Кіріспе

Ресейлік заңгер және саясаткер (1869-1957) Василий Алексеевич Маклаков (Васи́лий Алексе́евич Маклако́в; 22 мамыр 1869 [О. С. 10 мамыр 1869], Мәскеу 15 шілде 1957, Баден, Швейцария) - ресейлік студент белсенді, сот адвокаты және либералды парламенттік депутат, оратор және Конституциялық Демократиялық партияның жетекшілерінің бірі, конституциялық ресей мемлекетінің жақтауымен танымал. Ол (радикалды) Екінші, консервативті Үшінші және Төртінші Мемлекеттік Думада (Ресей империясы) депутат болды. Стивен Ф. Уильямс Маклаковтың айтуынша, "Царлық биліктің соңғы жылдарында көруге болатын қызықты линза". 1917 жылы ақпанда Маклаков Мемлекеттік Думаның Уақытша комитетінде комиссар болып тағайындалды. 1917 жылдың қазан айында ол Парижге елші болып жіберілді, бірақ ол келген кезде Ресейдің Уақытша үкіметі жоқ еді. Кейіннен ол орыс эмигранттарының қызметін ұйымдастырды.

Ресей империясы

Василий, немесе Василий, Алексей Николаевич Маклаковтың (1837 1895 мамыр) ұлы, ол москвалық офтальмология профессоры, көз тонометриясын ойлап тапқан, земствоның және москва қалалық думасының мүшесі. Оның анасы ақсүйек және бай отбасынан шыққан, үш шет тілін білетін және фортепианода ойнаған. Оның жеті баласы болды, ол 11 жасында қайтыс болды. Василийдің күндізгі үй шаруасына үйретуші әйел жұмыс істейтін, сондықтан ол бауырларымен бірге француз тілін еркін сөйлеуді үйренді. Ол органикалық химияға қызығушылық танытып, Бунсен отқатын сатып алды. 1887 жылы 5-ші Мәскеу гимназиясынан шыққаннан кейін математика мен физиканы оқыды. Ол француз саяси өміріне қатты қызығады және граф Мирабоның ықпалына ие болды. Әкесімен бірге Париждегі атақты дүниежүзілік жәрмеңкеге барған кезінде француз студенттері оны сайлау кездесулеріне алып барып, кандидаттармен таныстырды. Мекенде Маклаков "Русские Ведомости" газетінде "Париж студенттер қауымдастығы" туралы есеп жариялады. Ленин мен Айн Рэнд сияқты оған әділетсіздік құрбаны болған Николай Чернышевскийдің өлімі әсер етті. 1890 жылы концерттермен кедейлерге ақша жинады; студенттік қозғалысқа қатысқаны үшін тұтқындалды және "саяси сенімсіздігі үшін" университеттен шығарылды. Ол Бутырка түрмесінде бес күн болды. Содан кейін ол балалардың кітаптарын жазған өгей анасымен бірге Парижге оралды. Ол анархисттер мен географтар Леон Метчников пен Реклуспен кездесті. Мекенде ол студенттік экономикалық комиссия ұйымдастырып, өзінің алғашқы саяси баяндамасын айтты. Ол Лев Толстоймен кездесіп, газеттерде жариялана бастады, негізінен 1891-1892 жылдардағы Ресей аштығынан. 1894 жылы ол ерікті ретінде Ростовта әскер қатарына кірді. Әкесі полиция директоры Пётр Дурновомен ұлы туралы сөйлескеннен кейін, қорғаншы П. А. Капнист Василийге факультеттерді ауыстыруды және тарихты зерттеуді ұсынды. Маклаковты "өте ақылды адам" деп қарастырған. Тыйым алынып тасталғаннан кейін ол Мәскеу императорлық университетінің классикалық антикалық зерттеуші және атақты ғалым Пауль Виноградовтың оқу орнын бітірді. Маклаковқа профессорлық қызметке дайындалу үшін қалу ұсынылды, бірақ бұл қарсылық болды. Содан кейін адвокаттық мамандықты таңдап, заң факультетін бітірді. Оның диссертациясы "Каролинг кезеңінің соңында азаматтық құқықтық қабілеттілікке байланысты жер иелігінің әсері" тақырыбына арналды. Әкелері қайтыс болғаннан кейін ағалары Жаңа Иерусалим монастырының маңындағы Дергайково иесін мұра етті.

