Кіріспе

Швеция және Норвегия королевасы София (1824-1897), Оранж-Нассау үйінен.

София Нассау (София Вильгельмина Марианна Генриетта; 9 шілде 1836 – 30 желтоқсан 1913), сондай-ақ София, король Оскар II-нің әйелі ретінде Швеция және Норвегия королевасы болды. Ол 35 жыл Швеция королевасы болды, бұл одан бұрынғы ешкімнен де ұзақ, және 2011 жылға дейін ең ұзақ тақтан басқарған королева болды, содан кейін королева Сильвия оны басып өтті. Ол сондай-ақ Швецияның ең соңғы ресми жесір королевасы.

Ерте өмір

София – Насау герцогы Вильгельмнің екінші әйелі, Вюртемберг ханшайымы Паулина Фридерика Мариядан туған кіші қызы еді. Ол үш жасында әкесі қайтыс болды, ал оның орнына жартылай ағасы Адольф, Люксембург Ұлы герцогы таққа отырды. Софияға сол кездегі ханшайымдарға лайықты білімді жеке ұстаздар берді. Ол арқасын нығайту және денесінің қалыпты болуын қамтамасыз ету үшін, көбінесе ерлерге арналған спорт түрі – фехтованиемен айналысуға үйретілді. София ғалымдармен және суретшілермен қарым-қатынас жасады, ал Насау сарайы көптеген неміс сарайларына қарағанда демократиялық деп есептелді. Ол ағылшын тілін ерте үйреніп, британдық парламенттік жүйеге симпатия танытты. Оның балалық шағындағы үйінде неміс емес, ағылшын тілінде сөйлесті. Бірақ София мен Оскар бір-біріне ғашық болды. Сапардан кейін Оскар Швецияға оралды және ата-анасынан үйленуге рұқсат сұрады, олар келісті. Содан кейін ол Насауға қайтып келді, қыркүйекте құдалық жасалып, қазан айында жарияланды. Құдалық кезінде София швед тілі мен тарихын оқыды және болашақ күйеуімен хат алмасты, жақын арада хаттар швед тілінде жазыла бастады. Ол сондай-ақ норвег тілін де тез меңгерді.

