Кіріспе
Кирения (Κερύνεια; Girne) – Кипрдің солтүстік жағалауындағы қала, тарихи порты мен қамалымен әйгілі. Қазіргі уақытта ол Солтүстік Кипрдің де-факто басқаруында. Киренияның кеңірек аймағында бұрын адамдар қоныстанғанын көрсететін мәліметтер бар, бірақ қала Троя соғысынан кейін (б.з.д. 1300 ж.) гректер – ахейлер Пелопоннес аймағынан келген соң салынды. Грек мифологиясы бойынша, Киренияны Троя соғысынан кейін осы жерге келген ахейлер Кефеус және Праксандр құрған. Батырлар жаңа қалаға Грекиядағы Ахаядағы Кирения қаласының атын берді. Қала дамып, гүлденген кезде римдіктер біздің заманымыздың 1-ші ғасырында оның қамалының негізін қалады. Кирения 9-шы ғасырдан бастап қамалдың қамтамасыз еткен қауіпсіздігінің арқасында маңызға ие болды және Лузиньян билігі кезінде ешқашан жауға берілмегендіктен, аса маңызды рөл атқарды. Қамалға соңғы рет 15-шы ғасырда венециялықтар өзгерістер енгізді, бірақ 1571 жылы қала Осман империясына бағынды. 1831 жылы қала халқының шамамен жартысы мұсылмандарды, жартысы христиандарды құрады, мұсылмандар аздап басым болды. Бірақ британдық билік орнағаннан кейін көптеген түрік кипрліктері Анатолияға қашып кетті, ал қалада басымдық грек кипрліктеріне тиді. Қалада қақтығыстар аз болды, бірақ 1974 жылы түрік басқыншылығынан кейін шамамен 2650 грек кипрлігі қашып кетті немесе күштеп жер аударылды. Қазіргі уақытта қалада түрік кипрліктері, материктік түрік қоныс аударушылары және британдық экспаттар тұрады, муниципалитетте 33 207 адам бар. Кирения – мәдени және экономикалық орталық, Солтүстік Кипрдің туризм астанасы деп аталады. Мұнда көптеген қонақүйлер, түнгі ойын-сауық орындары мен порт бар. Онда жыл сайын жүздеген суретшілер мен артистер қатысатын мәдениет және өнер фестивалі өтеді, сондай-ақ 14 000-ға жуық студенті бар үш университетке үй иесі.
Ежелгі заман
Киреньяны ең алғаш рет атаған құжат – «Псевдо-Скилакстың теңіз саяхаты». Ол XIII ғасырға жатады, бірақ б.з.д. IV ғасырғы білімдерге негізделген. Қолжазбада Жерорта теңізінің жағалауындағы көптеген қалалар тізімделген, Кирения портты қала ретінде көрсетілген: «Киликиядан кейін Кипр аралы орналасқан, ал оның қала-мемлекеттері (полей) былай: Саламис, грек қаласы және жабық қысқы порты бар; Карпасия, Кирения, Лапитос, финикиялық; Солой (оның да қысқы порты бар); Марион, грек қаласы; Аматус (жергілікті). Олардың барлығында (жазғы) порттар жоқ. Ішкі аймақта ерекше тілдерде сөйлейтін қала-мемлекеттер де бар». Финикия жазулары бар монеталар Кирения мен Лапитос арасындағы солтүстік жағалаудың, кем дегенде, финикиялықтардың ықпалында болғанын көрсетеді. Тағы бір топографиялық дереккөз – «Stadiasmus Maris Magni» («стадион» атауынан, қашықтықты өлшейтін бірлік, 1 стадион = 184 метр). Киликия жағалауындағы Анамурдан Кипрге дейін жүзіп, аралды айналып келген белгісіз автор Кіші Азиядан Кипрге ең жақын нүктеге дейінгі қашықтықты көрсеткен. Бұл 300 стадион, шамамен 55 000 метр. Ол қалалар арасындағы қашықтықты да жазған. Солиден Киреньяға дейін 350 стадион, Киреньядан Лапитосқа дейін 50 стадион, Лапитостан Карпасияға дейін 550 стадион аралықты санаған. Клавдий Птолемейдің «Географиясы», мың жылдан астам уақыт бойы жоғалып, орта ғасырларда қайта табылған, Ренессанс картографиясының негізгі дереккөзі болып табылады. 