Кіріспе

Жоқ Марокко Хасан II патшаның абсолюттік монархиясы кезінде өте репрессивті елге айналды және король Мохаммед VI билігі кезінде репрессивті болып саналады, бірақ соңғысы кейбір реформаларды енгізді. Оншама журналистер, суретшілер және қарапайым азаматтар әлемнің басқа жерлерінде қол жетімді негізгі құқықтарды пайдаланғаны үшін, мысалы, баспасөз еркіндігі, үкіметке наразылық білдіргені немесе үкімет қызметкерлерін сынға алғаны үшін ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру жазасына кесіледі. Марокко сөз бостандығы, жиналыс құқығы және билікті сынға алу құқығы сияқты негізгі адам құқықтарын қатты шектейді. Марокколықтар елдегі инфляция қысымын, мысалы, денсаулық сақтау, таза су сияқты негізгі қызметтердің жоқтығын және ата-аналардың балаларына сапалы білім алу қиындығын сезінеді. Халықаралық деңгейде оң баға алған бірнеше реформалар жүргізілгенімен, марокколықтардың көпшілігі бұл жеткіліксіз деп санайды және король Мохаммед VI саясаты бойынша елдің жүріп өтуіне риза емес, оның үкіметті конституциялық монархияға ауыстырғанына қарамастан. Оның әкесі, патша Хасан II кезінде Мароккода адам құқықтары туралы ең нашар деректердің бірі болды Африка және әлем, әсіресе "Қорылыс жылдары" деп аталатын уақыт аралығында, ол 1960 жылдардың басынан бастап 1980 жылдардың аяғына дейін созылып кетті; бұл елдің тарихындағы кезең саяси қарсылық пен оппозицияны қатыгездікпен қысымдаумен танымал болды, ол кең ауқымды тұтқындау, еріксіз қамауға алу, ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру және тіпті саяси қарсыластарды өлтірумен байланысты. Қазіргі уақытта Марокко осы мәселелердің кейбірімен және басқа да адам құқықтары проблемаларымен, мысалы, түрмедегі нашар жағдайлармен, әйелдер мен ЛГБТ қауымдастығына қатысты қатал қарым-қатынаспен және полиция тарапынан азаптаудың кең таралуымен күресуді жалғастыруда. Соңғы жылдары король Мохаммед VI-дің басшылығымен жасалған елеулі жетістіктерге қарамастан, ол әкесі шығарған кейбір қатал жарлықтарды алып тастады, саяси қарсылықтарға қарсы репрессиялар және азаматтарды шенеуніктер тарапынан азаптау әлі күнге дейін Мароккода кең таралған. Бұл мақалада Марокко туралы айтылады, ал даулы Батыс Сахара туралы емес. Осыған байланысты Батыс Сахарадағы адам құқықтары деген бетті қараңыз. Марокко аумағының 80% -ын басқарады, сондықтан Марокконың заңдары оның "Оңтүстік провинцияларына" қолданылады.

