Кіріспе

Ексклюзивті мандат - белгілі бір аумақтағы заңды билікті, оның бір бөлігін басқа үкімет тұрақты, нақты егемендікпен бақылайтын үкіметтің мәлімдеуі. Бұл талап жалғыз өкілдікке немесе жалғыз өкілеттілікке деген талап ретінде де белгілі. Бұл ұғым, әсіресе, бірқатар мемлекеттер идеологиялық негізде бөлінген суық соғыс кезеңінде маңызды болды.

Германия Федеративтік Республикасы

Германия екіге бөлінген 41 жылдың ішінде Германия Федеративтік Республикасы (Батыс Германия) 1871 жылдан 1945 жылға дейін болған Германия Рейхының заңды мұрагері деп мәлімдеген. Бұл талап бастапқыда тек қана еркін сайлау арқылы үкімет өкілеттігіне негізделген. Осы мақсатта ол 1871-1945 жылдар аралығында біріккен Германияның астанасы болған Берлинді өзінің астанасы ретінде, ал уақытша астанасы Бонн деп мәлімдеді. Бундестаг алдында жасаған мәлімдемесінде Германия канцлері Конрад Аденауэр бұл мандатты 1949 жылдың 21 қазанында Германия Демократиялық Республикасының (ГДР) конституциясы күшіне енген кезде мәлімдеген болатын. 1950 жылы 18 қыркүйекте Нью-Йоркте өткен үш батыс державасының Мемлекеттік хатшыларының саммиті канцлер Аденауэрдің мәлімдемесін қолдады. Кеңес Одағы ГДР-дің егемендігін жариялаған кезде Батыс Германия Бундестагы Федеративтік Республиканы неміс халқының жалғыз заңды өкілі деп бір ауыздан тағы да нық айтты. Париж шарттарында (Pariser Verträge), Германия Федеративтік Республикасы Солтүстік Атлант Шарты Ұйымына қабылданды, одақтас мемлекеттер үш батыс одақтастарының Лондондағы Тоғыз держава конференциясында растаған ұстанымын қабылдады: Федеративтік Республиканың сыртқы саясат мәселесінде бүкіл неміс халқының атынан әрекет етуге айрықша құқығы бар. Осылайша батыс елдер Германия Федеративтік Республикасын Германияның жалғыз заңды үкіметі ретінде мойындады. Халықаралық құқыққа қатысты осындай ескертулерден бөлек, Негізгі заңның бірігу туралы ережесі Германия Демократиялық Республикасының халықаралық танылуын болдырмау керектігін білдірді, сондықтан біріккен Германия мемлекетінің конституциялық мандатын кесіп тастамады. 1973 жылға дейін Федеративтік Республика Германияның барлық жеріне арналған ерекше мандатты талап етуде қатаң ұстанымға келді. Холльштейн доктринасына сәйкес, Федеративтік республика ГДР-мен дипломатиялық қарым-қатынас орнатып отырған мемлекеттермен дипломатиялық қарым-қатынасты бұзды, тек Кеңес Одағымен ғана. Алайда, әртүрлі деңгейде, мысалы, халықаралық спортта, халықаралық ынтымақтастықтың кең ауқымы болды, ол тіпті алты Олимпиада ойындарында (үш қысқы және үш жазғы ойындар) Германияның біріккен командаларына әкелді. Уақыт өте келе, әсіресе 1969 жылы Вилли Брандт бастаған әлеуметтік-либералды коалиция сайланғаннан кейін, айрықша мандат жеңілдетілді, өйткені ол Федеративтік Республикасының ішкі және халықаралық автономиясын қатты шектеді. 1973 жылдан бастап, Остполитика саясаты аясында Федеративтік Республика Демократиялық Республиканың де-юре, халықаралық құқықта егемен мемлекет ретінде заңды түрде жұмыс істей алатын бір ғана неміс ұлтының ішінде мемлекет екендігін қабылдады, сонымен бірге Федеративтік Республиканың өзі институционалдық ұйымсыз қалған Германияның жалғасқан Германияның жалғыз заңды өкілі екенін қайталап, екі неміс мемлекеті қайта біріктірілгенге дейін Германияның бүкіл үкіметі деп танылудан бас тартты. Сотта бұл мандат Германия мемлекетінің тұтастай сақталғаны, тек бір ғана Германия мемлекеті заңды түрде болуы мүмкін екендігі және бұл бір мемлекет Федеративтік Республикамен бірдей екендігі туралы ұйғарымнан туындады деп мәлімделген. Сондықтан Германия Демократиялық Республикасы Федеративтік Республикаға заңды түрде тиесілі аумақты алып жатқан, сондықтан автономиясы жоқ заңсыз құрылған кеңес марионетоктігі деп саналды. Басқа пікір бойынша ГДР ФРГ үкіметімен азаматтық соғыс жағдайында болды, сондықтан халықаралық құқық бойынша мемлекет ретінде таныла алмады. Үшіншісі, "шатыр мемлекет" теориясы 1871 жылы құрылған және ешқашан жойылмаған бір неміс ұлтының шатыр астында екі фрагментті мемлекеттің болуын білдіреді; бұл теория 1960 жылдардың соңында пайда болды және Германияның Федералды Конституциялық Сотының 1973 жылғы 31 шілдедегі "Негізгі келісімді" қолдаған қаулысында сақталды. Конституциялық сот 1945 жылға дейінгі Германия мемлекетінің сақталғанын және ішінара болса да, тек Федеративтік Республика институттарында ұйымдастырылғанын растағанмен, судьялар бұл эксклюзивті мандатты білдіреді деген ұғымды ашық түрде қабылдамады; "таныстық эксклюзивті талап етпейді". 1973 жылы екі Германия мемлекетінің де Біріккен Ұлттар Ұйымына кіруімен, ерекше мандатқа қатысты мәселелер енді өзекті емес еді. Алайда Конституциялық сот Федеративтік Республиканың бүкіл неміс халқы үшін жауапкершілігін жалғастыратынын, бірақ бұл жауа�...