Герцогиня және мұрагерлік ханшайым

София мен Оскар 1857 жылдың 6 маусымында Висбаден-Бибрих қалашығында үйленді. София Оскармен бірге 1857 жылдың 19 маусымында Стокгольм қаласына келді. Оны шведтік киімшесі, графша Вильгельмина Бонд және оның құрметті қыз-келіншегі Аугуста Йегерхельм Травемунде кемесінде күтіп алды. Сол жерде оларды салюттармен, әнмен және жұртшылықпен қарсы алды. София Швецияға келген соң зор құлшыныспен қарсы алынды. Ағымдағы тәж мұрагері Луиза соңғы баласын дүниеге келтіргеннен кейін бедеу болып қалғандықтан, Оскардың үлкен ағасы, тәж мұрагері Карл ұлы болмағандықтан және оның қызы қазіргі конституция бойынша таққа мұрагер ретінде қабылданбағандықтан, София мұрагерлік мәселесін шешетін және болашақ патшайым болатын деп есептелді. Ол келген кезде көк түсті киім кигендіктен, оны «Көк герцогиня» деп атады. Сарайда ол ең әуелі патша сарайына таныстырылды, содан кейін патшайымның қабылдауында патша отбасына таныстырылды. Патшамен кездескенде, ол сол кезде ақыл-есінен жаңылып, тәж мұрагерінің регенттігіне алынған деп сипатталды, ол оған асығып барып, тағзым етіп, құшақтады. 1858 жылы София ұл тауып, Бернадот әулетінің орнықтығын қамтамасыз етті және оның танымалдығын арттырды. Бала туу Drottningholm сарайында ескі сарай тәртібіне сәйкес өтті, соттың барлық мүшелері мен үкімет өкілдері ұйықтайтын бөлмеден тысқары бөлмеде куәгер ретінде болды. 1859 жылы оның қайнағасы I Оскар қайтыс болғаннан кейін, оның қайнағасы Карл XV патша болды, ал оның күйеуі мұрагер атанды. Жұбайларға Стокгольмдегі Арвфурстенс сарайы тұруға берілді. Софияны тыныш, ұстамды, практикалық және есті деп сипаттады. Ол қайнағасы және қайнағасы Евгениямен жақсы қарым-қатынаста болды. Алайда, Карл XV және королева Луизамен қарым-қатынасы шиеленісті болды. Өзінің қатаң моральдық принциптеріне байланысты София күйеу інісі Карл XV сарайындағы француздық әуесқойлықты ұнатпады. 1861 жылы София үш жылдың ішінде үш рет бала тауып, денсаулығы нашарлады. Сол жылы ол денсаулығын жақсарту үшін Ниццаға сапар шекті және денсаулығына байланысты сапарларын жалғастырды. Келесі сапары 1863 жылы Германияға жасалды. 1864 жылы ол Оресунд жағасындағы жазғы резиденциясы – Софиеро сарайының құрылысына қатысты, ол оның құрметіне аталды. Софиерода олар Оресундтың арғы жағындағы Фреденсборгтағы Дания патшалық отбасымен байланыста бола алды. Софиеродағы жиналыстар кейде отбасылық кеңестердің орталығы ретінде саяси сипатқа ие болды. София балаларына қатаң тәртіп орнатты. Оның сол кездегі жоғары топ үшін ерекше болған емшек сүтімен балаларын тамақтандыру шешімі көптің назарына ілікті. Ол 1869 жылы ұлдарын патшалық үйіндегі дәстүрге сәйкес үйде оқытпай, мемлекеттік мектепке бергені үшін де назар аударды. Бұл теолог және пастор Густав Эммануэль Бесковтың Beskowska Skolan мектебі болды, ол оның жиі тыңдайтын уағыздарымен танымал болды. София әрқашан дінге қызығушылық танытты, бұл қызығушылығын қайнағасы Евгениямен бөлісті, оның қосылуымен ол әртүрлі христиандық бағыттармен танысты. 1866 жылдан бастап ол Стокгольмдегі кедей әйелдерге арналған Allmänna skyddsföreningen (Қорғау қоғамы) қайырымдылық ұйымының төрағасы болды. София саясатқа қызығушылық танытып, өмірі бойы мемлекеттік істерге қатысты және кейде парламенттік отырыстарда бақылаушы ретінде болды. 1866 жылы оның туған жері – Нассау герцогтігін Пруссия аннексиялады. Осыдан кейін ол пруссиялыққа қарсы көзқарас ұстанды. 1870 жылдың жазында ол Эмсте болды, онда ол Ресей императоры мен Пруссия королімен соғыс жарияланғанға дейін кездесті және саяси жағдай туралы хабардар болды. Ол біріккен Германия империясына қарсы болмады, бірақ оның қалай құрылғанын және Пруссияның үстемдігін ұнатпады. Алайда, ол Пруссия мұрагер ханзадасы Фридрих Вильгельм және оның жұбайы, Корольдік ханшайым Викториямен жақсы қарым-қатынаста болды.

