Кіріспе

Портолан карталары - 13 ғасырда Жерорта теңізі бассейнінде алғаш рет жасалған, кейіннен басқа аймақтарды қамтуға кеңейтілген теңіз карталары. Портолан сөзі итальян тіліндегі portolano сөзінен шыққан, яғни "порттармен немесе порттармен байланысты" дегенді білдіреді және ол кем дегенде 17 ғасырдан бері "кеме қатынасы бағыттарының жиынтығын" білдіреді.

Анықтама

"Портоландық карта" термині 1890 жылдары пайда болды, өйткені сол кезде бұл карталар портлоландарға, ортағасырлық немесе ерте заманауи желкендік бағыттар кітаптарына қатысты деп болжалды. Ұсынылған басқа атаулар арасында ромб сызық диаграммалары, компас диаграммалары немесе локсодромиялық диаграммалар бар, ал қазіргі француз ғалымдары оларды портлоландармен ешқандай байланыс жасамау үшін теңіз карталары деп атауға артықшылық береді. Портолан диаграммасының бірнеше анықтамасы әдебиетте қатар қолданылады. Тар анықтамаға тек ортағасырлық немесе ең кешінде ерте заманғы теңіз карталары (яғни ішкі аймақтарға қарағанда, негізінен теңіз аймақтарын қамтитын карталар) кіреді, олар лактосфералық желілерді қамтиды және ендік немесе бойлық координаттарын пайдаланудың ешқандай белгісін көрсетпейді. Ал бірнеше теңіз карталары бар кітаптар "теңіз атласы" деп аталады. Портоландық картаның кең анықтамасында кез келген теңіз картасы немесе атлас келесі стильдік талаптарға сәйкес келеді: қолмен тартылған, жасырған шеңберлердің ортасынан шығатын ломбард сызықтары желісі бар, жағалаулар мен аралдарға бағытталған, жер атаулары құрлық жағында жағалау сызығына перпендикуляр жазылады және құрлықтардың ішкі аумағы туралы аз ақпарат беріледі. Бұл кең анықтамаға кез келген теңіз карталары және тіпті бүкіл әлем карталары кіреді, олар жоғарыда аталған критерийлерге сәйкес келетін болса, кейде теңіз планизфералары деп аталады. Сонымен қатар, ол географиялық кеңдік масштабтарын бейнелейтін теңіз карталарын қамтиды және оларды басқа авторлар "шекаралық карталар" деп атайды, оларды өлі есептеу ақпараты негізінде жасалған деп саналатын портландық карталардан ажырату үшін.

Ромб сызықтары

Портолан карталары картаның әртүрлі нүктелерінде орналасқан компас розаларынан шығатын рома желілерімен сипатталады. Бұл желілердегі сызықтар компасты бақылау арқылы тұрақты бағытты сызықтарды көрсету үшін жасалады. Картографиялық тарихшы Лео Багроудың айтуынша, "осы кезеңдегі теңіз карталарына [локсодромалық немесе ромбалық карта] деген сөзді дұрыс қолданған жоқ, өйткені локсодрома картаны дұрыс проекцияға түсіргенде ғана дұрыс бағыт береді. Картометриялық зерттеулер алғашқы карталарда проекция қолданылмағанын көрсетті ". Портоландық карталарды қиылысқан түзу сызықтар 1450 жылдан бастап отыз екі бағытқа айналған теңізші компасының он алты бағытын (немесе бағытын) бейнелейді. Негізгі сызықтар магниттік солтүстік полюске бағытталған. Осылайша, желілік сызықтар Жердің магниттік қисаюының табиғи өзгерістеріне байланысты әртүрлі дәуірлерде жасалған диаграммалар үшін сәл өзгерді.

Қолдану

Портоландық картада периплюс немесе пилот кітабының мәтінінің дәл белгілері ортағасырлық Т және О картасының сәндік суреттерімен біріктірілген. Сонымен қатар карталарда жағалаулар нақты суреттелген. Олар сол кездегі теңізшілердің практикалық пайдалануы үшін жасалды. Портоландар Жердің қисықтығын ескермеді; нәтижесінде олар ашық мұхитты кесіп өтуге арналған навигациялық құрал ретінде пайдалы болмады және кейінірек Меркатордың проекциялық карталарымен алмастырылды. Портолан картасын қалай салуға қатысты ең ертеден сақталған түсініктемелер 16 ғасырдан басталады, сондықтан ортағасырлық карта жасаушылар қолданған әдістерді тек болжауға болады. Орта ғасырларда қол жетімді құралдар - билеуші, екі бөлік, қалам және түрлі түсті сиялар болған деп есептеледі. Суреттегі жел гүлінің сызықтарынан басталған болса керек, содан кейін карта жасаушы жағалау сызықтарын бұрынғы картадан көшіріп алған. Ақырында жер атаулары, географиялық мәліметтер мен безендірулер қосылды.