Адвокат

1896 жылы адвокаттық заңгерлікпен айналысып, Мәскеу заңгерлер қоғамының мүшесі болды. Ол поляк адвокаты Александр Робертович Ледницкийдің көмекшісі болды және заңгер және сот спикері Федор Никифорович Плевакомен (1842-1909) бірлесіп жұмыс істеді. Маклаков ағасы мен апасы Мариямен бірге Лев Толстойдан алыс емес, Хамовники ауданындағы Зубовский бульварына көшіп барды. Олар бірге жүретін немесе ваннаға баратын, ол туралы Маклаковтың қызықты әңгімесі бар. Олар Мәскеудің сыртындағы Ясная Полянада Духоборлардың тағдырын талқылады. Романшылдың үндеуіне сәйкес ол Калуга губерниясындағы "беспоповцыны" көңілді қорлауда айыптады; кейін ол "Толстойды" қорғады, ол Толстойдың тыйым салынған шығармаларын сақтауда айыпталды; бұл іс өте жұмсақ үкіммен аяқталды. Плевако, шынайы мемлекеттік кеңесші, Новинский бульварындағы Юген стиліне тән пәтер ғимаратының иесі. Ажырасқан Маклаков та сол жерде тұрды; кейін ол 23 адамнан тұратын орташа реформашыл "Азаттық одағына" қатысты. Ол өзінің міндеті ретінде автократияға қарсы күресуді және Ресейде конституциялық жүйе енгізуді көрді. Ол Ресейдің болашағын тек қана қазіргі жүйенің дамуы, көтерілістер емес, органикалық эволюция арқылы елестетті. Қатысушылар жер иелері мен интеллигенция өкілдерінің қатарына кіретін земстволық ағартушылықтан шыққан.

Қазан манифесті

Бірінші ресейлік революция кезінде патша өзінің ағайындысы Ұлы княз Николайдан диктатор рөлін атқаруды өтінді, бірақ Ұлы княз егер патша Сергей Виттедің меморандумын бекітуден бас тартса, өзін атып өлтірумен қорқытты. Қазан айында он күндік жалпы ереуілден кейін Николай II-нің конституциялық либералды бағытта бірқатар қадамдар жасаудан басқа жолы болмады. Қазан манифестінде Витте сайлау арқылы сайланатын парламент құруды ұсынды, бұл Мемлекеттік Думаны және көппартиялы жүйені құру түрін алды. 1905 жылы 20 қазанда Витте Ресей Министрлер кеңесінің бірінші төрағасы (әдетте премьер-министр) болып тағайындалды, бірақ кадеттер оның кабинетіне кіруден бас тартты. Кадеттер Виттенің Октябрь манифестіне қатысты уәделерін орындай алатынына күмәнданады, өйткені олар патшаның реформаларға деген берік қарсылығын білетін. 1906 жылы 9 қарашада министрлер кабинеті Ресейдің 90 миллион шаруасына меншік құқықтарын өзгертудің күрделі процесін бастауға мүмкіндік беретін жарлық шығарды. 24 қарашада Император жарлығымен журналдар мен газеттерді цензуралау туралы уақытша ережелер шығарылды. 1905 жылдың желтоқсанындағы қарулы көтерілістен кейін реакционер Петр Дурново 1906 жылдың 1 қаңтарында Ішкі істер министрі болып тағайындалды, бұл шешім қатты сынға ұшырады. Елдің нағыз билеушісі Дмитрий Трепов болды. 1906 жылғы Ресей Конституциясында патша автократиядан бас тартты. Шілдеде ол "әлсіз сәтінен" өкінген соң, Бірінші Думаны таратты. Министрлер Думаға емес, тек Николай II-ге жауап беретін болды.