Сөз бостандығы

Баспасөз бостандығы жоқ, көптеген журналистер өзін-өзі цензуралайды. Монархияның заңдылығына немесе корольдің іс-әрекетіне күмән келтіру табу болып табылады, ал патшалықтың "аумақтық тұтастығына" (яғни Батыс Сахараны аннексияға алу) күмән келтіру заңсыз. 2005 жылы Марокконың белгілі журналисі Али Лмрабетке "журналистиканы 10 жылға тоқтатуға" тыйым салынды және Батыс Сахарадағы қақтығыстар туралы хабарлаған үшін 50,000 дирхам (шамамен 4500 евро) айыппұл салынды. 2007 жылдан бастап Лмрабетке журналист ретінде жұмыс істеуге тыйым салынған. Марокконың көптеген жоғары деңгейдегі журналистері, мысалы, Абубакр Жамай, Али Анузла, Ахмед Бенхемиси және Рашид Нини түрмеге қамалды, үлкен айыппұл төленді, жарнамаларға тыйым салынды және мемлекеттік қаржы бөлінді. Көптеген онлайн журналистер патшаны сынға алғандары немесе патша тағайындаған әкімдердің жемқорлығын ашқандары үшін түрмеге қамалды. Олардың істері халықаралық деңгейде аз жарияланды, өйткені олар көбінесе шағын басылымдарға немесе аймақтық жаңалықтарға жазған жас журналистер болды (мысалы, 2010 жылы патшаның сөзін сынға алған үшін 2 жылға бас бостандығынан айырылған Агадирден Мохаммед Эрражи). 2000-2007 жылдар аралығында бірнеше тәуелсіз франкофондық журналдар, мысалы, Tel Quel және Le Journal Hebdomadaire және олардың араб аналогтары (мысалы, Assahifa Al Ousbouia) сахнаға шыққан кезде, БАҚ-қа мемлекеттік бақылау тікелей араласудан сот процестері мен жамандау сияқты неғұрлым жұмсақ қысымға көшті. 2007 жылдың 2 мамырында Нью-Йорктегі журналистерді қорғау жөніндегі үкіметтік емес комитет (CPJ) өзінің жылдық есебін жариялады. Ол "баспасөз бостандығы ең нашарлаған 10 ел" туралы баяндады. Бұл баяндамада Тунистегімен бірге Марокко "араб әлемінде журналистерді түрмеге қамауға көп жаза беретін" ел ретінде қарастырылды. 2013 жылғы баспасөз бостандығы бойынша рейтингте "Шекарасыз репортерлер" ұйымы Марокконы 179-дан 136-шы орынға орналастырды. 2015 жылғы көрсеткіш бойынша, сол ұйым Марокконы 180 елдің ішінде 130-шы орынға орналастырды. Human Rights Watch 2016 жылғы есебіне сәйкес Марокко билігі бірнеше заңдар арқылы бейбіт түрде пікір білдіру, қауымдасу және жиналыс құқығын шектеп отыр. Билік басылымдар мен онлайн-хабарландыруларды үкімет пен патшаны сынға алған жағдайда да қудалауды жалғастыруда. Сонымен қатар, билік журналистердің жұмысын шектеу үшін әкімшілік кедергілер енгізді. Рабатта полиция екі француз журналисін үйінен шығарып, олардың фильм түсіруге рұқсаты жоқ деп, олардың таспаларын тартып алды. Марокконың ресми теледидары пікір-таласқа және сынға мүмкіндік береді. Алайда мұндай пікірталастар маңызды мәселелерді қарастырмайды. 2020 жылдың маусым айында Amnesty International ұйымының тергеуінде марокколық журналист Омар Радидің Израильдің Pegasus шпиондық бағдарламасын қолдану арқылы нысанаға алынғаны мәлімделген. Құқық қорғау ұйымы журналист үш рет шабуылға алынып, оның құрылғысына NSO құралы кіргеннен кейін тыңдалып отырғанын мәлімдеді. Сонымен қатар, Amnesty 2019 жылдың қыркүйегінде NSO Group өз саясатын жаңартқаннан кейін шабуыл жасалғанын мәлімдеді. 2022 жылдың 19 сәуірінде Human Rights Watch әлеуметтік желілердегі пікір қалдырушы Раби әл Аблак патшаны құрметтемеу үшін төрт жылға дейін түрмеге қамалуы мүмкін деп хабарлады. 2022 жылдың 11 сәуірінде әл-Хусейма қаласының соты журналистке сот берді. Ол Facebook және YouTube желілеріне жариялаған екі бейнеге байланысты айып тағылды. Онда ол патшаға жайбарақат тілмен сөйлеп, өзінің жеке байлығын Марокконың кедейлігіне салыстырған. Марокко билігі сыншыл белсенділер мен журналистерді үндетпеу үшін жанама және жасырын тактика қолданды. "Олар сізге қандай жағдай болмасын қол жеткізеді: Марокконың қарсылықтарды жою бойынша нұсқаулығы" атты 129 беттік баяндамада Human Rights Watch бірлесе қолданылғанда, басқыншылықты жоюға бағытталған, тек қана қарсылық білдірушілерді тоқтатпай, сонымен қатар барлық сыншыларды қорқытып жіберуге бағытталған, бірнеше тактиканы баяндады. Мароккода монархияны бұзу қылмыстық іс болып саналады: 2023 жылдың тамызында Катарда тұратын марокколық адам Facebook-те корольдің саяси шешімдерін сынға алған үшін бес жылға бас бостандығынан айырылды.

