Кіріспе

Глазго, Пейсли және Ардросан каналы, кейіннен Глазго, Пейсли және Джонстон каналы деп аталған, Шотландияның батысында Глазго, Пейсли және Джонстон қалалары арасында салынған, бірақ кейін теміржолға айналған канал. Аталымына қарамастан, канал Ардроссанға дейін толық аяқталған емес, оның соңғы станциялары Глазгодағы Порт-Эглинтон және Джонстондағы Торн-Брей болды. Ашылғалы бірнеше ай өткен соң, канал үлкен апаттың ошағына айналды.

Құрылыс

Каналды алғаш рет 1791 жылы Хью Монтгомери, 12-ші Эглинтон графы ұсынған. Ол дамып келе жатқан өнеркәсіптік қалалар – Глазго, Пейсли және Джонстоунды Ардроссандағы жаңа терең теңіз портына және Эйрширдегі көмір кендеріне қосуды жоспарлаған. Оның серіктестерінің бірі Гованнан келген Уильям Диксон болды, ол Гован кенішінен көмір экспорттауды қалаған. Граф Ардросан портын салуға 100 000 фунт стерлинг жұмсады және оны Глазгоның басты порты етуді ниеттенді. Бұл заң жобасы арқылы екі мың сегіз жүз акцияны сатудан түсетін 50 фунттан бір акциясынан, барлығы 140 000 фунт стерлинг қаржы жинауға рұқсат берілді. Акциялардың иелері – Эглинтон графы, Лорд Монтгомери және Леди Джейн Монтгомери 30 000 фунт стерлингке жазылысты. Құрылыс 1807 жылы басталды, ал алғашқы кеме, жолаушылар кемесі «Эглинтон графинясы» 1810 жылдың 31 қазанында суға түсірілді. Бастапқыда жолаушылар тасымалы Пейсли мен Джонстон арасында ғана жүргізілді. Глазгодағы Порт-Эглинтонға дейінгі толық қашықтық 1811 жылы аяқталды. Ардросанға дейін каналды ұзарту жоспарлары көп ұзамай тоқтатылды. Алғашқы 18 шақырымдық контурлық каналды аяқтауға кеткен шығындар барлық қолдағы қаражатты жұмсады, себебі алғашқы есептеулер мүлдем дұрыс болмаған. Тағы да 300 000 фунт стерлинг қосымша қаржы қажет екені анықталды. Хью Монтгомери, 12-ші Эглинтон графы, Ардроссанда теңіз портын салуға жеке жоба ретінде 100 000 фунт стерлинг жұмсаған еді. Порт жобасын ақырында оның немересі, 13-ші граф аяқтады, оның жалпы құны 200 000 фунт стерлингке жетті. Қосымша қаражат табуға әрекеттер жасалды, бірақ Уильям Хьюстон сияқты ірі инвесторлар канал Джонстон маңындағы олардың көмір және темір кендерін Глазго мен Пейслиге қосып тастағандықтан, инвестициялауға құлшынбады.

Операция

Канал Порт-Эглинтоннан басталып, 1816 жылы сол жерде қонақүй салынды. Крукстон қамалының жанындағы Ақ Арбаның солтүстік жағалауында кемежай салынды, ал Пейсли мен Джонстонда канал тораптары жасалды. Пейсли каналындағы кемелердің ұзындығы 21 метр, ені 2 метр болатын. 90 жолаушысы бар кеменің суға батып тұру тереңдігі... Корпусы жеңіл темір қабырғалар мен жұқа металл пластиналардан жасалған. Кабина майланған матамен жабылған. Олар Глазго мен Пейсли арасындағы 12 шақырымды 50 минутта жүріп өтті. Оларды екі аттан тұратын топтар сүйреп жүрді, әр 6 шақырым сайын аттар ауыстырылды.

Каналдағы өлім

Канал алғашқы жүк көлігін қабылдағанға бірнеше ай бұрын, ақын Роберт Таннахилл депрессия күйінен шыға алмағандықтан, өзін каналдың астындағы арна суын құбырға жеткізетін терең шұңқырға тастап, суға батып қайтыс болды. Бұл орын "Таннахиллдің шұңқыры" деп аталды. Оның өлеңдерінің бір жинағы Эдинбургтегі баспагерден қабылданбаған еді. Ол депрессиямен жиі ауыратыны мәлім болған. Ол сол кезде көптеген жазбаларын өртеді. Оның денесі 1810 жылдың 17 мамырында каналдың астындағы Кандрен Бёрн туннелінен табылды. Канал ашылғаннан кейін көп ұзамай Пейсли каналындағы апат 84 адамның – 52 ер және 32 әйелдің өмірін қиды. 1810 жылдың 10 қарашасы сенбі күні Мартинмас жәрмеңкесі өтті. Жұмыстан демалыс алған көптеген адамдар Пейсли мен Джонстон арасындағы 10 шақырымдық қашықтықты канал арқылы жүріп өтуге мүмкіндік алды. "Эглинтон графинясы" Пейсли портына келгенде, қайыққа мінгісі келетін адамдардың көптігінен ілгері-кейігері болды. 1840 жылы канал арқылы тауарлар тасымалданды.

Табыстылық

Құрылыс шығындары тым жоғары болғандықтан, канал ешқашан акциялары бойынша дивиденд төлемеді. 20 жыл бойы жұмыс істегеннен кейін де есептемелерде 71,208 фунт стерлинг, 17 шиллинг және 6 пенс қарызы бар екені көрсетілді.