150 жылдары Египеттің Александрия қаласында өмір сүрген Птолемей Кипр қалалары мен елді мекендері арасындағы қашықтықты циклдармен көрсеткен. Ол Киренияны да атаған. Ежелгі картаның ортағасырлық көшірмесі – «Tabula Peutingeriana» немесе «Peutinger Table». Оның ұзындығы шамамен жеті метр, ені бір метрге жуық. Онда Рим империясының IV/V ғасырлардағы жол желісі көрсетілген. Жолдар түзу сызықтармен, жол станциялары қиылыстармен, ал қалалар пиктограммалармен, олардың атымен және римдік мильдермен белгіленген. Кирения, Пафос, Солой, Треметуза және Саламис екеуіне жақын екі мұнараны бейнелейтін пиктограммамен белгіленген. Кирения Лапитос және Соли арқылы Пафоспен, ал Китри (грекше Kythraea, түрікше Deirmenlik) арқылы Саламиспен жолмен байланысқан. Рим дәуіріндегі шақырыштардың қолданылуы арқылы аралды айналатын жол толыққандығын көрсететін жаңа дереккөз пайда болды. Кирения Соли мен Пафос арқылы аралдың батыс және оңтүстік бөліктеріне қосылған. Сонымен қатар, шығысқа қарайғы жол жағалау бойымен Карпасияға және Карпас түбегіндегі Уранияға дейін созылған. Келесі ғасырларда Кирения карталарда әртүрлі атаулармен аталады: Керауния, Керенис, Керонеан, Керния және Керини. Кирень қаласын негізін салған Аркадиялық Кефеус деп есептеледі. Ол Ахаяның әр түрлі қалаларынан көптеген қоныс аударушыларды әкеліп, аралдың солтүстік жағалауына келген. Мұндай қалалардың бірі қазіргі Айгио қаласына жақын Пелопоннес аймағында орналасқан, ол да Кирения деп аталған. Бұл Геркулестің 12 еңбегінен мифтік Керниандық Елдік (Κερυνῖτις ἔλαφος) мекені болған делінеді. Киренияның шығысында «Ахея жағалауы» орналасқан. Страбонның айтуынша, Тюкер Троя соғысынан кейін ежелгі Саламис патшалығын құру үшін алғаш рет Киреньяға қонған. Кирень қаласына қатысты ең алғашқы сілтеме Кипрдің басқа жеті қала-патшалықтарымен бірге Мысыр жазуларында кездеседі, бұл жазулар б.з.д. 1125-1100 жылдарға жатады. Кирения алғашқы қоныстану кезеңдерінен бастап Кіші Азия жағалауына жақын орналасқандықтан сауда-саттық және теңіз саудасынан үлкен пайда көрді. Кемелер Эгей теңізінің аралдарынан шығып, Кіші Азия жағалауымен жүріп, Кипрдің солтүстік жағалауына дейін қысқа аралықты өтіп, Лапитос пен Киренияның екі қала-патшалығына жеткен. Бұл қарқынды теңіз қызметі (б.з.д. IV ғасырдың соңы немесе III ғасырдың басы) 1965 жылы Андреас Кариолу тапқан ежелгі кеме құлауынан көрінеді, ол Кирения портының сыртында жатыр. Кеменің Самос, Кос, Родос, Кіші Азия жағалауы және Кирения арқылы жүрген жолы қаланың Жерорта теңізінің шығысындағы басқа қала-патшалықтарымен тығыз теңіз байланыстарын көрсетеді. Ұлы Ескендірдің 323 ж.б.д. қайтысынан кейін Птолемей мен Антигон арасындағы билік үшін күресте Кирения Антигонид әулетімен одақтасқан Лапитос патшалығының билігіне бағынды. Диодор Сицилийский (19.79) 312 ж.б.д. Птолемей Лапитос пен Киренияның патшасы Праксипосты тұтқындағанын жазды. Птолемейлер бүкіл аралды бағындырғаннан кейін барлық қала-патшалықтар жойылды. Алайда Кирения теңіз саудасының арқасында өркендеуін жалғастырды. Б.з.д. II ғасырда ол Дельфидегі оракулға көмектескен алты кипрлік қаланың бірі ретінде аталады, яғни ол жарналар мен сыйлықтар жинаған арнайы өкілдерін қабылдады. Қаланың осы кездегі өркендеуі оның Аполлонға және Афродитаға арналған екі ғимаратынан, сондай-ақ қазіргі қала шегінде қазылған эллинистік кезеңге жататын бай археологиялық табыстардан көрінеді. Римдіктер Птолемейлерден Кипрді билеуге келді, осы кезеңде Лапитос ауданның әкімшілік орталығы болды. Осы кезеңге жататын көптеген қабірлердің қазылуы және бай археологиялық табыстар Киренияның да халыққа толы және өркендеген қала болғанын көрсетеді. 