Кіріспе

Йоркширдегі өзен, Англия. Уорф өзені (/hw//ɔːr//f/ WHORF) – Йоркширдегі өзен, Англия, Йоркшир Далдары ұлттық паркінде бастау алады. Орта ағысының көп бөлігі Батыс Йоркшир мен Солтүстік Йоркшир округтерінің шекарасы болып табылады. Оның аңғары Уорфдейл деп аталады. Су ағысы алғаш рет Беккермондс маңындағы Гринфилд Бек пен Оутершоу Бек өзендерінің қосылған жерінде Уорф өзені ретінде танылады. Бастапқыда Лангстротдейл арқылы ағып, кейін Кеттлвелл, Грассингтон, Болтон Абби, Аддингем, Илкли, Бурли-ин-Уорфдейл, Отли, Уэзерби және Тадкастер қалаларының жанынан немесе ішінде өтеді. Содан кейін Кавуд маңында Оуз өзеніне құяды. Өзеннің бастауынан Адингемге дейінгі бөлігі Жоғарғы Уорфдейлде орналасқан және төменгі ағысқа қарағанда мүлдем басқа сипатқа ие. Уорф өзенінің ұзындығы (Оузға қосылғанға дейін) – шақырымды құрайды, бұл оны Ұлыбританиядағы ең ұзын өзендердің 21-і етеді. Тадкастердегі бөгеттен Кавуд маңындағы Оузға дейін кеме қатынасы жүргізіледі және Ульскельфтен Оузға дейінгі бөлігі таяз сулы ағысқа ие.

Этимология

Wharfe атауы, кем дегенде қазіргі түрінде, ежелгі скандинав тіліндегі hverfi сөзінен туындаған, ол "қисылу, бұрылу, өткел" деген мағынаны білдіреді, бұл өзеннің иректеліп ағатындығын көрсетеді. Дегенмен, бұл ежелгі скандинав тіліндегі форма, ықтималда, ертерек атаудан алынған: Иклиде табылған римдік алтарьда "VERBEIAE SACRUM" ("Вербеяға қасиетті") деп жазылған, бұл, көрінеу, Wharfe өзеніне (құдайша бейнеленген) сілтеме жасайды. Индоевропалық *wer түбірі, бұрылу немесе бұралу ұғымдарымен байланысты, "b" қосымшасын қабылдап, латын тіліндегі verbena, ағылшын тіліндегі warp сияқты сөздерді тудырды, бұл атау кельт тілінде жасалған деген пікірдегілерді наразы етеді. Сондықтан Патрик Симс Уильямс осы атауды көне ирландтық ferb ("мал") сөзімен байланыстырса, Эндрю Бриз оның "күшті соққы беруші" деген мағынаны білдіретінін дәлелдейді.

Курс

Өзеннің бастауы Оутершоу Бек пен Грин Филд Бектің Беккермондс жанындағы Лангстротдейлдегі қосылысынан басталады деп саналады. Ол шығысқа және оңтүстік-шығысқа қарай ағып, солтүстік жағалаудағы Йокентхвейт Моордан және оңтүстік жағалаудағы Хорс Хед Моордан бастау алатын бірнеше шағын арналарды қабылдайды. Хабберхолмнен кейін өзен оңтүстікке қарай Бакден мен Старботоннан өтеді, содан кейін Кеттлвеллден оңтүстік-шығысқа қарай, одан кейін тағы оңтүстікке ағады. Конистон жанында Скар-Лэш деген жұмсақ сарқырамалар бар. Грассингтон жанында өзен Линтон сарқырамасынан оңтүстік-шығысқа қарай бұрылады. Аплетривиктің оңтүстігінде өзен қысқа ғана қашықтыққа оңтүстік-батысқа қарай ағып, Гилл Бекке жетіп, қайта оңтүстікке бұрылады. Болтон көпірінің солтүстігінде өзен тарлып, "Стрид" деп аталатын аймақтағы сарқырамалардан өтеді. Өзен Иклиге қарай оңтүстікке және оңтүстік-шығысқа қарай иреліп ағады, содан кейін Отли мен Коллингэм арқылы шығысқа қарай соғады. Ол Уэзербиге дейін қысқа ғана уақытқа солтүстікке қарай ағып, содан кейін оңтүстікке бұрылып, Тадкастер арқылы Оуз өзеніне құяды.

Қадам

Strid (желідегі сілтеме: SE 064565) – жергілікті құмтасқа ойылған, 15 фут (5 м) тереңдіктегі арнада орналасқан бірнеше сарқырамалар мен тасыған ағыстар. Уорф өзені осы жерде, Strid басталысының солтүстігінде, шамамен 90 фут (27 м) енінен шамамен 6.5 фут (2 м) енге дейін күрт тарылады. Екі жағалауы да ойылып тұрғандықтан, ол өте қауіпті, және 1998 жылы бал айына барған жұбайлардың қазасына ұшырағандардың арасында болған көптеген оқиғалардың куәсі болды. Strid серуені өте танымал және Болтон Аббатханасының тұрақ орнынан қол жетімді. Оның аты ежелгі ағылшын тіліндегі "stryth" сөзінен шыққан, ол "көтеріліс" немесе "дау-дамағұл" деген мағынаны білдіреді. Кейіннен бұл сөз "Strid" деп бұрмаланып, "аяқпен аттап өту мүмкіндігіне" сілтеме жасады. Strid-тің қауіптілігі Уильям Вордсворттың "The Force of Prayer" және Гертруда Атертонның "The Striding Place" сияқты бірнеше әдеби туындыларда көрсетілген.