Темір жолға қарсы канал

1827 жылы екінші заң жобасы Парламентте қабылданды және 14 маусымда Глазго, Пейсли және Ардроссан каналы мен теміржолы туралы заң 1827 (7 & 8 Geo. 4. c. lxxxvii) ретінде бекітілді. Бұл заң Джонстон каналының бассейнінен Ардроссанға дейінгі теміржолды қаржыландыруға және салуға рұқсат берді. Теміржолдың ұзындығы 35 шақырым 3 фёрлонгқа тең болуы тиіс болған. Парламент Джонстоннан кейін каналды аяқтамау себепті, теміржол құрылысы Ардроссан портынан басталуы керек деп шешті. Қаржы жетіспеуіне байланысты теміржол Килвиннингтен әрі жоғары қарай салынбады. Канал компаниясына тиесілі және басқарылатын теміржол 4 фут (1 метр) шотланд өлшемімен салынды. Ол әрқайсысы 22 адамға дейін сыйымдылығы бар вагонды тарту үшін жұптасқан аттарды пайдаланды. Бастапқыда бағасы бір миль үшін 1 пенни болды, бірақ 1837 жылы үкіметтік салық енгізілгеннен кейін 6 миль үшін 8 пенниге дейін көтерілді. 1839 жылдың қыркүйегіне дейінгі үш жыл ішінде теміржол жылына орташа есеппен 30 000 адамды тасымалдады. Жолаушылардан басқа, негізгі жүк Эглинтон кеніштерінен алынған көмір болды. Клайд өзенін тереңдету және басқа да навигациялық жақсартулар, кемелерге Глазгоның орталығына тікелей қатынауға мүмкіндік берді, Эглинтонның «Ардроссан Глазго үшін, Ливерпуль Манчестер үшін қандай болса, сондай болады» деген арманы орындалмады. 1840 жылы Глазго, Пейсли, Килмарнок және Айр теміржол компаниясы (GPK&A) каналмен тікелей бәсекелес екінші теміржол желісін ашты. Бұл жаңа теміржол Килвиннинг маңындағы Ардроссан теміржолымен байланысты және кейіннен Ардроссан теміржолын, теміржол компаниясының қарыздарын және порттарды сатып алды. Канал көптеген жылдар бойы теміржолдармен бәсекелесіп тұрды, бірақ 1869 жылы Глазго және Оңтүстік-Батыс теміржол компаниясы (GPK&A-ның мұрагері) оны сатып алды. 1881 жылы Глазго және Оңтүстік-Батыс теміржолы туралы 1881 жылғы заң (44 және 45 Vict. c. cxlix) каналды жапты. Көп бөлігі Пейсли каналы теміржолын салу үшін пайдаланылды.

Ардросан темір жолы

1820 жылдары канал компаниясы Джонстоун мен Ардросан арасында темір жол салуды жоспарлады. Олар қосымша капитал жинап, Ардроссаннан темір жол құрылысын бастады; ақшасы бітіп, Килвингке жеткенше құрылыс тоқтап қалды. 1830 жылдары олар өз каналын темір жолға айналдырып, Килвингтен Джонстоунға дейінгі байланысты аяқтауды жоспарлады, бірақ жобаны іске асырмады. 1840 жылдары олар Ардросан және Джонстон темір жолы туралы 1840 жылғы заңға (3 & 4 Vict. c. civ) сәйкес темір жолын бөліп шығарды, «Ardrossan Railway» жеке компаниясын құрды және өз қарыздарын жаңа компанияға берді.

Каналды жабу

1869 жылы каналды Глазго және Оңтүстік-Батыс теміржол компаниясы сатып алды. 1881 жылы Глазго және Оңтүстік-Батыс теміржолы туралы 1881 жылғы заң (44 және 45 Vict. c. cxlix) каналды жапты. Көп бөлігі Пейсли каналы желісін салуға жұмсалды. Бұл желі әлі де Карт өзені арқылы өтетін су құбырын (оның үстінен қисық бұрышпен өтеді) пайдаланады. Осылайша, бұрынғы су құбыры әлі де қолданыстағы әлемдегі ең көне теміржол көпірі болып табылады.

Пейсли каналы желісінің жабылуы және ішінара қайта ашылуы

Пейсли каналы темір жолы 1983 жылы жолаушылар тасымалы үшін жабылды. 1986 жылы Эльдерсли мен бастапқы Пейсли каналы станциясы арасындағы рельстер алынып тасталды; ал станция стейкхаусқа айналды. 1990 жылы Глазго орталық станциясынан жаңа Пейсли каналы станциясына дейінгі учаскеде жолаушылар қызметтері қайта жаңғыртылды. Пейслиден тысқары тасталған жол төсегінің көп бөлігі қазір Sustrans ұйымы басқаратын велосипед және жаяу жолдарына айналдырылған. Бастапқы каналдың қысқа бөліктері әлі де Пейслидің Милларстон және Фергюсли Миллс аймақтарында көрініп тұр. Тентерс-Вей және Кромптонс-Гроув үйлері осы қалдықтарға қарап тұр. Ескі каналдың іздері Хоукхед пен Росшалл арасындағы егістіктерде де байқалады.