13-37 ж.б.д. жасалған әк тастан жасалған мүсіннің негізінде табылған жазу «Кирениялықтар Демосы», яғни қала тұрғындары туралы айтады. Мұнда, басқа жерлердегідей, римдіктер кемелер мен қайықтар қауіпсіз тоқтауы үшін алдына қабырғасы бар қамал салып, өз іздерін қалдырды. Христиандық дін бұл аймақта сәтті тарады. Ерте христиандар Кирения қамалының шығысында орналасқан Хризокаваның ежелгі карьерлерін катакомбалар және тас қабірлер ретінде пайдаланған, олар осы кезеңнің ең маңызды үлгілері саналады. Кейінірек, осы үңүрлердің кейбіреулері шіркеулерге айналдырылып, иконографиямен безенді, олардың ең көрнектісі – Агия Мавридегі иконалар. Рим мартирологиясының соңғы басылымдарында бұл шіркеудің епископы Феодотты шейіт ретінде еске алу жойылды. Грек менологиясы 6 мамырда Лицинийдің тұсында тұтқынға алынып, азапталғанын, бірақ 313 жылғы Милан эдиктының нәтижесінде, оның да авторы болған Лициний христиандарға төзімділік танытқаннан кейін босатылғанын айтады.
Орта ғасырлар
Рим империясы шығыс және батыс империяларға бөлінгеннен кейін, 395 жылы Кипр Византия императорларының және грек православие шіркеуінің билігіне көшті. Византия императорлары Киренияның римдік қамалын нығайтты және 10-ғасырда оның жанында Әулие Георгийге арналған шіркеу салды, оны гарнизон шіркеу ретінде пайдаланды. 806 жылы араб шапқыншылығынан Ламбуза қирағаннан кейін Киренияның маңызы артты, себебі оның қамалы мен гарнизоны тұрғындарына қорғаныш пен қауіпсіздік ұсынды. Кипрдің соңғы византиялық губернаторы Исаак Комнен 1191 жылы Англия королі Ричард I оған соғыс жариялап, аралдың жаңа иесі болғанда, отбасы мен қазынасын қамалға қауіпсіздік үшін жіберді. Ричардтың билігі Кипрде қабылдамады, сондықтан ол аралды біріншіде Тамплиерлер орденіне, содан кейін 1192 жылы Лузиньяндық Гайға сатты. Франк үкімдігі кезінде Кирения ауданының ауылдары феодалдық иеліктерге айналды, ал қала өңірінің әкімшілік және сауда орталығы болды. Лузиньяндықтар қамалды кеңейтіп, қаланың айналасына қабырға мен мұнаралар салды және бекіністі портына дейін созды. Олар сондай-ақ Византияның Сент-Иларион, Буффавенто және Кантара қалаларын нығайтты, олар Кирения қамалымен бірге қаланы құрлықтан және теңізден болатын шабуылдардан қорғады. Кирения қамалы франк патшалары арасындағы көптеген даулар мен генуялықтармен болған қақтығыстар кезінде арал тарихында шешуші рөл атқарды. 1229 жылы Кипрдегі азаматтық соғыс кезінде Кипр королі Генрих I және Ибелин әскерлері Генуя кемелерінің көмегімен Кирения қамалын Фридрих II-нің жақтастарынан басып алды. Қызығы, Генрих I-нің әйелі Монферраттың Алисасы осы оқиғада қаза тапты, тіпті ол онымен ешқашан кездеспеген еді. 1489 жылы Кипр Венеция билігіне көшті. Венециялықтар Кирения қамалын оқ-дәрі мен зеңбіректердің пайдалануынан туындаған қауіпке қарсы бейімдеді. Қамалдың патшалық жатақханасы және оның төрт жұқа әрі әсем франк мұнарасының үшеуі бұзылып, олардың орнына зеңбірек оқтарына төтеп бере алатын қалың цилиндрлі мұнаралар салынды. 1505 жылы Анатолиядан тараған деген болжам бойынша оба, қала халқының төрттен бірін құртты. 1523 жылы Леванттан бастау алған және аралдың бір бөлігіне әсер еткен тағы бір оба қалаға жетті. Қамалдың мұнаралары ешқашан сынақтан өткен жоқ. 1571 жылы қамал мен қала Осман әскеріне тәуелді болды.