Саяси қуғын-сүргін

Саяси қарсылықтарға қарсы үкімет тарапынан жүргізілетін репрессиялар 1990 жылдардың ортасынан бері күрт төмендеді. Алдыңғы онжылдықтар кейде қорғасын жылдары (Les Années de Plomb) деп сипатталады және мәжбүрлі түрде жоғалып кетулер, үкімет қарсыластарын өлтіру және Тазмарт сияқты құпия интернат лагерьлерін қамтиды. Патша Хасан II билігі кезінде (1961-1999) жасалған құқық бұзушылықтарды тексеру үшін үкімет құрбандарды оңалту және оларға қарсы мемлекеттік қорқыныштылық үшін өтемақы төлеу үшін Теңдік және татуласу комиссиясын (IER) құрды. Бұл халықаралық деңгейде үлкен қадам ретінде және араб әлеміне үлгі ретінде бағаланды. Алайда, IER адам құқықтары қауымдастығының кейбір бөліктерінің шабуылдарына ұшырады, өйткені оның миссиясы адам құқықтарын бұзушылардың жеке басын ашу немесе соттамау еді, бұл көпшілігі құрбандардың өтініші еді. Сонымен қатар, Марокконың оңтүстік провинциялары деп санаған Батыс Сахарадағы Сахараның тәуелсіздігіне және Полисариоға қарсы демонстрацияларға қатысты зорлық-зомбылық туралы айыптар бар, ал Марокко Сахараның тәуелсіздіктерін ұстап тұрып, ар-ождан тұтқындары ретінде айыптайды. 2006 жылдың мамыр айында Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарының (БҰҰАҚЖК) делегациясы Батыс Сахараның даулы аумағына барды және оның сапары туралы баяндамасында аймақтағы, әсіресе сахаралықтардың негізгі адам құқықтары сақталмайтыны қатты сынға алынды. Құпия есептер ағып шықты және оларды, мысалы, ARSO-дан табуға болады. org. Сол жылдың қазан айында Марокко Еуропалық Парламент делегациясының жоспарланған және бұрын келісілген сапарын тоқтатты. Бұл шешім делегацияның Рабат пен Батыс Сахараға кетуіне 48 сағат қалғанда қабылданды. Миссия Полисарио мен Марокко билігінің адам құқықтарын бұзғаны туралы деректерді зерттеуге бағытталған. (Англиз және француз тілдеріндегі мәтіндер). Марокко делегация мүшелерінің көпшілігі Полисарио майданының белгілі қолдаушылары екенін және делегацияның бейтараптығына кепілдік берілмейтінін мәлімдеді. Делегация төрағасы Иоаннис Касулидес бұл айыптауларға қарсы шығып, топтың құрамын Марокко шешпейтінін, сонымен қатар Марокко топтың құрамын бұрыннан қабылдап, оған сапар бағдарламасына ықпал етуге рұқсат етілгенін айтты.

Дінге деген еркіндік

Жалпы алғанда, кейбір шектеулермен дін бостандығы сақталады. Марокко үкіметінің өкілі "Мороко үкіметі тек қана ғибадат ету бостандығына кепілдік бермейді, сонымен қатар мәсіхшілер мен яһудилердің ғибадат орындарын салуына және өздерінің рәсімдерін еркін әрі құрметпен орындауына кепілдік береді" дейді. Исламнан басқа дінге прозелитизм жасау заңсыз (Қылмыстық кодекстің 220-бабы, 15 жыл бас бостандығынан айыру). Мароккодағы еврей қауымы әлі де бар, бірақ еврейлердің көпшілігі 1948 жылы Израиль құрылғаннан кейінгі жылдары көшіп кетті.

Балалар

Мароккода мыңдаған балалар - негізінен қыздар, кейбіреулері сегіз жаста - жеке үйлерде заңсыз жұмыс істейді, олар жиі физикалық және сөздік зорлық-зомбылыққа, оқшаулануға және аптасына жеті күн жұмыс істейді, ол таңертең басталып, кешке дейін жалғасады. Олардың жалақысы төмен, мектепте оқып жатқандары да жоқ. Үй шаруасындағы жұмысшылар, соның ішінде балалар, Марокконың Еңбек кодексіне жатпайды, сондықтан олар басқа жұмысшыларға берілген құқықтарды, соның ішінде ең төменгі жалақыны немесе жұмыс уақытын шектеуге ие емес. Алайда, Марокконың отбасылық заңдары (2004 mudawana) және оның Конституциясы (2012) бойынша кәмелетке толмаған үй қызметшілерін ұстау заңсыз. Мароккода балаларды қорғаудың мықты жүйесі мен арнайы кодекстің болмауы балаларды мекемелерде ұстауға әкеп соқты (е. 471 006) және балаларды тастап кетудің жоғары көрсеткіші (эстафета). 300- ден 1 адам).