Германия Демократиялық Республикасы (1949-1990)

1949 жылы Германия Демократиялық Республикасының конституциясы Германияның бөлінбейтін республика екенін мойындады, сондықтан бір ғана неміс азаматтығы болды. Сондықтан ГДР де бүкіл Германияның заңды егемен өкілі болу деген қағидаға негізделді. Бастапқыда ол Батыс Германия режимін заңсыз құрылған НАТО қуыршақ мемлекеті деп қарастырды, бұл бағытты Шығыс блогының көпшілігі қабылдады. ГДР 1961 жылы Берлин қабырғасын құрады, бұл немшілердің Германия ішінде еркін жүріп-тұруына кедергі келтірді. Алайда 1974 жылы ГДР конституциясынан қайта бірігу туралы ереже алынып тасталды. Содан кейін ол өзін Батыс Германиядан бөлек мемлекет ретінде қарастырды. 1989 жылдың күзінде коммунистік режим құлдырады. Шығыс Германия тағы бір жыл бойы сонда қалды, содан кейін 1990 жылы Германияның қайта бірігуі кезінде өзінің Федеративтік Республикаға қосылғанын жариялады.

ҚХР мен ҚХР

Қытай Республикасы (ҚР) 1911 жылғы төңкеріс аяқталғаннан кейін, яғни Цинь әулетінің құлдырауына әкелгеннен кейін, 1912 жылы Қытай материгінде құрылды. 1927 жылы Қытайда Гоминьдан бастаған ұлтшыл үкімет пен Қытай коммунистік партиясы (ҚКП) арасында азаматтық соғыс басталды. 1949-1950 жылдардан бастап ҚХР-дың іс жүзіндегі аумақтары Тайвань аймағымен шектеледі, оған Тайвань аралы мен бірнеше басқа аралдар кіреді. Бұл арада 1949 жылы ҚКК құрған Қытай Халық Республикасы (ҚХР) Қытайдың материктік бөлігін, Гонконгты (1997 жылдан бастап) және Макаоны (1999 жылдан бастап) бақылайды. 1971 жылға дейін ҚХР Біріккен Ұлттар Ұйымында (БҰҰ) мүше мемлекет "Қытайдың" өкілі болды, онда "Қытай" БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі болып табылады. 1971 жылы ҚХР ҚХР-ды БҰҰ-да "Қытайдың" өкілі ретінде алмастырды. 1972 жылдан бастап ҚХР БҰҰ-ның барлық кіші комитеттерінен шығарылды. БҰҰ-ның РОК-ты ҚХР-ға тануды ауыстырғаннан кейін көптеген мемлекеттер соған еліктеді. Қазіргі уақытта ҚХР БҰҰ-ның 12 мүшесімен және Киелі орынмен ресми дипломатиялық қарым-қатынас орнатып отыр. Көптеген басқа мемлекеттер ҚХР-мен бейресми қарым-қатынас орнатып отыр. БҰҰ ресми түрде ҚХР-дың аумағындағы аумақтарды "Тайвань, Қытай провинциясы" деп атайды. Қазіргі уақытта ҚХР "Қытай Тайбеі" атауымен көптеген халықаралық іс-шараларға және ұйымдарға қатысады, ал Дүниежүзілік сауда ұйымы ресми түрде ҚХР-дың бақылауындағы аумақтарды "Тайвань, Пенгу, Кинмен және Мацуның жеке кедендік аумағы" деп атайды. Тайвань ұлтшылдығы мен Тайваньның тәуелсіздік қозғалысының көтерілуімен Қытайдың эксклюзивті мандатқа деген талабы әлсіреп кетті. ҚХР-дың тәуелсіздікке ұмтылатын Демократиялық прогрессивті партиясы бастаған үкімет кезінде ҚХР-дың КХР-ның бақылауындағы аумақтардағы егемендігі туралы талап белсенді түрде жүзеге асырылмайды.