Осман билігі
Осман билігі кезінде Кирения ауданы алдымен аралдың төрт, кейін алты әкімшілік округінің бірі болды және қала оның әкімшілік астанасы болып қала берді. Бірақ қаланың өркендеуі баяулады, себебі ол гарнизондық қалаға айналды. Христиан халқы бекітілген қаладан қуылды, ал қамал ішінде артиллериялықтар мен олардың отбасыларынан басқа ешкімге тұруға рұқсат берілмеді. Бұл адамдар қала тұрғындары мен айналасындағы ауылдардың халқын – христиандарды да, мұсылмандарды да – өздерінің еркіндіксіз тонауы мен қылмыстарымен қысымға салды. Қаланың азаматтарының арасында теңізден күнкөріс табатын саудагерлер мен балықшылар ғана қалды. Олар үйлерін қала қабырғасының сыртында салды, бірақ уақыт өте келе, күтімсіздік пен тозу салдарынан қабырғалар қирады. Қалғандары Пано Кирения немесе «Риатико» (бір кезде патшаға тиесілі болғандықтан осылай аталған) аймағына көшіп кетті, немесе одан әрі ішкі аймаққа, Термея, Каракуми, Казафани, Беллапаис және Карми таулы ауылдарына қашты. Түрік шенеуніктеріне пара мен сыйлық берген соң, олар Кіші Азия және Эгей теңізінің аралдарымен жергілікті теңіз саудасын қайта бастауға рұқсат берді, соның арқасында қала қайта жанданды. 1783 жылы Хрисополитисса шіркеуі жөнделді. 1856 жылы Осман империясының түрлі халықтарына әлеуметтік және саяси реформалар мен діни бостандық кеңейтілген «Хатт-и-Хумаюннан» кейін, Архангел Михаил шіркеуі теңізге қарайтын жартасты төбеде қайта салынды. Осы кезде айналасындағы ауылдардың көптеген христиандары қалаға қайта қоныстанды. Жергілікті ауыл шаруашылығы мен теңіз саудасы, әсіресе Кіші Азияға қарақұмық экспорттау, Кирения халқына жақсы өмір сүруге, тіпті балаларын оқытуға және мәдени іс-шаралармен айналысуға мүмкіндік берді. 1831 жылғы санақ бойынша, тек ер адамдар саналған, халықтың 52% мұсылмандарды құрады. 1881 жылы, арал британдық басқаруға өткеннен кейін үш жыл өткен соң, қаладағы мұсылмандар мен христиандар саны шамамен тең болды; 1881 жылғы санақта қаланың халқы 570 мұсылман және 594 христиан деп тіркелді. Алайда, 1881-1931 жылдар аралығында қаладан Анадолияға мұсылмандардың көптеп көшіп кетуі орын алды, нәтижесінде 1901 жылы мұсылман халқының үлесі 36%-ға, 1911 жылы 32,5%-ға, 1921 жылы 30%-ға және 1931 жылы 24%-ға төмендеді. Бұл көштің себебі Балқан және Бірінші дүниежүзілік соғыстар кезінде аралдағы мұсылман халқының күйбеңдеуі болуы мүмкін, себебі Осман империясы біріншісінде Грекиямен, екіншісінде Ұлыбританиямен соғысқан. 