Кіріспе

Стамбулдағы мешіт, Түркия Эйюп Сұлтан мешіті (Eyüp Sultan Camii) Стамбулдың Эйюп ауданында, қала қабырғасынан тыс және Алтын мүйізге жақын орналасқан. Мешіт кешенінде ислам пайғамбары Мұхаммедтің туы мен серігі Эбу Эйюп ел Ансари (Абу Айюб әл Ансари) жерленген жерді белгілейтін мавзолей бар. Қазіргі ғимарат 19 ғасырдың басына таман салынған. Оның ерекше қасиеттілігі үшін мешіт Османның жаңа сұлтандарының тажына отырғызу рәсімінде маңызды рөл атқарды. Олар мұнда өзінің билігінің басында Османның семсерімен белін буу үшін үлкен Cülus Yolu (Қосылу жолы) бойымен жүріп келді. Бүгінде де ол жер діни саяхаттардың сүйікті жері болып табылады.

Тарих

Мешіт Мұхаммедтің серігі және сенімді досы Әбу Әюб әл-Ансаридің (түрікше Эйюп Сұлтан) есімімен аталған, ол 670 жылдары Константинопольді алғаш араб қоршауында қаза тапқан деп есептеледі. Бұл жерде мешіт кешенін 1458 жылы Осман сұлтаны Мехмед II 1453 жылы Константинопольді жаулап алғаннан кейін бес жыл өткен соң салдырған. Мәхмед II-нің мешітті салуға талпынғаны туралы хабарлар бар, өйткені оның мұғалімі Ақшемседдин әл-Айюб әл-Ансаридің жерленген жерінде мешіт салу туралы арман көрген. 1458 жылы әл-Ансаридің қабірі табылған кезде оның жанына мешіт салынды. XVIII ғасырдың басында Сұлтан Ахмед III мешіттің екі минареті қазіргі түрінде қайта тұрғызды. XVIII ғасырдың аяғында мешіт қираған күйде болды, мүмкін жер сілкінісі салдарынан, 1798 жылы сұлтан Селим III мұнаралардан басқа барлық құрылысты құлатып, қайта құруға бұйрық берді. Бұл жұмыс 1800 жылы аяқталды. Шығыс минаретін 1822 жылы Махмуд II түпнұсқа стиліне қайта салды.

Діни мәні

Мұхаммедтің серігі ретінде Абу Айюб әл-Ансариді мұсылмандар қатты құрметтейді және оның türbe (мазар) орны ерекше маңызды. Мавзолей мешіттің дұға залының басты кіреберісіне қарама-қарсы ауланың солтүстік жағында орналасқан. Мүслімдер үшін мешіт маңызды, өйткені онда Мұхаммедке тиесілі деп саналатын мүсіндер сақталған. Олардың ішінде Соколу Мехмет Паша, сонымен қатар 16 ғасырда Кипрді Осман империясы үшін жаулап алған Лала Мустафа Паша және 16 ғасырдағы тағы бір бас уәзір Сиявуш Паша да бар. Олардың қабірлері мешітке жақын орналасқан, сондай-ақ Адиле Сұлтан мен Михриша Валиде Сұлтанның қабірлері де Cülus Yolu (Адцессия жолы) бойындағы үлкен кешендерде жерленген. Біршама алыс жерде суға қарап 1918 жылы Мимар Кемаледдин бейдің жобасымен салынған Сұлтан Мехмед V-нің қабірі орналасқан. Мешіттің артында Еюп қорымы төбеден жоғары қарай Алтын мүйізге қарап тұрған нүктеге дейін созылады. Ол мешітке жақын жерленгісі келгендердің қабір тастарымен толы. Қазіргі уақытта мешіттің қасиеттілігі сүннетке ұшырайтын ұл балаларды кейде мұнда арнайы сән-салтанатта әкеледі. Мұнда кедей отбасылардан шыққан ұлдарға арналған жаппай сүндеттеу сессиялары ұйымдастырылады (олар COVID-19 сақтық шаралары салдарынан болған үзілістен кейін 2022 жылы қайта басталады). Рамазан айында бұл мешіт халық арасында оразасын бұзатын, көпшілігі мешіт ауласында пикникке шығуды таңдайтын танымал орын. Жыл бойы Эйюп Сұлтан бүкіл елден келген адамдар үшін діни сапар (зиярет) болып табылады.

