Кіріспе

Оңтүстік Африкадағы христиандық мерекелер Ант күні - Оңтүстік Африкадағы діни мереке. Бұл күн африкандар үшін маңызды күн, ол 1838 жылы 16 желтоқсанда болған Қанды өзен шайқасынан бастау алады. Бұл шайқастан бұрын 400-ге жуық воотреккерлер Құдайға уәде берді. Егер ол оларды қарсы тұрған 20 000-ға жуық зулу жауынгерлерінің қолынан құтқарса, олар сол күнді Құдай жасаған нәрсені еске алу үшін демалыс күні ретінде құрметтейді. Бастапқыда Дингайн күні немесе Дингаан күні деп аталатын 16 желтоқсан 1910 жылы ұлттық мереке болып жарияланды, ал 1982 жылы Ант күні деп қайта аталды. 1994 жылы апартеид режимі аяқталғаннан кейін, ол ресми түрде 16 желтоқсанда жыл сайынғы мереке - Келісу күнімен алмастырылды. Алайда, көптеген ұрпақтары әлі күнге дейін оны антпен уәде етілгендей атап өтеді.

Шығу тегі

Қасиет күні өзінің ежелгі діни мерекесі ретінде 1838 жылы 16 желтоқсанда Қанды өзен шайқасына бастау алады. Қамауға алынған Вуртрекерлер шайқастан бұрын Сарел Сильерс бастаған қоғамдық ант (немесе келісім) қабылдады. Олар Құдайдан жеңіске қол жеткізу үшін көмек сұрағанда, Оның үйін салып, осы күнді Құдайдың демалыс күні ретінде құрметтеуге уәде берді. Олар осы күнді өздері де, ұрпақтары да қасиетті демалыс күні ретінде ұстауға уәде берді. Бұл шайқаста 470-дей воутреккерлер тобы 20 мыңға жуық зулуларды жеңді. Үш воутреккер жараланды, ал шамамен 3000 зулу жауынгерлері шайқаста қаза тапты. Бұл күні бұрын берілген екі атау осы дұғадан алынған. 1982 жылы бұл мерекені "Келісім күні" деп атаған болатын. Африкандар бұл күнді жеңімпаз шабуылшылардың зулу билеушісі Дингаансдаг (Динганың күні) деп атайды.

Тарих

Іс-шараның ресми нұсқасы бойынша, 09-шы жексенбі күні "Келісім анты" атты қоғамдық ант берілді. 1838 ж. желтоқсанда осы Уасбанк лагерінде Преториус, Ландман және Сильерс "Кәдесін" жасады және Ян Геррице Бантжес жазды (оның журналының 54-55-беттері Уасбанк, S28° 18' 38.82 E30° 8' 38.55). Баңтжестің журналдағы түпнұсқа сөздері былай деп жазылған: "Жексенбі күні таңертең ғибадат басталар алдында Бас қолбасшы (Преториус) ғибадатқа жетекшілік ететіндерден жиналып, қауыммен сөйлесуді сұрады, сондықтан олар рухпен құлшыныспен, шындықпен дұға етсін, дұшпанға қарсы алдағы шабуылда Оның көмегі мен көмегі үшін Құдайға дұға етсін және оларға айтыңыз, Преториус құдіреті шексіз Құдайға ант бергісі келді (егер бәрі келіссе) "Егер Иеміз бізге жеңіске қол жеткізсе, біз осы арқылы оның Ұлы есімінің ескерткіші ретінде үйді ( шіркеуді) құруға уәде береміз. Бұл африкандықтардың болашақ ұрпақтарын Зулусты жеңген жағдайда, Құдайға құрметті шіркеу салуға уәде бере отырып, бұл күнді діни мереке (сенбі) ретінде атап өтуге міндеттеді. 1839 жылдың шілдесінде Питермарицбургте шіркеу салу туралы уәде бойынша ештеңе жасалмады, ал бұл уәдеге сай болуға әркімді талпындырған Ян Геррице Бантжестің өзі болды. 1841 жылы Бантжестің Фольксраадта жинаған капиталымен Питермарицбургтегі Ант шіркеуі салынып бітті. Ең үлкен донор 1839 жылы қыркүйекте жесір әйел, миссис Х. Дж. ван Никерк болды. Бастапқы ант сөзбе-сөз жазылмағандықтан, сипаттамалар тек Ян Геррице Бантжестің жазған Bantjes Journal-дан, Андрис Преториустің 23 желтоқсан 1838 жылы Volksraad-қа жазған жөнелтілімінен және Сарел Сильерстің 1871 жылғы естеліктерінен алынған. Ұрысқа қатысқан Девальд Преториус 1862 жылы өзінің естеліктерін жазып, антқа шіркеулер мен мектептер салуды да қосады деп түсіндірді (Бейли 2003:31). Ян Г. Бантжес (1817-1887), Фольксраудтың хатшысы және Преториустың бас хатшысы, алғашқы уәде жеңіске орай үй салу болды деп көрсетеді. Ол Преторийдің барлық қызметкерлерді (аға офицерлерді) шатырына жинап, Құдайдан көмек сұрап дұға етуді өтінгенін айтады. Бантжес өзінің күнделігінде Преториус жиналыста "егер бәрі келіссе" ант беруге дайын екенін айтты деп жазады (Бейли 2003:24). Бантжес барлық адамдар келіскенін айтпады. Мүмкін, буарлардың бүлікшіл табиғаты шабуыл жасайтын топтың әртүрлі жетекшілердің шатырларында өз дұғаларын өткізетінін талап еткен (Маккензи 1997: 73). Сондай-ақ, ол Құдайдың "соңғы ұрпағымызға" не істегенін жариялайтын кітап жазғысы келгені айтылады. Преториус өзінің 1838 жылғы жолдауында шіркеудің құрылысымен байланысты ант туралы айтады, бірақ бұл болашақ ұрпақтар үшін міндетті болатыны туралы емес. Бастапқы байқаулар Нком өзеніндегі шайқаспен және олардың ұрпақтарымен байланысты болғандарға ғана шектелген болуы мүмкін. Сарел Сильерс бұл күнді қолдаса, Андри Преториус бұған қарсы болды (Эхлерс 2003).