1924 жылы аралдың британдық колониясы болып жариялануы Кипр түркілерінің Анадолияға одан әрі көшіп кетуіне себеп болды, бұл Кипр түркілерінің қаламен байланысының әлсіз екенін көрсетті. Кипр түркі халқының үлесі 1960 жылға дейін азайып, 20%-ға жетті. Бұрын айтылғандай, амфоралары мен жүктемесімен бірге қайта құрастырылып, қамалға тұрақты түрде қойылды. Жаңа қонақ үйлер мен туристердің саны артып, 1970-ші жылдардың басында қаланы шығыстан Никосияға жалғастыратын жаңа жол салынды. Қаланың мәдени өмірі күрт өсті. Жыл сайын өткізілетін көптеген дәстүрлі мәдени және діни жәрмеңкелер мен мерекелерден басқа, гүл көрмелері, яхта жарыстары, концерттер мен театрлық қойылымдар ұйымдастырылды. Кипрдің ең кішкентай қаласы Кирения, сөзсіз, аралдың ең бағалы қазынасы болды. 1973 жылғы санақ бойынша, қала тұрғындарының 67,7% грек кипрліктері, ал түрік кипрліктері халықтың 25,1% құрады. 5 мильдік нүктеге, Киренияның батысына қарай қонды. Жергілікті күштерге қарсы күш жинап, түрік армиясы 1974 жылдың 22 шілдесінде БҰҰ демеушілігімен жасалған атысты тоқтату кезінде Киренияға жетті. Түрік әскерінің басып кіруінен кейін қаланың грек кипрлік халқының көп бөлігі қашып кетті. Киренияда қалуға тырысқан шағын топ грек кипрліктері 1975 жылдың қазанына дейін Dome қонақ үйінде ұсталды, содан кейін олар Беллапайске әкелінді; жер аударылған Кирениялық грек кипрліктерінің жалпы саны шамамен 2650-ге жуық болды. Кейіннен Кипрдің басқа жерлерінен көшіп келген түрік кипрліктері мен Түркиядан келген иммигранттар қоныстанды, нәтижесінде қаланың қазіргі этникалық құрамы негізінен түрік және түрік кипрліктерінен тұрады.
Кемежай
1878 жылы аралды британдықтар басып алғанға дейін Кирения порты Кипр мен Еуропа және Таяу Шығыстағы басқа елдер арасындағы тыныш, көбінесе назардан тыс қалған порт болды. Одан жергілікті қайықтар – кипрлік грек және түрік кипрліктеріне, сондай-ақ гректерге тиесілі қайықтар – қарқынды сауда жүргізді. Маусымға қарай, олар бидай мен зәйтүн, есектер мен ешкілер және тағы да көптеген тауарларды экспорттады. Көбінесе Еуропадан келетін үлкен кемелер күздің соңында және қыстың басында аймақтың басты экспорттық тауары – қарақұмыстың өнімін алып кету үшін келіп тұратын. Қайықтар ағаш, қыш ыдыстар, бақша өнімдері, ірімшік, май, тіпті жібек және мақта мата, түймелер және түрлі жиһаз сияқты кішкентай сәндік заттар әкелді. Порттың маңында иелері төменгі қабатты қойма ретінде, ал екінші қабатты тұрғын үй ретінде пайдаланғандықтан, бірте-бірте екі қабатты ғимараттар пайда болды. 1885 жылы аралдың британдық үкіметі Кирения портын қайта жаңарту жұмыстарын бастағанда, қаланың Анатолия жағалауымен және Левант теңізінен тыс саудасына үлкен нұқсан келді, себебі порт солтүстік желдерге мүлдем ашық қалды. Келесі онжылдықтарда Кирения портында көптеген қайықтар қирады, ал олардың иелері көбінесе бұл шығынды өтей алмады. Қазіргі уақытта Кирения порты туристік орынға айналды. 2022 жылдың желтоқсанында портты қалпына келтіру жұмыстары басталды және 2023 жылдың маусымына дейін аяқталуы күтілуде.