Берберлік жеке тұлға

Берберлер әрдайым арабшалау деген ұғыммен өздерінің ерекше тілі мен мәдениеті араб тіліне ауысу үшін басылып жатыр деп айтады. Бұл дискриминация және шеттету әдісі ретінде қарастырылады. Алайда, 2001 жылы 17 қазанда Амазиг мәдениетінің корольдік институты Амазиг тілдері мен мәдениетін сақтау және дамыту үшін құрылды.

Полиция мен әскер реформалары

2006 жылы Марокко полиция мен әскерге қатысты бірнеше реформаларды жүзеге асыруды бастады. Сол жылдың 16 қазанында жаңадан құрылған Groupes urbains de sécurité (GUS) (Қалалық қауіпсіздік топтары) полиция бөлімшесі таратылды. Марокколықтардың көбі ГУС-тың болуынан көңілі қалды, ал басқалары оны Махзен билігіне қайту деп қарастырды. Бұл шешім биліктің шектен тыс әрекеттері мен күшті пайдалану туралы көптеген сын-пікірлер айтылғаннан кейін қабылданды. Кейбір бірлік мүшелерінің жауапкершіліктен тыс әрекеттері қоғамның абыройын бұзды. ГУС-ты жемқорлықпен де айыптады. Көп жағдайда азаматтық құқық бұзушылық жасағандар пара төлейді (10 мен 20 дирхам аралығында), бұл танымал лақаптың пайда болуына әкелді; "10 драхма".