Швеция мен Норвегияның патшайымы

1872 жылдың 18 қыркүйегінде күйеуінің қайтыс болуымен София Швеция және Норвегияның патшайымы болды. Сол кезде саяси жағдай шиеленісіп, республика құру талаптары күшейді. Оскар бастапқыда көпке танымал болмады, бірақ саяси көрегендікпен ерекшеленетін Софияның кеңесіне құлақ салса деген үміт болды. Норвегияда да Софияның Оскарға ықпалын тигізіп, одақтағы теңдікті арттыруға көмектеседі деген сенім болды. София Оскармен Швецияның Стокгольм қаласында 12 мамырда және Норвегияның Тронхейм қаласында (бұрынғы Тронхем) 1873 жылдың 18 маусымында таж кигізілді. 1875 жылы король мен королева Еуропаға саяхат жасады. Олар бірінші кезекте Данияға, содан кейін Берлинге, одан соң Дрезденге барды. Саксония королі Альберт және оның королевасы Карола Вазаның Дрездендегі сапары маңызды деп есептелді, себебі бұл Бернадоттар әулеті мен құлатылған Ваза әулеті арасындағы символдық бейбітшілікті білдірді. Королева Карола құлатылған король Густав IV Адольфтің немере қызы болғандықтан, өткеннің ұмытылғанын мәлімдеді. Дрезденнен кейін София денсаулығына байланысты саяхатын тоқтатты, ал Оскар Веймар мен Ресейге жол тартты. Тағы бір маңызды оқиға – 7 қыркүйек 1875 жылы Кристианияда (1926 жылдан бері Осло) Карл XIV Иоаннның ескерткішінің ашылуы болды. Ол шетелдік патшалар мен әскери шерулердің қатысуымен үлкен той-думандармен аталып өтті және есте қаларлық үгіт-насихат шарасы ретінде қарастырылды. Норвегия патшайымы ретінде тағы бір маңызды оқиға – 1877 жылы Моста бұрынғы француз тәж мұрагері Наполеонмен кездесуі болды. Күзде патша жұптары әдетте Дротнингхольм сарайында тұрып, шетелдік патшалық сарайлардың өкілдерін қабылдап, салтанатты кештер өткізетін. Қыста олар Стокгольм мен Кристианияда өкілдік қызмет атқаратын. Норвегияға барған кезде оларды шекарада жеке норвегиялық сарай күтіп алатын, ол олардың онда болған уақытында қызмет көрсетті. Норвегияда оның басты қызметкерлері Алетт Дью және Элизабет Лёвенскиольд болды. София ресми шараларда көптеген зергерлік бұйымдармен, кружевомен және әшекейлермен, сондай-ақ қызыл және көк сияқты жарқын түстермен әсем киінетін. Оскар II әдетте жазда достарымен Марстрандағы «Дротт» яхтасында уақыт өткерсе, София жаздарын көбінесе Ульриксдаль сарайында, ал кейінірек Норвегияда өткізетін. 1892 жылдан 1904 жылға дейін ол Норвегиядағы жаздарын Конгсвингердің сыртындағы Скиннарбьол поместьесінде өткізді, онда ол қарапайым өмір салтымен және жергілікті халыққа көрсеткен жомарттығымен еске алынады. Ол Норвегияда танымал болды және Швеция-Норвегия одағы кезінде Норвегиядағы барлық патшайымдардың арасында ең көп уақыт өткізген патшайым ретінде сипатталды. София 1873-1878 жылдарды өзінің дағдарысқа толы жылдары деп сипаттады. Осы жылдар ішінде Оскар бірнеше рет, атап айтқанда Магда фон Долкемен және Мари Фрибергпен қарым-қатынаста болды. Оскардың Магда фон Долкемен 1874 жылы бастаған қарым-қатынасы көп назар аударды, ол оның Корольдік драма театрындағы мансабына көмектесті және оған жәрдемақы берді. Ол бұл туралы айқын мәлімдеме жасаған жоқ, бірақ София оның неке адалдығын бұзуынан зардап шеккеніне сенімді. Софияның Германияға барып, өзінің жарты қарындасы Мари Видтен жұбаныш іздегені туралы айтылады. Бірде патшаның кеңсе меңгерушісі опера әншісі Ида Базилье Магелсенге «жеке аудиенция» сұрауымен жіберді, ол былай деп жауап берді: «Оның мәртебесіне өзінің жақсы және әдемі патшайымымен жеке аудиенция жасасын. Мен қарттармен жеке кеңестерге қатысудан гөрі басқа шаруам бар!» София жеке өмірді ұнатты, мысалы, отбасы мүшелері мен оның қыздарының қатысуымен кешкі ас пен музыкалық кештер. Королева София денсаулығының нашарлығына байланысты жиі шетелге шығуға мәжбүр болды, мысалы, 1875 және 1877 жылдары. 1877 жылдан кейін жағдайы жақсарғанмен, ол дәрігер Метцгердің медициналық көмегі үшін әсіресе Амстердамға баруын жалғастырды. Парижге сапары кезінде ол қоғамдық мейрамханада тамақтанып, көп назар аударды: бұл сол кездегі патша әйелдері үшін ерекше жағдай болды және ол мұны бір рет қана жасады. Олар Румынияға да барды. Королева София медициналық көмекті жақсартуға үлкен күш жұмсады және Швецияда алғашқы медбикелік мектепті құрды. Ол Флоренс Найтингейлдің еңбектерін зерттеді және 1881 жылы Оскармен бірге Ұлыбританияға барды, онда оларды королева Виктория қабылдады. Лондонға келген кезінде ол қазіргі заманғы медициналық мекемелерді зерттеді. Ол Швецияға оралғаннан кейін Швецияда кәсіби медбикелерді оқыту жобасын бастады. Бұл жұмыс 1867 жылы Эми Рапптың бастамасымен басталған, бірақ медбикелерге арналған тиісті оқу орны болмады және медициналық орта оған күмәнмен қарады. 