Мемлекеттік Дума депутаты

1905 жылдың соңында Ресейдің Николай II кезінде одақтар құру және жеке жиналыстар құру құқығы орнатылған кезде Маклаков масондарға қосылды және осылайша масондыққа шектеулер алынды. Маклаков Конституциялық демократиялық партияны (КД немесе кадеттер) ұйымдастыруда белсенді рөл атқарды, бұл 1905 жылы қазан айында оның орталық комитетіне қызмет еткен алғашқы ашық саяси партия болды. Ол Столыпин, Милюков және Дмитрий Трепов сияқты емес, коалициялық кабинетті ұсынды. 1907 жылы ақпанда Арбат округінің москвиттері Маклаковты ІІ Думаға сайлады, бірақ ол депутат емес, заңгер болды. Ол саяси партия ретінде ҚД үкіметке қатысуға дайындалуы керектігін және егер ол өзін маңызды саяси күш ретінде қарастырып, тек халықтың ғана емес, мемлекеттің де құқықтарын қорғауға назар аударуды қаласа, кез келген үкімет құқықтарын қорғауға дайын болуы керектігін айтты. 1907 жылғы маусымдағы төңкерістен кейін, оны Маклаков қорқынышты күн деп санады, Столыпин мен патша сайлау заңын өзгертіп, жер иелері мен қала меншігінің иелеріне сайлауға көбірек мән берді және шаруалардың дауысына аз мән берді. 1908 жылы жаз айында Маклаков Амур теміржолының құрылысы үшін Сібірге жолға шығады. 1909 жылдың басында ол Плеваконың заңгерлік практикасын мұра етті. 1912 жылы Думадағы кадеттердің ықпалы азайды. Оның заңгерлік мансабының ең басты нүктесі - 13 жасар украиндық баланы ырымдық өлтірген деп қате айыпталған орыс еврейі Менахем Мендель Бейлисті қорғау болды. Бейлиске қарсы дәлелдер өте әлсіз болғандықтан, екі рет сотқа жіберілді. Александр Тагер "соңғы оңшылдарды қоспағанда, бүкіл ел бұл процеске қарсы болды және оны айыптаған салт-дәстүрлі кісі өлтіру Қара жүздердің ойдан шығарылғандығы" туралы жазды. Маклаков "басына тырнақ соқты", ал 1913 жылдың қазан айында Бейліс ақталып, дереу босатылды. Оның ақталуы "әкімшіліктің жеңілісі, ал либералды және радикалды қоғамдық пікірдің жеңісі" болды және қоғамдық пікірді қатты тыныштандырды, өйткені ешқандай кінәсіз адам сотталмаған. Баланың нақты өлтірушілері кәсіби қылмыскерлер еді. Маклаков қазылар алқасының үкімі соттың атын сақтап қалды деген мақалалар жариялаған. Кейіннен қазылар алқасының бес мүшесі, соның ішінде жетекшісі де Ресей халқы одағының мүшелері екені белгілі болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы Маклаков науқас және жарақаттанған сарбаздарды қолдаған Бүкілресейлік земство одағына қосылды. Маклаков Шығыс майданында (Бірінші дүниежүзілік соғыс) Иван Горемыкиннің басшылығымен үкіметке қарсылық білдірді. Ресейлер соғыс Рождествоға дейін жалғасады деп үміттенген, бірақ бір жылдан кейін жағдай апатқа ұшырады. Үлкен қалаларда азық-түлік тапшылығы мен қымбатшылық болды, ал ресейліктер бәрін "қара күштерге" немесе Германияның тыңшыларына және серіктестеріне кінәлады. Оның інісі Николай Маклаков Ресейдің ішкі істер министрі қызметін атқарған монархияны жақтаған адам болды. Қыркүйек айында Маклаков "Трагикалық жағдай" атты мақаласында Ресейді "желкен шофердің" таулы жолмен жетелейтін тежегішсіз көлік ретінде сипаттады. 1915 жылдың соңында ол патшаны Төртінші Думамен ынтымақтасуға итермелеу мақсатымен кең реформалар жүргізуді талап еткен либералды партиялардың коалициясы - Прогрессивті блокты белсенді түрде қолдады. Партияның ең консервативті басшысы Маклаков партияның бірлігін сақтап қалуға тырысты, ол өзінің либералды жекешілдігімен танымал болған Милюковпен көптеген идеологиялық қақтығыстары кезінде әлсіз болып көрінді. Милюков Маклаковқа октябристерге қосылуға ұсыныс жасады. 