Кіріспе
1863 жылы Жаңа Зеландия соғыстарындағы оқиға Пукекохе шығысын қорғау - Жаңа Зеландия соғыстарының бөлігі болып табылатын Вайкато шабуыл кезінде болған іс-қимыл. 1863 жылдың 13 және 14 қыркүйегінде 11 қоныс аударушы мен 6 милиция қызметкері Пукекохе шығыс шіркеуінің айналасындағы жартылай аяқталған қоршаудың ішінде Маори тауа немесе Нгати Маниапото мен Нгати Пу ивиден келген шамамен 200 адамнан тұратын соғыс партиясын ұстады, олар 18-ші, 65-ші және 70-ші полктардың жасақтарымен босатылғанға дейін. Қамалды айналып өткен бірнеше шабуылда ТАУ 20%-ға жуық құрбандыққа ұшырап, кері шегінді.
The Defence of Pukekohe East was an action during the Invasion of the Waikato, part of the New Zealand Wars. On 13 September and 14 September 1863, 11 settlers and 6 militia men inside a half completed stockade around the Pukekohe East church held off a Māori taua or war party of approximately 200 men from Ngāti Maniapoto and Ngāti Pou iwi, until they were relieved by detachments of the 18th, 65th and 70th Regiments. In a series of actions around the stockade the taua sustained 20% casualties and retreated.
Өмірбаян
1830 - 1860 жылдар аралығында көптеген еуропалықтар Жаңа Зеландияға қоныс аударды, бұл кезде британдықтар шамамен маорилерге теңесті. Маорилер еуропалықтарды әдетте жақсы қарсы алды. Алайда жер, егемендік және манна туралы даулар еуропалықтар мен маорилерге қарсы және қарсы маорилер арасындағы қақтығыстарға әкелді, олар Жаңа Зеландия соғыстары деп аталады, әсіресе солтүстікте 1840 жылдары, Таранакиде 1860 жылдан бастап және Вайкатода 1863 жылы. Уайкатода, британдық Оукленд қонысының оңтүстігінде, маорилер Кинги қозғалысын құрды. Кингтиганда өз халқын сақтап қалу үшін еуропалық мәдениетті қабылдауды білдірді: Кингтилер газет, банк және парламент құрды, сондай-ақ патшаны сайлады. Бұл соңғы екі іс-әрекет британдық егемендікке қауіп төндіреді деп саналып, губернатор сэр Джордж Грейді Вайкатоны басып алуға итермеледі.
Шығыс Пукекохе
Пукекохе-Ист - Оклендтен оңтүстік-шығысқа қарай Пукекохе-Ист жарылыс кратерінің шетінде орналасқан. Жер құнарлы болса да, ол әлі де жасыл орманды мекен еткен, әрі адамдар еш уақытта онда тығыз қоныстанған емес. 1830 жылдары ең жақын жерде өмір сүрген маорилерді Хонги Хиканың Нгапухи ивилері жеңіп, аман қалғандар қоныстарын тастап, оңтүстікке қарай кері шегінді. Қоныс аударушы үкімет жерлерге құқық беру үшін келгенде, бұл тарих шекаралар мен меншік туралы дауларға әкелді. Жер алғаш рет 1843 жылы Аукленд аймағындағы жалпы жер сатып алудың бір бөлігі ретінде еуропалықтарға сатылды. 1853 жылы ғана әртүрлі маори талапкерлері арасындағы даулар шешіліп, бұл аймақ тұңғыш рет қоныстанды. Ауыл шаруалары үй салып, жерді тазарта бастады, бірақ соғыс басталғанда бұл процесс әлі аяқталмаған еді.