Линтон құламасы

Линтон шарлауы (желілік сілтеме: SE 001633) Грассингтоннан оңтүстікке қарай, Линтон ауылының жанында орналасқан. Шарлауды қарау үшін оның үстінен жаяу жүргіншілер көпірі салынған.

Фауна

Өзен аңғарында 230-дан астам құс түрі байқалды, соның ішінде қарақара, тасқұс, винчат, алтын құс, аққанат, қызылқұйрық, ағаш үскірігі, қара құс, сұр құс, суқар, қоңыр сұлу, қарақұс, үлкен нүсіқас, жаңғақ, ағаш өрмелегіші және ылғалды жерлерде, қара қамысқұс, тоқылдақ, шифшаф, саз құс, бау құс және қызылқұйрық. Уорф өзенінде сигналдық рактер қоныстанса, қалған ақ тырнақты рактердің саны азайып, жоғары қауіп төндіреді. Қоян, қызыл түлкі, сұр күмісқұйрық, семіргіш, су егесі және бұғы популяциялары бар.

Флора

Мұнда кездесетін папоротниктерге қабырға рутасы, жұқа қызылша, сынғыш көпіршік папоротнигі, Харт тілі және қатты қалқан папоротнигі жатады. Жоғарғы Уорфдейлдегі жаралар мен құмдақтар альпілік бесканат және ақ түсті шөптер сияқты әртүрлі өсімдіктерге тірек болады. Сондай-ақ, кішкентай жайылымдық рута, алтын таған, қабықты гүл және қанды жусан, сондай-ақ аздап таулық бетеге, әктас папоротнигі, орман жусаны және қара қайың, жасыл қызылша, қабырға маруы және түкті тасжарғыр да кездеседі.

Геология

Жоғарғы Уорфдейл – тау жыныстары ерте карбон кезеңінен басталатын және Бёрнсоллдың солтүстік-батысында орналасқан аймақ. Оның ерекшеліктері – Үлкен Скар әктасы, ол үстіндегі Йордейл қабаттарының негізін құрайды, құрамында қатты әктас, құмтас және тақта тас қабаттары бар. Бұл қабаттар шығысқа қарай сәл еңкейген. Аймақтың оңтүстік-шығысында карбон кезеңінің соңында пайдалған Миллстон Грит орналасқан, оның үстін саздақ, тік жартастар мен шыққан тастар жабады. Йордейл қабаттарының ыдырауы нәтижесінде аңғардың беткейлері сатылы профильге ие болды, олар әктас жартастардан тұрады, кейде шөпті, бірақ көбінесе әктас төсектері, шатқалдар және су жұтатын шұңқырлар сияқты карст құрылымдарын көрсетеді. Соңғы мұз дәуірінде Дальс тауларының басындағы жергілікті мұз қабаты мұздықтарды қоректендіріп, бүгінгі күні көрінетін U пішіндес аңғарларды қалыптастырды. Өзен аңғарының бағыты Төменгі Уорфдейлге ауысқан жерде, жер астындағы тау жыныстарының өзгеруін дала қабырғаларындағы қараңғы тастардан байқауға болады. Ілкли маңындағы Сиыр мен Бұзау тастарындағы Миллстон Грит дөңгелек тілімделген плато құрайды. Тау жыныстарының су өткізбеу қасиетіне байланысты, батпақтар мен саздақтар пайда болады, ал құрғақ жерлерде ылғалды және құрғақ далалар мен қышқыл шөптесіндер өседі. Бұл аймақтағы ірі құмтастар Аддингэм жиегі және Брамхоп шөгінділері деп аталады. Отли Чевинінде Отли қабықшасы жатақтары ашылады. Ұлы Диб орманында Отли қабықшасы екі Намурия құмтасының арасында орналасқан. Мұздық көлдер бір кезде Төменгі Уорфдейлді толтырып, құм мен қиыршық тас шөгінділерін қалыптастырды. Бұл шөгінділер қазылып алынып, қазір Отли су тоғайы қорығының және Бен Риддинг пен Кнотфорд Нук қиыршық тас карьерлерінің негізін құрайды.

Тарих

Уорф атауы Илклидегі Вербеяға арналған римдік жазуда Verbeiae түрінде тіркелген, ол өзеннің қамқоршы құдайы деп есептеледі. Бұл атау, "қисылған" деген мағына беретін бриттік тілден шыққан болуы мүмкін. Кейінірек атаулардың қалыптасуына көне норвег тіліндегі "hwerfi" сөзі, яғни "бұрылыс" әсер еткен болуы мүмкін. Темір ғасырындағы егістік жерлер мен тұрақтардың іздерін Грассингтон мен Кеттлвеллдің жоталарында әлі де көруге болады. 2014 жылдың 5 шілдесінде Тур де Франс жарысының Лидстен Харрогейтке дейінгі бірінші кезеңі Уорфдейл арқылы, өзенге жақын жолдармен өтті. Уорфдейлдегі маршрут ресми бастау орны Харуудтан басталып, Бакденнен кейін аяқталды, мұнда қатысушылар Крей маңындағы Кидстонс өткеліне көтерілді. Өзен бірнеше фильмде көрсетілген. 1992 жылы Грассингтон қаласы "Боранды биіктер" фильмінің түсірілім алаңы ретінде пайдаланылды. 2003 жылғы "Календарлық қыздар" фильмі өзен аңғарындағы Илкли Мур, Бакден, Бернсолл, Кеттлвелл және Килнси сияқты бірнеше жерлерде түсірілді.