Өндіріс орталықтары

XIX ғасыр тарихшыларының айтуынша, портландық кестелердің екі негізгі туысы шығарылған жері бойынша ерекшеленді: итальяндық, негізінен Генуяда, Венецияда және Римде дамыған; және испандық, Палма-де-Майорка өндірісінің негізгі орталығы ретінде. Португалдық карталар испандықтардан алынған деп саналады. Араб портландық карталары ХХ ғасырдың екінші жартысына дейін танылмаған.

Италиялық

Италиялық портландық карталардың көптігі XIII ғасырдың ортасынан басталады, ең көнесі Carta Pisana деп аталады, ол Париждегі Ұлттық кітапханада сақталады. Келесі ғасырға Флоренцияның Ұлттық архивінен жоғалған Карниньяно картасы жатады, ол ұзақ уақыт бойы сақталған; Генуялық Пьетро Весконттің картографиялық жұмыстары, Марино Санудоның жұмысының иллюстраторы; Франсиско Пициганоның картасы (1373), Мальоркадан стильдік әсері бар; және Анконаның тумасы Бекарио, Канепа және Бенинакаса ағайындыларының карталары. Он бесінші ғасырдағы авторлығы жасырын Luxoro атласы Генуядағы Biblioteca Civica Berio-да сақталған.

Каталон тілінде

Испандықтар теңіз картасында жаңалық енгізді, географиялық карталарда белгілі бір апаттар мен орындардың стильдік бейнесі бар. Майорка портоландық карталарының шедеврі - 1375 жылы Абрахам Крескес жасаған каталондық атлас, ол Париждегі Франция Ұлттық кітапханасында сақталған. Абрахам Крескес - Мальоркалық яһуди, Арагон патшасы Педро IV-тің қызметінде болған. "Буксолар" [=магниттік компас] цехында оған ұлы Джафуда көмектесті. Атлас - бұл әлем картасы, яғни жер бетінің картасы және онда тұратын әртүрлі халықтар орналасқан жерлер. Бұл жұмыс Педро IV ұлы ханзада Джонның өтініші бойынша жүргізілді, ол әлемді батыстан шығысқа дейін адал бейнелеуді қалады. 12 парақ бір-бірімен экранда және түртіліп жазылып байланысқан кестелердегі әлем картасын құрайды. Әрбір үстелдің өлшемдері 69х49 см. Алғашқы төрт мәтін географиялық және астрономиялық кестелер мен күнтізбелермен толтырылған. Крескес әлем картасының ең жаңасы - Азияның Каспий теңізінен Катайға (Қытай) дейінгі бейнесі, онда Марко Поло мен Джорданоның мәліметтері ескеріледі. 14 ғасырда Гилем Соледің жұмысы да назарға алынды, ол екі стильді де өсіреді, таза теңіздік және теңіздік географиялық. XV ғасырға Барселонаның теңіз мұражайында сақталған Габриэль Валсеканың атақты портлан картасы (1439), Фредерик Шопен мен Джордж Сэнд қалдырған сияның орнымен жасырылған, орындаудың нәзіктігі мен жанды көркем бөлшектерімен ерекшеленеді.

Португал тілі

Португалдық портландық карталар Майорка дәстүрінен шыққан, ал дәстүрлі портландық карталар португалдар мен испандықтар қол жеткізген географиялық көкжиектердің кеңейтілуі талап еткен талаптарды орындамағандықтан, олар экватор мен тропиктердің астрономиялық сызықтарын жел желісінің үстіне қойып, 16 және 17 ғасырларда одан әрі пысықталды.

Эволюция

Портоланның алғашқы карталары Жерорта және Қара теңіз жағалауларына бағытталған, Атлантика жағалаулары тек Скандинавияға дейін ішінара және кейде тұжырымдамалық түрде суреттелген. 15-16 ғасырларда, жаңалықтардың дәуірі басталғанда, портлан карталарының қолданылу аясы оңтүстікке қарай Гвинея шығанағына дейін кеңейді. Португалдық және испандық картографтар Африка, Америка, Оңтүстік Азия және Тынық мұхит теңіздерінің карталарын да жасай бастады.