Наталь қаласында

Формальды емес еске алу шаралары Питермарицбургте (Натал) бұрынғы воуртрекерлердің үйлерінде өткізілген болуы мүмкін. Вуртрекер пасторы Рев. Мысалы, 1844 жылы "De Natalier" газетінде "7 жыл сайынғы" мерейтойы жарияланды. Бейли 1862 жылы шайқас болған жердегі кездесуді атап өтті (Бейли 2003:29,32). 1864 жылы Наталдағы Голландия реформатор шіркеуінің Бас Синоды барлық қауымдардың бұл күнді алғыс айту күні ретінде атап өтуі керектігін жарлық шығарды. Бұл шешім 1860 жылдары Питермарицбургте жұмыс істейтін екі голланд дін қызметкерінің күш-жігерінен туындады. 1864 және 1865 жылдары Питермарицбургтегі шіркеуде үлкен жиналыстар өткізілді (Бейли 2003:33). 1866 жылы Каше бастаған дәстүрлі шайқас алаңында алғашқы ірі кездесу өтті. Бұл рәсімді көруге жиналған зулулар қатысушыларға ескерткіш орнатуға тастар жинауда көмек көрсетті. Өз сөзінде Каше қара халықты евангелизациялауға шақырды. Ол Зулу монархы Сетшвайодан алған хабарды жеткізді. Сетшвайоға берген жауабында Качет зулулар мен ақ нәталиялықтар арасында келісім орнатылуына үміттенген. Треккерлер аман қалғандар оқиғаларды еске алды, бұл мекемеде 1867 жылы байқау кезінде зулулар да болды (Бейли 2003:35). Хьюет Дельвард Преториуспен бірдей пікірде болды. Ол 1866 жылы 16 желтоқсанда Грейттаунда шіркеудің ашылуында оның құрылысы да антты орындаудың бір бөлігі екенін мәлімдеді (Бейли 2003: 35).

Трансваалда

Die Zuid Afrikaansche Republiek 1865 жылы 16 желтоқсанды мемлекеттік мереке деп жариялады, оны қоғамдық діни қызметпен атап өту керек. Алайда, 1877 жылға дейін жалпы жұртшылық Наталдағыдай мерекеді пайдаланбады. Крикет ойындары мен аңшылықтар ұйымдастырылды, кейбір бизнес ашық қалды және газеттер сатылды. Дигайн күні деген атау алғаш рет бұқаралық ақпарат құралдарында 1875 жылы шыққан "De Volksstem" журналында пайда болды. Бұл газетте мерекеге қолдаудың жоқтығы ұлтшылдық сезімін әлсіретудің белгісі ме деп ойланды (Бейли 2003: 37, 38). Трансвалды 1877 жылы британдықтар басып алғаннан кейін жаңа үкімет сол күні мемлекеттік функциялардан (Жоғарғы Сот отырыстары сияқты) бас тартты (Бейли 2003:41). Трансваалдың өз тәуелсіздігін қайтарып алу құлшынысы африканерлік ұлтшылдықтың пайда болуына және осы аумақта 16 желтоқсанның қайта жандануына себеп болды. Трансваал бургерлері аннексияға жауап беруді талқылау үшін кездесулер өткізді. 1879 жылы мұндай алғашқы кездесу Батыс Рандтағы Уондерфонтейн қаласында өтті. Бургерлер 16 желтоқсанда кездесуге тыйым салған Трансваал губернаторы сэр Г. Дж. Келесі жылы олар Динестің күнін мерекелеумен бірге Паардекрал қаласында осындай пікірталастар өткізді (Бейли 2003:43). Трансваал Республикасының президенті Пол Крюгер бұл күнді сақтамағаны тәуелсіздікті жоғалтуға және алғашқы англо-буар соғысына Құдайдың жазасы ретінде әкелді деп сенді. Британдықтармен жаулық бастамас бұрын, 1880 жылы 16 желтоқсанда Паардекралда 5000 бургер [азамат] өткен және болашақ жеңістерді (зулулар мен британдықтар) бейнелейтін тастар үйіндісін құрған рәсім өтті. Британдықтарға қарсы әскери науқанның сәттілігінен кейін Трансваал мемлекеті әр бес жылда бір рет Дингайн күні мерекесін ұйымдастырды. 1881 жылы алғашқы кездесуде Крюгердің және басқалардың баяндамаларын 12000 - 15000 адам тыңдады (Gilliomee 1989). 1891 жылы үшінші осындай фестивальде Крюгер фестивальдің діни сипатқа ие болу қажеттігін атап өтті (Эллерс 2003).