1882 жылы ол Саббатсберг ауруханасында медбикелерге сабақтар ұйымдастыруға қол жеткізді, 1884 жылы Софияхеммет университетін ашты, ал 1889 жылы ол Софияхемметке, аурухана мен медбикелер мектебіне айналдырды. Софияхеммет Швецияда медбикелерді оқытудың үлгісі ретінде қарастырылды және Швецияда медбике мамандығының ресми құрылуы ретінде де есептеледі. София медбике мамандығына деген құрметті арттыруда белсенділік танытты, дәрігерлер бұл жұмысты білімді әйелге лайық деп санамады. Мамандыққа құрмет көрсету үшін оның діни шақыру ретінде қарастырылуын және медициналық білімі бар әйелдер орындауын қалады, сондай-ақ медбикелерге құрмет көрсету үшін жоғарғы топтағы әйелдердің медбике болуын қалады. Оның медбикелік мектебінің алғашқы басшысы Флоренс Найтингейлдің шәкірті Альфхильд Эренборг болды, ал королева мекеменің жұмысына өліміне дейін белсенді қатысты. Оның медбикелік мектебінде аристократиядан келген студенттердің де еденді жууы күтілді. Софияхемметтің екі студенті, Альма Брунског және Ольга Клареус Норвегиядағы медициналық көмекке үлкен үлес қосты. София Швеция мен Норвегиядағы елуге жуық қайырымдылық ұйымның төрағасы болды. Ол аптасына бір рет көмекке мұқтаж адамдарды қабылдап, «Құтқару армиясын» қолдады және көптеген ұйымдарды өзі құрды. София ең жақын болғандары – діни қызығушылықтарын бөліскен ұлдары Оскар және Эуген болды. 1886 жылы ол Эугенге, Парижде суретші болып оқуға баруын қолдады. Ол Оскардың ақсүйек қызметкер Эбба Мунк аф Фулкилаға үйлену тілегін де қолдады. Оның ұлы Эуген оның адамдық құндылық пен әділдікке оның терең діни сенімінен де жоғары баға бергенін айтты. 1887 жылы оған овариотомия операциясы жасауға мәжбүр болды. Операция өмірге қауіпті деп есептелді. Операциядан бұрын ол өсиетнама жасады. Ол сондай-ақ Оскар II-ге уәде берді, егер ол операциядан аман қалса, король Оскардың Эбба Мункқа үйленуіне рұқсат береді. Операциядан кейін Оскар осы уәдені пайдаланды және той өтті. Операция сәтті аяқталды, бірақ кейін ол жүруде қиындықтарды бастан өткерді және кейде коляскада отыруға мәжбүр болды. Оған қарамастан ол атпен жүруді жалғастырды. 1881 жылы ол ұлы, тәж мұрагері Густавтың Баденнің Викториясына Карлсруэде үйлену тойына қатысты. София ұлының Ұлыбританияның Викториясына үйленуін қалаған, өйткені ол королева Викторияға үлкен құрметпен қарады, бірақ Баденнің Викториясының таңдалуына бастапқыда өте қуанды, өйткені ол бұрынғы швед Ваза әулетінің ұрпағы болды. Алайда, оның келінімен қарым-қатынасы шиеленісті болды. 1884 жылғы дағдарыс кезінде оның ықпалы айқын болды, өйткені сол ол Оскарды солшыл Йохан Свендрупқа Норвегия үкіметін құруға рұқсат беруге көндірді: «Оның корольге ықпалы зор және жақсы белгілі болды. Ол одан қатты болды, ол тұрақсыз және жүйкелі болды. 1884 жылдың наурыз айына дейін ол оның қарсылығын қолдады, бірақ 1884 жылдың сәуір айында ол стратегиясын өзгертті және нақты...».

Патша жесір

1907 жылы Оскар II қайтыс болды және ол патшайым-ана болды. Мемлекеттік істерге бұрынғыдай әсер ете алмаса да, ол саяси жаңалықтарды қадағалап отырды. Швеция-Норвегия одағының тарауы оның Норвегияға баруын тоқтатты, бірақ ол Ұлыбритания мен Еуропаға саяхаттап тұрды: мысалы, 1909 жылы ол Германияға автомобильмен барды. Өмірінің соңғы жылдарын қайырымдылыққа және Софияхемметке арнады, онда ол әрекеттегі төраға болып қалды. Оның соңғы ресми міндеті Софияхемметтегі медбикелердің емтихан тойы болды, олардың бірі оның немересі Мария Бернадот, ханзада Оскар мен Эбба Мунктың қызы еді: Марияның кезегі келгенде, София сөздерін ұмытып, оны құшақтады. Ол бірнеше күннен кейін дүние салды. Король София Ұлыбритания королевасы Викторияның көзқарасына сенеді: патшалық тұлғаның жеке өмірі өзінің халқына жақсы үлгі болуы керек, және ол осы мәселеде зор құрметке ие болды.