Шіркеу
Бұл жас қоныстың құрамында көптеген шотланд пресвитериандары болды. Олар 1861 жылы пресвитериан шіркеуін салуды шешті, жұмыстың басым бөлігін өздері атқарып, жазылым арқылы 126 фунт стерлинг төледі. Құрылымы 3⁄4 дюймдік риму және тотара ағашынан жасалған. Бұл оққа төзімді емес. Қасиетті орынның ашылуы 1863 жылы 5 сәуірде болды. Бұл ғимарат 9 метрден 5 метрге дейін, ал алқабы мен қоңырау шалу ғимараты кірмеген. Шіркеу кратер жиегінің биік жерінде тұр, бұл табиғи қорғаныс орны болар еді, бірақ тығыз бұталар әлі де жақын болды, оңтүстікке қарай, жерлер зират үшін тазартылған.
Уайкатодағы соғыс
1863 жылдың 12 шілдесінде генерал Кэмеронның әскері Вайкато аймағына шекаралық базасы Покенодан кіріп келді. Бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан Пукекохе Ист қоныстары ресми хабарлама алған жоқ; оларға сол түстен кейін әскерилер үшін қызмет жүргізген преподобный Норри хабарлаған. 65-полк сол күні қоныстар арқылы алға жылды. Қоныс аударушылар Уайкато шабуылға жауап беретін Киингитанга маоридің партизандық соғысына ұшырайтынын түсінген жоқ. Олар әйелдер мен балаларға төнген қауіпті түсінгендіктен, олардың көпшілігі Ауклендке қауіпсіз жерге жіберілді. Кейбір фермалар, әсіресе оқшау немесе бұталы аймақтарда тасталып кетті. Мал-мүліктерді жер-жерлерге тастап, олар Киингитанга шабуылшыларының нысанасына айналды. Маорилер тастап кеткен фермаларды негізінен азық-түлік іздеп тонаған, ал ұрылар құрал-саймандар мен басқа да пайдалы жабдықтарды ұрлаған. Маорилердің өздігінен жариялаған шекарасынан солтүстікке қарай орналасқан Окленд аймағы көптеген айлар бойы әскери іс-әрекеттер мен партизандық соғыс ошағына айналды. 16 шілдеде Папакурадағы (Кирикири) бірнеше маорилерді қару-жарақтарымен бірге сол жергілікті елді мекеннен алып кетті. Жақын маңда орманды жерде тұрған қарулы маорилер тобын ұстап алып, қашып құтылу мүмкін болмады. Папакураның шығысындағы көмір кен орнындағы кейбір маорилер тұтқынға алынып, Дрюриге әкелінді. 17 шілдеде Маорилер Дрюриден бірнеше шақырым оңтүстікке қарай конвойға шабуыл жасады және сарбаздар қаза тапты. Сол кездегі қоныс аударушылар өздерінің үйлері мен фермаларына шабуыл жасады. 14 шілдеде Маори шабуылынан екі қоныс аударушы қаза тапты. Бұл Пукекохе шығысының осал екенін көрсетті. Көптеген отбасылар, барлық әйелдер мен балалар эвакуацияланды. Сол жерде қалғандар шабуыл болған жағдайда, шіркеудің айналасына қоршау салуды шешті. 22 шілдеде Джеймс Хант, сойер, Папакура мен Дрюри арасындағы фермасында арқасынан атып өлтірілді. Жозеф Хант бұзауларды жүкті баушаққа тиеп жатқанда 30-40 маоридің қолынан қаза тапты. Капитан Калверттің ұлын 30 маори өз үйінде өлтірді. Құпер есімді шаруа малын іздеп жүрген кезде жақын маңдағы бұтада қаза тапты. Келесі 3 аптада Оклендтен оңтүстікке қарай орналасқан оқшау фермаларда тағы 13 қоныс аударушы қаза тапты. Кейін 4 қазанда Маорилер 2 баланы Клеведонның маңында олардың фермасындағы өзенде балық аулап жүргенін байқаған кезде өлтірді. Тамыз айында Маори малын азық-түлік үшін өлтірген кезде алыстан оқ атылу естілді, бірақ олар әскерлер немесе отаршылдар келгенге дейін қашып кетеді.
