсы белгісіз болды, дегенмен бірнеше жылдан кейін КСРО Косыгиннің басшылығымен ұқсас реформаларды жүзеге асырды. Бұл Ульбрихтке нақты кеңес саяси қолдауы болмағандығын білдірді, бұл оны консерваторлар ғана емес, сонымен қатар экономикаға жауапты адамдар тарапынан ішкі сынға ұшырауға мәжбүр етті. Сыншыларды тыныштандыру және NES социализммен үйлесімді екенін көрсету үшін 1967 жылдың сәуірінде 7-ші партия съезі кезінде Ульбрихт өзінің экономикалық реформаларын "Социализмнің экономикалық жүйесі" (ESS) деп атады. 1968 жылдан бастап экономикаға мемлекеттік бақылау қайта енгізіліп, өнеркәсіптің таңдалған сегменттерінде жеделдетілген өсуге қол жеткізілді.

Германияның бірігу мақсаты

Ол азаматтардың өмір сүру жағдайын жақсарту арқылы Шығыс Германия режимін тұрақтандырудан басқа, Олбрихт әлі де екі Германияны SED басшылығымен біріктіру туралы армандайды. Ол NES пен EES-тің табысты болуын, Батыс Германияны экономикалық жағынан басып өтуін, содан кейін бірігуін қалаған. Бұл арманға жету үшін ГДР алдымен өзінің экономикалық жүйесінің артықшылығын көрсетуі керек еді. Басқа басшылар, әсіресе Эрих Хонеккер, ГДР экономикалық жағынан жеңе алмайды және капиталистік Батыспен салыстыруды тоқтату керек деп ойлады. Олар КСРО-мен тығыз ынтымақтастық орнатуды, социализмді нығайтуды және капитализмге қарсы таптық күресті жақтады. Олар социализмнің мақсаты капиталистерден бай болу емес, басқа жүйе құру деп айтқан. Олардың пікірінше, ГДР өзінің бірегей социалистік болмысына назар аударуы керек еді. 1971 жылдан бастап бұл Хонекер кезінде, әсіресе 1974 жылы Германия Демократиялық Республикасының конституциясына енгізілген түзетулермен жүзеге асырылды. Негізгі шарт ГДР-ді ФРГ-ның мәдени ықпалына көбірек жол ашқан кезде, ГДР режимі өз өмірін ақтап, қорғау үшін мәдениеттер арасындағы Abgrenzung (шектеу) қажет болды, бұл фактор Стазидің ішкі қадағалауының бұрыннан-соңды өте жоғары деңгейін арттырды.