Корея

1948 жылы Солтүстік Корея мен Оңтүстік Корея бір-бірінен бірнеше ай қашықтықта құрылғанда, екеуі де бүкіл Корея түбегіне егемендікті талап етті. Екі мемлекет де екіншісі АҚШ пен КСРО-ның заңсыз құрылған қуыршақ мемлекеті деп мәлімдеді. 1991 жылы екі ел де өздерінің татуласу саясатының бір бөлігі ретінде БҰҰ-ға қосылды.

Вьетнам

Вьетнам Демократиялық Республикасы 1945 жылы жарияланды; Вьетнам Республикасы 1954 жылы Франциядан тәуелсіздік алды, ал Франция 1954 жылы Вьетнам Демократиялық Республикасын таныды, ал Вьетнам сол жылы бөлінді. 1955 жылы елді қайта біріктіру үшін сайлау өткізу жоспарланған болатын, бірақ ол ешқашан өткізілген жоқ. Келесі 20 жыл бойы екеуі де Вьетнамның барлығын өз иелігіне иеленуге талап қойып, екіншісі заңсыз құрылған қуыршақ мемлекет деп мәлімдеді. Бұл Оңтүстік Вьетнамның астанасы 1975 жылы 30 сәуірде азаматтық соғыста Солтүстік Вьетнам үкіметімен қолға түскенге дейін жалғасты. 1976 жылы Вьетнам Солтүстік коммунистік режимге қайта қосылды. Кейбір еуропалық елдер (мысалы, Швейцария) Вьетнам соғысының соңында Солтүстік Вьетнамды мойындауға кіріскенде, Оңтүстік Вьетнам олармен дипломатиялық қарым-қатынасын үзіп алмады. Швейцария сол себепті 1971 жылы Солтүстік Вьетнамды мойындады, бірақ сонымен қатар Сайгондағы (Оңтүстік Вьетнам) консулдығын 1975 жылы соғыс аяқталғанға дейін елшілікке айналдырды. 1979 жылы Вьетнам Камбоджаға басып кіріп, оны басып алды (ол кезде Камбоджаны Демократиялық Кампучия ретінде Қызыл кхмерлер басқарды), Кампучия Халық Республикасын құрды, бірақ оны Қытай Халық Республикасы "құмырсқа мемлекет" деп таныды. Сол кезде екі ел де Камбоджаның барлық кхмер халқының Біріккен Ұлттар Ұйымында жалғыз заңды өкілі екендігі туралы талаптарды таластырған болатын. Бұл 1982 жылы құрылған және корольдікке қарсы FUNCINPEC партиясынан, республикалық Кхмер Халықтық Ұлттық азаттық майданынан және Кхмер Қызыл партиясынан құралған Демократиялық Кампучияның коалициялық үкіметімен оның орынды сақтап қалды.

Ауғанстан

1996 жылдан 2001 жылға дейін Талибан Ауғанстанның үштен екі бөлігін Солтүстік Альянсқа қарсы соғыс кезінде бақылады. 2001 жылы Ауғанстанды құлатудан кейін жаңа үкімет елдегі билікті қалпына келтірді, бірақ талибандар оның кейбір бөліктерін сақтап қалды. Американың Кабулды басып алуынан кейін, 20 жылдан кейін, Талибан Ауғанстанды теократиялық әмірлік ретінде қайтадан қолға алды, бірақ Ауғанстан Ислам Республикасы халықаралық деңгейде танылған.

Сирия

Осындай жағдай 2011 жылдың наурызында Сирияда азаматтық соғыс басталғанда орын алды, онда екі үкімет бүкіл Сирияға егемендікті талап етті: Башар әл-Асад басқарған Сирия үкіметі және Асаданы кетіруге ұмтылған әртүрлі оппозициялық топтар, соның ішінде Сирия революциялық және оппозициялық күштерінің ұлттық коалициясы, Сирия ұлттық кеңесі және Сирия уақытша үкіметі. Екі ұйым да Ресей Федерациясы/Иран және АҚШ/Сауд Арабиясы қолдаған қуыршақ ұйым деп саналады. Сонымен қатар, Ирак пен Леванттың Ислам мемлекеті (ISIS/ISIL) - сунниттік исламшыл фундаменталистік ұлтшыл топ, көршілес Ирактың бөлігімен бірге Сирия аумағының бір бөлігін бақылап отырды. Сирияның солтүстік-шығысындағы күрдтер аумағы Сирия үкіметі күштерінің аймақтан кетуі немесе аймақтар ИМ-нің басып алуынан босатылған кезде Rojava федералды мемлекетімен бақылауға алынды.

Йемен

Сириядағыдай, Йеменде де азаматтық соғыс кезінде өздерін Йемен мемлекетінің заңды үкіметі деп санайтын екі режим бар: Сауд Арабиясы, АҚШ және БҰҰ таныған президент Абдраббу Мансур Хадидің қазіргі үкіметі және Санадағы Хути қозғалысы бастаған Жоғарғы саяси кеңес Иран мен бірнеше ел таныған. 2017 жылы құрылған Оңтүстік Өткінші Кеңес 1990 жылы Солтүстік Йеменмен біріккен бұрынғы Оңтүстік Йемен мемлекетін қалпына келтіруді көздейді. Бұл топты Біріккен Араб Әмірліктері қолдап отыр.