Сәулет
Кирения портының шығыс жағында орналасқан Кирения қамалы – тамаша орын. Қамал Византия дәуіріне дейін салынған және византиялықтар, крестшілер, венециялықтар, османдықтар мен британдықтарға қызмет еткен. Оның қабырғаларында XII ғасырға жататын шіркеу орналасқан, онда қайта пайдаланған Римнің кейінгі капиталдары мен кеме қазасы мұражайы бар. 1540 жылы венециялықтар салған алып дөңгелек мұнаралар қамалдың бұрыштарында тұр. Бұл қамал сол кездегі артиллерияға қарсы нығайту болды. Қалада Архангел Михаилға арналған шіркеудегі иконалар мұражайы бар. Оған жақын жерде шамамен IV ғасырға жататын тасқа қазылған қабірлер де бар. Порттың артында кішкентай христиан шіркеуінің қираған қалдықтары және портты жаулардан қорғау үшін тізбек ілінетін кішкентай мұнара орналасқан. Сент-Эндрюс ағылшын шіркеуі қамалдың артында, автобус станциясына жақын орналасқан және жыл бойы ашық. Қала орталығында Осман сәулетінің мысалы – 1589-90 жылдары салынған Аға Кафер-паша мешіті тұр. Қалада XIX ғасырға жататын төрт фонтан және Осман дәуіріндегі зират бар, онда қамалға қызмет еткен сарбаздар мен жұқпалы аурулардан қайтыс болғандар жерленген деген әңгімелер бар. Беллапаис аббаттығы (француз тілінде "abbaye de la paix" – "Бейбітшілік монастыры") солтүстік Беллапаис ауылында 1198-1205 жылдар аралығында салынған. Бүгінгі күнгі негізгі ғимарат XIII ғасырда француз августиндік монахтар, әсіресе король Хью III (1267-1284) тұсында салынған. Аумақтың және асхананың айналасындағы павильондар король Хью IV билігі кезінде 1324-1359 жылдар аралығында салынған. Ақ киімді Ана Марияның ежелгі грек православ шіркеуін де көруге болады. Қала сыртында, Кирения тауларында Буффавенто, Сент-Иларион және Кантара қамалы орналасқан. Олардың барлығы араб шабуылдарынан кейін византиялықтармен салынған деп есептеледі. Лузиньян билігі кезінде Буффавенто қамалы түрме болған және "Шато-ду-Льон" деп аталған. 1191 жылы Ричард Арыстанжүректі Кипрді басып алғаннан кейін, аралдың византиялық патшасы Исаак Комнен осы қамалға қашқан деген әңгіме бар. Тау басындағы Сент-Иларион қамалы Кирения қаласын биіктен қарап тұр және жағалаудың бойындағы көп шақырымнан көрінеді. Тарихи деректер көрсеткендей, қамал бастапқыда 800 жылы Иларион есімді монахтың шөлге орын іздеп келгенде салынған монастырь болған. Кейін, шамамен 1100 жылы, монастырь қамалға айналды. Үш қамалдың ең шығысында Кантара қамалы орналасқан. Бұл қамал туралы алғашқы мәліметтер 1191 жылы Ричард Арыстанжүректі аралды басып алған кезде айтылған.
The town has an icon museum housed in a church that had been dedicated to the Archangel Michael. Not far from it there are some tombs cut into the rock dating from about the 4th century. Behind the harbour are the ruins of a small Christian church, and in the harbour is a small tower from which a defensive chain could be slung to close the harbour to any enemies. The Anglican Church of St. Andrews is behind the castle, close to the bus station, and is open all year round. An example of Ottoman architecture in the city centre is the Agha Cafer Pasha Mosque, built in 1589–90. The city is also home to four 19th century fountains and an Ottoman era cemetery where soldiers serving at the castle and victims of contagious diseases are rumoured to have been interred. Bellapais Abbey (from the French "abbaye de la paix" which means the Peace Monastery), in the northern village of Bellapais, was constructed between 1198 and 1205. The main building as it can be seen today was built during the 13th century by French Augustinian monks, and specifically during the rule of King Hugh III 1267–1284. The pavilions around the courtyard and the refectory were constructed during the rule of King Hugh IV between 1324 and 1359. You can also see the Ancient Greek Orthodox Church of Mother Mary Robed in White. Outside the town, on the Kyrenia mountain range, are Buffavento Castle, St. Hilarion Castle and Kantara Castle, all of which are thought to have been constructed by the Byzantines following the Arab raids on the island. During Lusignan rule, Buffavento Castle was a prison and called 'Château du Lion'. There the despot Byzantine king of the island, Isaac Comnenus, is said to have fled after Richard the Lion Heart conquered Cyprus in 1191. The mountaintop castle of St. Hilarion dominates the town of Kyrenia and is visible for many miles along the coast. Historical records show that the castle was originally a monastery, founded about 800 when a monk by the name of Hilarion chose the site for his hermitage. Later, perhaps in 1100, the monastery was changed into a castle. The easternmost of the three castles is Kantara castle. Sources only mention the castle in the year 1191, when Richard Lion Heart captured the island.