1916 жылдың қараша айының басында Ресейдің Ұлы князі Николай Михайлович, Львов князі және генерал Михаил Алексеев патшаны Распутиннің тұрақты қамқоршысы император Александра Федоровнаны Ливадия сарайына, Ялтаға немесе Британияға жіберуге көндіруге тырысты. 3 қарашада Маклаков Борис Штурмердің үкіметінде күшті сөз сөйледі. Көп ұзамай оған Юсупов келіп, бірақ сол айдың соңында заңгерлік кеңес беруді шешсе де, сөз байласудан бас тартты. Маклаков Григорий Распутинді өлтіруді мақұлдады, тіпті оны жасағандардың бірі Феликс Юсуповтың "заңдық кеңесшісі" қызметін атқарды, бірақ ол сөзсіз жоспарға қатысудан бас тартты. Қастандыққа қатысқан бес адамның бірі Владимир Пуришкевич, Маклаковтың ханзада Феликс Юсуповты Григорий Распутинді өлтіру үшін гантельмен немесе таяқпен және умен қамтамасыз еткенін мәлімдеді. Қылмыс жасалған күні (1916 жылы 30 желтоқсанда) Маклаков Мәскеуге кетті, бірақ келесі күні қайта оралды. 1923 жылы Маклаков Юсуповқа зиянсыз аспирин бергенін жазды. Сонымен қатар, Лазоверт кейінірек өзінің у емес, зиянсыз ұнтақ қолданғанын мәлімдеді. Маклаков Құрылтай жиналысына сайланды, бірақ қазан айында Парижге жіберілді. Hôtel d'Estrées ақ эмигранттардың, антибольшевиктердің бейресми штабы ретінде қызмет етті. Осы уақыт аралығында француз билігі Маклаковты "елі ресми емес елші" деп қарастырды. Бұл жағдайда айтарлықтай түсініксіздік болды. Мысалы, ол бірде премьер-министр Клемансодан "Ексельсия мырза Маклаковтың ұлы, Ресей елшілігіне" жолдаған хатты алды, "Елшілік" сөзінің соңында "ur" деген әріптер жойылған. Маклаков өзін "біреудің орындыққа отырғанын көрсету үшін қоятын журналына" теңеді. Парижде ол Романовтар отбасының өлім жазасына кесілген жағдайларды тергеген, бірақ енді заңды билігі жоқ Николай Соколовпен кездесті. Соколовтың құжаты "құпия" деп белгіленіп, 1991 жылға дейін әскери прокуратураның мұрағатында сақталған. Оның қарындасы Мария Генри Детердинг қаржыландыратын гимназия ұйымдастырды. 1920 жылы Маклаков пен Петер Струв Врангельдің режимін Франция ресми түрде мойындатты. Врангель өте мейірімді, бірақ оның мінезі бәріне де ұнаған жоқ. Ол Пётр Врангельге француздар поляк армиясын шабуылға шақыруды қарастыратынын айтты. Қыркүйек айының басында Маклаков Қрымға барып, Севастополда Ақ Армия басшыларымен кездесті. Бұл оның Ресейге соңғы сапары болды. Маклаков аграрлық реформаны жүзеге асыруды қалаған Врангельдің қасиеттерін мойындады, бірақ үш айдан кейін Врангель армиясы өмір сүруін тоқтатты. Парижде большевиктердің ресми делегациясы болды, 1924 жылы 2 ақпанда және 28 қазанда Кеңестер мен Ұлыбритания мен Франция арасындағы дипломатиялық қатынастар орнатылды. Врангельге өзінің (әскери) іс-әрекеттерінен бас тартуды тапсырды. Он жыл бойы Маклаков Сербияға қашып кеткен Ақтар қозғалысының мүшесі Василий Шульгинмен хат алмасып жүрді. Ол бүкіл Францияда орыс эмигранттарының некелерін және туылғандарын куәландыратын және әдетте орыс консулдықтары атқаратын басқа да жұмыстарды жүргізетін орыс кеңселерінің желісін басқарды. Маклаков арқылы Сергей Витте графтың жесірі Байоннадағы банктің сейфінде сақталған күйеуінің естеліктерін ала алды. 1912 жылы аяқталған оның құпия естеліктері 1921 ж...

Мұра

1954 жылы алғаш рет жарық көрген "Өткеннен" атты мемуарларында Маклаков өз көзімен көріп, өз үлесін қосқан Ресейдегі оқиғалардың себептерін талқылайды, демократияның мәні, демократиялық мемлекеттің функциялары, мемлекет пен жеке тұлға арасындағы қарым-қатынас, қоғамдағы көпшілік пен азшылық мүдделерін үйлестіру сияқты бүгінгі күні өз өзектілігін жоғалтпаған мәселелерге тоқталады. Ол оның одан әрі дамуына, әлеммен бірігуіне үміт білдірді. Оның жеке мұрағаты өлімінен кейін Гувер институтына (Станфорд университеті) берілді. 1959 жылы Георгий Адамович Маклаковтың өмірбаянын жариялады.