Мешіт

Қайта құрудың салыстырмалы түрде кеш болғанына қарамастан, Эйюп Сұлтан мешіті 16 ғасырда Мимар Синан танымал еткен классикалық стильдегі Осман сәулетінің үлгісіне адал болып келеді. Әсіресе, оны Асапқапы маңындағы Синанның Соколлу Мехмед-паша мешітімен салыстырған, өйткені ол жартылай күмбездермен қоршалған орталық күмбезді "сегізбұрышты балдакин" дизайнын ұстанады. Алайда, оның безендіруінің көп бөлігі қазіргі заманғы Осман барокко стиліне, ілеспелі бағаналармен, оюлы жапырақшалар мен қабыршақ пішіндерімен және Осман каллиграфиялық жазулармен. Бағандардың қарапайым, ионикалық бас әріптері бар. Қақпалардың, михраб пен минбардың толқымалы безендіруі Осман барокко кезеңіндегі осы стильдің ең жақсы үлгілерінің бірі болып табылады. Ғимарат негізінен ақ таспен салынған, кейбір бағаналары мыспен байланған ақ мәрмәрден, ал кейбір безендірулері алтынмен қапталған. Мешітте екі минарет бар, олар ерте стильде салынған. Сырт жағынан, үлкен сыртқы ауланың пішіні қалыпсыз, ішкі төртбұрышты аулаға әкеледі. Сыртқы ауланың оңтүстік жағында орналасқан жоғары, жабық дәліз бастапқыда сұлтанның мешітке және оның бөлмесіне (жеке қорғалған балконы) кіретін есігі болған. Шадырван (жуыну бұлағы) осы аулада орналасқан. Ішкі ауладан бір жағынан мешітке, екінші жағынан Әбу Әюб әл-Ансаридің ғибадатханасына кіруге болады. Бұл ауланың ортасында төртбұрышты платформада немесе партерде барокко стиліне тән мәрмәрден жасалған фонтандар орналасқан. Бұл платформада Осман сұлтандары таққа отырғанда Османның семсерін киіп жүрді. Мұсаның сарайының үш жағында аркалар мен күмбездер салынған портик орналасқан.

Мавзолей

Әл-Ансари кесенесі мешіттің ішкі ауласының солтүстік-батыс жағында орналасқан. Кіреберіс алдында ауланың бақша алаңшасының шетіне дейін созылып жатқан портик бар. Оның ішінде қабырғаның алдында орналасқан вестибюль камерасы бар, оның дәстүрлі сегізбұрышты пішіні бар, оны күмбез жабады. Саркофаг барокко стиліне тән күміс экранмен қоршалған, сонымен қатар, қоршалған каллиграфия, шамдар және басқа да әшекейлермен безендірілген. Мавзолейдің портиктің алдындағы қабырғасы әртүрлі кезеңдерден шыққан және мешітті қайта құру кезінде 1798 - 1799 жылдары біріктірілген Изник плиткаларының панельдерімен жабылған. Мавзолейдің вестибульінің қабырғалары да Иznik плиткаларымен жабылған, олардың көпшілігі 1580 жылы пайда болған, Иznik плиткасының дизайнының биік нүктесі. Лондондағы Виктория және Альберт мұражайындағы осындай плиткалар бір кездері моншаға кіретін есіктің қабырғаларын (камекан) жауып тұрған болуы мүмкін. Париждегі Луврде сегіз плиткадан тұратын панель бар, Копенгагендегі Дэвид коллекциясында плиткалы панель бар, ал Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында бір плитка бар. Лиссабондағы Калуст Гюльбенкян мұражайында 10 плиткадан тұратын панель бар. Британ мұражайында 1550 жылға дейінгі үш флаконды және бирюзалы Изник плиткалары бар, олар ғибадатхананың сыртқы қабырғасын безендіргендерге ұқсас. 2022 жылы кісінің қолындағы балға мешіттің ауласындағы дуа penceresi (намаз оқу терезесі) екі жағындағы плиткаларды бұзып, олардың дизайнына шайтанның мүйіздері енгізілгенін мәлімдеді.

Басқа құрылымдар

Мешіт бір кездері медрсе (теологиялық мектеп), имарет (шұбақ асханасы) және хамам (қоғамдық моншалар) кіретін үлкен куллие (мешіт кешені) орталығы болған. Медресе қазіргі мешіттің қайта құрылысы кезінде қиратылған болуы мүмкін, бірақ хамамның көп бөлігі сақталған және әлі де қолданыста (егер оның бастапқы ауысу бөлмесі жақында ағаштан жасалған құрылысқа ауыстырылса да). Мешіт маңында көптеген басқа да Осман жерлеу және қайырымдылық ғимараттары тұр. Ең жақын құрылыстардың бірі - барокко стиліне сай, жақсы сақталған Михришах Сұлтанның (Селим III анасының) имараты мен қабір кешені. Ол Селим III мешітті қайта құрудан бірнеше жыл бұрын салынған және әл-Ансари ғибадатханасының тағы бір қосымша құрылымы ретінде қызмет етеді.