Климат
Киреньядағы жазғы Жерорта теңіз климаты (Кёппен климаттық жіктелуі Csa) ұзақ, құрғақ және ыстық жаздарымен, ал қыстары көңілді күн мен жаңбыр аралас болады. Киренья – Кипрдің жағажайлық аймағындағы ылғалды жерлердің бірі.
Экономика
Кирения Солтүстік Кипрдің туризм орталығы болып табылады. Әсіресе, порты жергілікті тұрғындар мен туристер жиі баратын кафелер, барлар және мейрамханалармен толы. 2009 жылы қалада 93 қонақ үй болды, оның тоғызы бес жұлдызды. 2000-шы жылдардың басында Аннан жоспарының Кипр үшін жағдай жасауына байланысты қала мен айналасында құрылыс шары болды. 2001 және 2003 жылдар аралығында құрылысқа берілген өтінімдер саны жылына үш еседен астамға өсті және қалада көптеген жылжымайтын мүлік шетелдіктерге сатылды. Құрылыс шары нәтижесінде көптеген тұрғын үй кешендері мен пәтерлер салынды. Қала он жыл бойы үлкен инвестицияларды қабылдады және әлі де инвестиция орталығы болып табылады. Дегенмен, 2000-шы жылдардың соңы мен 2010-шы жылдардың басында Солтүстік Кипрді қампқан экономикалық дағдарыс қалаға әсер етті және шағын кәсіпкерлер мен дүкен иелеріне өз бизнесін сақтау үшін үлкен қиындықтар тудырды. Экономиканың маңызды бөлігін казиноларды аралауға келген туристер құрайды, бірақ бұл жергілікті бизнеске міндетті түрде пайда әкелмейді. Тарихи портынан басқа, Киренияда 1987 жылы ашылған Кирения туристік порты деп аталатын тағы бір порт бар. Бұл порт Түркияға салыстырмалы түрде жақын орналасқандықтан Солтүстік Кипрдің маңызды көлік торабы болып табылады, сауда-саттық орталығы және пароммен келетін туристер үшін кіру қақпасы болып қызмет етеді. Ол Түркия мен Солтүстік Кипр арасындағы тауарлар мен туристер ағынына үлкен үлес қосты.
Мәдениет
Киренияда жыл сайын маусым айы бойы Кирения мәдениет және өнер фестивалі өтеді. Фестивальге Түркияның танымал топтары мен әншілері, мысалы Думан, Сертаб Эренер және Зюльфу Ливанели концерттерінен бастап, қаланың амфитеатрында және Рамазан Джемиль алаңында латын музыкасы мен регги, сондай-ақ Түркия театрлық топтарының қойылымдары, ток-шоулар, пьесалар мен мюзиклдер кіреді. 2012 жылы фестивальге 500 600 өнерпаз қатысты. Фестиваль UB40 және The Animals сияқты халықаралық орындаушыларды қабылдады, сондай-ақ Еуропадан көше суретшілерін шақырып, қойылымдар ұйымдастырды. Солтүстік Кипрде мәдени өмірді жандандыру мақсатында жергілікті музыканттарды қолдағандығы үшін фестиваль жоғары бағаланды. Қала әкімі Нидай Гунгерду кезінде фестиваль "Кирения мәдениет және өнер күндері" деп өзгертіліп, мамырдан қыркүйекке дейін өткізіле бастады. 2014 жылы қала "Алтын арал" халықаралық кинофестивалін қабылдады, бұл Солтүстік Кипрде өткен алғашқы мұндай шара болды. Фестивальде 20 түрік кипрлік және шетел фильмдері көрсетілді. Қалада түрлі музыкалық іс-шаралар ұйымдастырылады. Олардың бірі – жыл сайынғы Халықаралық Беллапаис музыка фестивалі, онда белгілі түрік кипрлік музыканттар, мысалы пианист Руя Танер және халықаралық музыканттар қатысады. Тағы бір шара – Беллапаис көктемгі музыка фестивалі, онда түрік кипрлік, түрік және халықаралық жеке тұлғалар мен ұйымдардың опералары мен классикалық музыка концерттері өтеді.
Білім
Қалада бес университет бар: Гирне американдық университеті, Кирения университеті, Final Халықаралық университеті және Кипр ғылым университеті. ARUCAD (Аркин шығармашылық өнер мен дизайн университеті).