Қамалған жер
Қақпаның қабырғасынан 3 метр қашықтықта орналасқан, солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бұрыштарында шағын бекіністерді қоспағанда, отты жандыруға мүмкіндік беретін. Кіреберіс оңтүстік-шығыс бұрышына салынған, келушілер қорғаныстың оттарына ұшыраған шикан арқылы бағытталды. Қабырғалар кішкентай бүркемелерден жасалды, олардың диаметрі мылтық отын тоқтатуға жетеді. Бұл қабырғалар маорилердің форттардағы немесе падағы әдет-ғұрыптары бойынша тік емес, көлденең орналастырылып, бағаналарға ілінген. Атыс орнын табу үшін бүркемелердің арасында бос орындар қалдырылды. Қамалдың биіктігі 2 метр болуы керек еді, бірақ қыркүйекте аяқталмаған, бұл кезде қабырғалар бір метрден асатын, бұл қорғаушыларды еңкейтуге мәжбүр етті. Жұмыс тоқтатылды лейтенант Даниэль Луск, 31 тамызда аматорлық қоныстанушылардың жұмысын тексерді. Лейтенант Ласк қабырғаға топырақ үйіп, сыртынан қазба қаздырды. Шабуыл кезінде тереңдігі 3 - 4 фут, ені 2 метр қазба жасалған. Сонымен қатар оңтүстік-шығыс бұрышындағы бұталарды да тазарту туралы бұйрық берілді. Шабуылдан бірнеше күн бұрын шіркеудің айналасы тазартылды, бірақ үлкен сабақтар мен төмен өсу қалды, бұл баспана мен жасыруды қамтамасыз етті.
Тауа
Тауа туралы біліміміздің көп бөлігі тарихшы Джеймс Коуэннің тірі қалған Те Хуиа Рауретимен сұхбатынан алынған. Қорғаушылар таудың құрамында 300-400 жауынгер бар деп есептеген, бірақ Те Хуиа Раурети оның күштілігін 200 деп есептейді. Олар Нгати Маниапото, Нгати Пу және бірнеше солтүстік Вайкато адамдарынан тұрады. Тауалар 12 қыркүйекте Мереререде жиналып, Уайкато өзенін үш соғыс канойымен немесе вакамен жағалап өтті. Партия Александра редубтына сәтсіз шабуыл жасады, содан кейін солтүстікке қарай жүріп, Пукеноның батысында бұтаның ішінде қалып, түнді өткізді. Тауа аймақта азық-түлік іздеп, жолсыз қалған малдарды өлтіріп жүрген. Те Хуя Рауретидің айтуынша, Раурети Пайака мен Хопа те Рангианини "Келесі шайқаста біз өзімізді қатаң түрде күресуге шектейік; ешкім қоныстанушылардың үйлеріне, олардың қораларына тимесін немесе олардың меншігіне басқаша араласпасын". Вахануидің басшылығындағы Нгати Маниапото бұл тілекті елемегеннен кейін және Скотт үйін тонағаннан кейін тауаның ішінде дау туындады. Шабуылшылардың алтысының денесі шіркеуден аз жерде табылды. Бірнешесін тастап кеткенше, аздап жер сүйреп әкетіпті. Олардың аяқ-қолдарына арқан байланған. Кейіннен тағы 30 адам бұтаның терең емес жерінде табылды. Олар мәйіттерді әйелдер сүйреп әкеткен деп мәлімдеді. "Қорылыста қаза тапқан алты маоридің" ескерткіш тас. 14 қыркүйек 1863 жылы" атты шығармасы 1929 жылы шіркеудің бақшасында ашылды.
Қорытындылар
Қазіргі таңда шіркеу 2-ші санаттағы мұражай болып саналады. Қабырғалар мен верандада және Бетси Ходжтың қабірінде оқтан жараланған саңылаулар бар. Пукекохе шығысын қорғау маорилердің еуропалық бекіністерге шабуыл жасаған бірнеше жағдайларының бірі ретінде қызықты; олар саны жағынан 10 - 1 артықшылыққа ие болды, ал бекіністер әуесқойлармен жобаланып, салынған, шабуыл кезінде адам аз және толық емес.