Кіріспе

Латынша аббревиатурасы ежелгі Рим Республикасының үкіметін көрсетеді. SPQR, яғни Senatus PopulusQue Romanus (; ), – Рим Республикасының үкіметін білдіретін рәміздік фраза. Ол тасқа не металға қашалған ресми құжаттарда, ескерткіштер мен қоғамдық құрылыстардың ашылуында, сондай-ақ кейбір рим валютасында кездеседі. Толық фраза римдік саяси, құқықтық және тарихи әдебиеттерде, мысалы Цицеронның сөздерінде және Ливийдің «Қаланың құрылуы тарихы» (Ab urbe condita) еңбегінде қолданылған.

Аударма

Латын тілінде Senātus – "Сенат" деген мағынаны білдіретін дара жақ зат есім. Populusque – "Халық" деген мағынадағы Populus зат есімі мен "және" дегенді білдіретін, екі зат есімді байланыстыратын энклитикалық бөлшек que-ден құралған. Соңғы сөз, Rōmānus ("Римдік"), Senātus Populusque тұтастығын анықтайтын сын есім: "Рим Сенаты мен халқы", яғни бүкіл бірлік ретінде. Осылайша, бұл тіркес сөзбе-сөз "Рим Сенаты мен халқы" деп аударылады, немесе еркін аударғанда "Рим Сенаты және халқы" болады.

Тарихи контекст

Атақтың құрылған күні белгісіз, бірақ ол алғаш рет шамамен б.з.д. 80 жылдан бастап, соңғы республика кезеңінің жазуларында кездеседі. Бұрын Рим мемлекетінің ресми атауы, монеталарда көрсетілгендей, жай ғана РОМА деп аталған. Бұл аббревиатура соңғы рет Константин Ұлының (312–337 ж. билік еткен) монеталарында пайда болады, ол христиан дінін қолдаған алғашқы рим императоры еді. Аталған екі құқықтық тұлға – Сенат (Senātus) және Рим халқы (Populus Rōmānus) – біріктірілгенде егеменді болып саналады. Алайда, егер Populus жеке егемендікке ие болса, Сенат емес. Рим патшалығы тұсында ешқайсысы да егемендікке ие болған жоқ. Сондықтан, бұл тіркес Республиканың құрылуынан ертерек болмайды. Бұл қолтаңба Рим империясы кезеңінде де қолданылып келді. Императорлар, тіпті Сенаттың қаулылары (senātūs consulta) императордың қалауымен қабылданса да, де-юре халықтың өкілдері саналды. Populus Rōmānus рим әдебиетінде халықтың билігін білдіретін сөз. Римдіктер шетел мемлекеттерінің үкіметтерін атағанда, populus сөзін жеке немесе көпше түрінде қолданған, мысалы, populī Prīscōrum Latīnōrum – «Ескі Латин халқының үкіметтері». Rōmānus – римдіктерді ажырату үшін қолданылатын белгілі бір сөйлесім, мысалы, cīvis Rōmānus – «Рим азаматы». Рим халқы заң мен тарихта жиі кездеседі, мысалы, dignitās, maiestās, auctoritās, lībertās populī Rōmānī – «Рим халқының қадір-қасиеті, мәртебесі, билігі, бостандығы». Олар «populus līber» – «еркін халық» болды. Осы халықтың exercitus, imperium, iudicia, honorēs, consulēs, voluntās деген атаулары болды: «Рим халқының әскері, билігі, соттары, лауазымдары, консулдары және еркі». Олар ертедегі латын тілінде Popolus және Poplus деп аталып келді, сондықтан өздерін еркін және егемен деп ойлау салты терең бойға сіңген. Римдіктер барлық биліктің халықтан тарағанына сенген. Қазіргі заманғы саяси және әлеуметтік төңкерістерде кездесетін ұқсас тіл осы қолданыстан тікелей туындады деуге болады. Бұл контексте «халық» дегеніміз – бүкіл үкімет. Алайда, ол негізінен аристократиялық Сенатқа бөлінді, оның еркі консулдар мен преторлар арқылы іске асырылды, ал комиция центуриата – «ғасырлар жиналысы» – оның еркі трибундармен қорғалды. Император Коммод (180–192) өзінің сыйлықтары мен жаппай ойын-сауықтарын қаржыландыру үшін сенаторлық топқа салық салған, ал көптеген жазуларда дәстүрлі тәртіп оятатын түрде кері бұрылған (Populus Senatusque).