Өлiм жазасы мен бас бостандығынан айыру

Мароккода өлім жазасы заңды түрде қолданылып жүргенімен, 1993 жылдан бері, 10 жылдық мораторийден кейін Мохамед Табетті өлім жазасына кескеннен бері, өлім жазасы қолданылған жоқ. Ол түрлі ауыр қылмыстар үшін, соның ішінде зорлау, адам ұрлау, ұрлау және варварлық әрекеттер үшін өлім жазасына кесілді. Ол 13 жыл ішінде 1500-ге жуық әйелді зорлап, жыныстық қатынасқа түскен. 1956 және 1993 жылдар аралығында 198 адам өлім жазасына кесілді, ал Теңдік және татуласу комиссиясы 528 адам Хасан II билігі кезінде сот және соттан тыс жазалауларда өлтірілген деп есептейді. Мароккода бұл мәселені талқылау онжылдықтар бойы тыйым салынған. Алайда, адам құқықтары жөніндегі ұйымдар, кейбір либералды БАҚ және Демократиялық күштер майданы бастаған солшыл саяси партиялар өлім жазасы туралы пікірталас бастауға тырысып келеді. Қоғамдық және азаматтық қозғалыстар туралы айтатын болсақ, блогтар мен веб-сайттар бұл мәселені талқылауды жалғастыруда. Бас және жаңадан құрылған (2003) азаматтық ұйым Coalition nationale pour l'abolition de la peine de mort au Maroc (CNAPM) (Мароккодағы өлім жазасын жою үшін ұлттық коалиция) дебатты басқарады. Саяси деңгейде жағдай қарама-қайшылыққа толы. Қазіргі үкімет ресми түрде "фактикалық" жоюды қолдайды. Алайда Әділет министрлігі терроризмді жоюға әлі де кедергі болып отырғанын мәлімдеді. Жою мәселесін IER Equity and Reconciliation Commission Басқармасы ұсынды. 2006 жылдың қазан айында бұл мәселе парламентке 2007 жылдың көктемінде дауыс беру үшін ұсынылатыны туралы хабарланды. Шариғат заңдарына сәйкес өлім жазасын қолдаған Әділдік және даму партиясы бастаған орташа исламшыл партиялар мен солшыл партиялар арасындағы саяси күрес екі жақ үшін де қиын болады деп күтілуде. 2015 жылдың сәуір айында Әділет және бостандықтар министрі (ПЖД үкіметі) басқа тақырыптармен қатар өлім жазасына қатысты заң жобасы туралы жария етті. Мақсаты - өлім жазасына кесілетін қылмыстардың санын 31-ден 11-ге дейін азайту. Еуропа, Азия және әлемнің басқа елдерінен, соның ішінде АҚШ-тан айырмашылығы, Мароккодағы өмір бойына қамауға алу "мәңгілік қамауға алу" деп аталады, яғни өмір бойына қамауға алу сотталған адамның қалған өміріне созылады және әрқашан шартпен босату мүмкіндігісіз қолданылады. Сонымен қатар, түрме жағдайлары халықаралық стандарттарға сәйкес, адамдар толылығы, азаптау, нашар инфрақұрылым және қатал түрме ережелері туралы үлкен алаңдаушылыққа байланысты төмен деп саналады. Сондай-ақ Мароккода саяси тұтқындар болуы мүмкін деген ақпарат кеңінен тараған. Марокко мен Бельгияның қос азаматтығын иеленген Абделькадер Бельрирадждің әйелі 2020 жылдың қаңтар айында Хьюман Райтс Вотч ұйымына күйеуінің 2016 жылдан бері түрмеде жәбірленуін айтты. Беллирадж тұтқындалғаннан бері күніне 23 сағат бойы қамауда ұсталып, тұтқындармен қарым-қатынастан айырылған. Бұл әрекет тұтқындарға қатысты БҰҰ стандарттарын бұзады. Беллирадж терроризмге қатысты жоспар құрған деп айыпталып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Беллираджмен бірге бірнеше айыпталушы оларды ұрлап алып, бірнеше апта бойы байланыссыз ұстап, тергеу және полиция бөлімшесінде азаптау кезінде ұстады деп мәлімдеді. Адам құқықтары жөніндегі белсенділер Аустралияның қос саудиялық азаматы доктор Осама Аль Хасанидің Мароккода тұтқындалғаннан кейін Сауд Арабиясына экстрадициялануына қатысты алаңдаушылық білдірді. Тұтқынның жақтастары оның тұтқындалуын саяси іс деп атап, Сауд Арабиясы үкіметінің оны ұстап беру туралы талабын келтірді. Аль Хасани 8 ақпанда Мароккоға келгеннен кейін, Сауд Арабиясында ұстанған сунниттік исламның уахабизміне қарсы оппозициялық қызметті ұйымдастырғаны үшін айыптап, тұтқындалды. Ал Хасанидің тұтқындалуына қатысты нақты мәліметтер әлі белгісіз. Әл Хасанидің әйелі күйеуінің патшалыққа оралуынан қорқып, ол Джамал Хашогги сияқты тағдырға тап болуы мүмкін деп қорқынышты білдірді. 2021 жылы бір жаңа өлім жазасы шығарылды. Марокко мен Батыс Сахарада 82 адам өлім жазасына кесілді.

2006 жылы ЦРУ-ның құпия сайттар туралы дау

2003 жылдың мамыр айында Касабланкадағы террорлық шабуылдан кейін адам құқықтары жөніндегі ұйымдар Марокконы тұтқындарды қатыгездікпен және азаптаумен айыптады. Кейбір марокколық және халықаралық БАҚ-тар елдің өз аумағында адам құқықтарын бұзу жасалатын Темара тергеу орталығының ішінде ЦРУ-ның тұтқын лагерьлерін ("қара орындар") құрғанын мәлімдеді. 2006 жылдың қыркүйегінде белсенділер Марокконың мұндай құпия ұсталу орталықтарының бар екенін мойындауын талап етті. Бұған дейін, 2005 жылы Human Rights Watch ұйымының Ванесса Саенен Гуантанамода болған адамдардың сұхбаттарынан алынған ақпаратта құпия ұсталатын орталықтар бар екені туралы мәлімдеген болатын. Тіпті АҚШ үкіметі де мұны жасыруға тырыспайды, бізде Иордания, Марокко, Мысыр және Ливия туралы босатылған тұтқындардан алынған ақпарат бар, бірақ Румыния мен Польша туралы ақпарат жоқ.