Еркін мемлекетте

1894 жылы Фри-Стеат үкіметі 16 желтоқсанды мереке деп жариялады (Бейли 2003).

Ұлттық мерекелер

1910 жылы Одақ мемлекеті Динген күнін ресми түрде ұлттық мереке деп жариялады. 1938 жылы Д. Ф. Малан, Ұлттық партияның жетекшісі, сол жерде оның топырағы "қасиетті" екенін қайталап айтты. Ол Блад Ривер шайқасы "Оңтүстік Африканы өркениетті христиан елі" және "ақ нәсілділердің жауапты билігі" ретінде қалыптастырғанын айтты. Малан бұл күресті ақ адамдар басымдыққа ие болған қалалық еңбек жағдайымен салыстырды (Ehlers 2003). 1952 жылы билік басындағы Ұлттық партия 1952 жылғы 5 -ші заңмен бұл күнді діни мереке деп жариялады. Осыған сәйкес, белгілі бір іс-әрекеттерге тыйым салынды, мысалы, ұйымдастырылған спорттық жарыстар, театр қойылымдары және т.б. (Ehlers 2003). Бұл күні талап қоюға Тау-кен өндіру құқығының 48-бабының 4-тармағы бойынша тыйым салынған (1967 жылғы 20-заң, 1991 жылғы 50-заңмен жойылған). Атауы анттың күніне өзгертілді, бұл аз қорлау үшін және Зулу қарсыласына қарағанда антқа баса назар аудару үшін (Эллерс 2003). 1961 жылы Африка ұлттық конгресі 16 желтоқсанды бірнеше саботаждарды бастау үшін таңдады, бұл оның әскери қанаты Umkhonto we Sizwe арқылы режимге қарсы қарулы күрес бастау туралы шешімін білдірді. 1983 жылы Оңтүстік Африка үкіметі Намибияның уақытша үкіметі мерекені атап өтуді тоқтату туралы шешімге вето қойды. Оған жауап ретінде Демократиялық Турнхолл Альянсы Намибияның 50 орындық Ұлттық Ассамблеясындағы 41 орыннан бас тартты. 1952 жылғы 5 заң 1994 жылы No 1994 жылғы 36-баппен мемлекеттік мереке күні "Елдестіру күні" деп аталды.

Мерекеге қатысты пікірталастар

Тарихшы Леонард Томпсон сияқты ғалымдар айтылғандай, шайқас оқиғалары жаңа аңызға тоғылған, ол нәсілдік үстемдік пен құдайлық қамқорлық негізінде нәсілдік қанаушылықты ақтады. Осыған байланысты, Дингаандағы жеңісті Құдай ақтардың қара африкалықтарға билігін растады, бұл Бурлардың жерді иемдену және ақыр соңында Оңтүстік Африкада билікке көтерілу жобасын ақтады деген белгі ретінде қайта түсіндірілді. Апартеидтен кейінгі Оңтүстік Африкада бұл мереке қара нәсілділер үшін босқындардың жеңісін атап өтетін нәсілшіл мереке ретінде сынға ұшырайды. Ал, африкандар санының көптігімен салыстырғанда, олар жыл сайынғы Вуртрекерлер жеңісін тойлауға қатысқан, бірақ кейбіреулері бұл жағдайға қарсы болды. Мысалы, 1971 жылы апартеидке қарсы христиандық институтының журналы Pro Veritate бұл мәселеге арнайы басылым арнады. Тарихшы Антон Элерс ант күніне байланысты тақырыптардың саяси және экономикалық факторлар арқылы қалай өзгергенін айтады. 1940-1950 жылдары африкандар бірлігі қара африкалықтарға қарсы басымдыққа ие болды. Бұл тақырып 1960-1970 жылдары, оқшауланған "ақ" Оңтүстік Африка Африканы колониядан шығаруға қарсы тұрғанында кең мағынаға ие болды. 1970-1980 жылдардағы экономикалық және саяси дағдарыс ақ африкандар апартеид жүйесін қайта қарастыруға мәжбүр етті. Африкандар мен басқа да зиялылар мерекелеудің тарихи негізін сын көзбен қарауға кірісті. Реформаларға ағылшын және "ортақ" қара топтарды қосу қажеттілігі "африкандықтардың этникалық ерекшелігі мен құдайлық миссиясына" баса назар аударуға себеп болды (Ehlers 2003).