Ортағасырлық қолданыс

1184 жылдан бастап Рим коммунасы SENATVS P Q R атынан монета соқты. 1414 жылдан 1517 жылға дейін Рим Сенаты SPQR жазылған қалқан бейнеленген монеталар соқты.

Қазіргі заманғы қолданысы

Бенито Муссолини режимі кезінде SPQR көптеген қоғамдық ғимараттар мен қақпақтарға "Жаңа Рим империясы" ретінде оның диктатурасын насихаттау мақсатымен бейнеленді. Күні бүгін де SPQR Рим қаласының муниципалды елтаңбасында және ресми құжаттарда Рим коммунасының аббревиатурасы ретінде қолданылады. Итальяндықтар бұл аббревиатураны ұзақ жылдар бойы әзілде "Sono Pazzi Questi Romani" ("Бұл римдіктердің бәрі ақымақ") деп кеңейтіп келген. SPQR Италия армиясының Бас штабтың әскери командасының (Италия: Comando Militare Capitale) елтаңбасының да құрамына кіреді. Бизнес саласында, ағылшын тілді елдерде SPQR кейде әзіл ретінде "Кішкентай пайда, жылдам кіріс" деген мағынаны білдіреді, көбінесе мектепте латын тілін оқығандар қолданады.

Азаматтық сілтемелер

SPQx кейде муниципалды мақтаныш пен азаматтық құқықтарды бекіту ретінде қолданылады. Мысалы, Италияның Реджио-Эмилия қаласында SPQR елтаңбасында Senatus Populusque Regiensis дегенді білдіреді. "SPQ" үлгісінің қолданылуы расталған және хабарланған жағдайлар:
Қала Ел SPQ Латынша Қайда қолданылған Alkmaar SPQA Вааг ғимаратының қасбетінде. Амстердам SPQA Senatus Populusque Amstelodamensis және кейбір көпірлерде. Антверпен SPQA Senatus Populusque Antverpensis Антверпен қалалық әкімдігінде және басқа да қоғамдық ғимараттар мен мектептерде. Ascoli Piceno SPQA Senatus Populusque Asculum Асколи Пиченодағы Пьяцца дель Пополоның оңтүстік лоджиясының үстіндегі қабырғада. Базель SPQB Senatus Populusque Basilea Веберн Бруннендегі Стейненворштадтта. Беневенто SPQB Болонья SPQB Senatus Populusque Bonononiensis Нептун фонтанында, Болонья. Бремен SPQB Бремен қалалық әкімдігінде. Брюгге SPQB Өзінің елтаңбасында. Брюссель SPQB Senatus Populusque Bruxellensis (қаланың) немесе Senatus Populusque Belgicus (елдің) Сот сарайында, La Monnaie басты сахнасында және Palais de la Nation Бельгия Сенатының жартылай палатасының төбесінде бірнеше рет кездеседі. Капуа SPQC Катания SPQC Шахталардың қақпақтарында кездеседі. Чикаго SPQC Senatus Populusque Chicago Джордж Н. Лейтон Кук округінің қылмыстық сотының ғимаратында. Дублин SPQH Senatus Populusque Hibernia 1769 жылы салынған қала ғимаратында. Флорианполис SPQF Фрейзинг SPQF Қалалық әкімдік есігінің үстінде. Гент SPQG Senatus Populusque Gandavensis Опера, театр және басқа да маңызды ғимараттарда. Голландиялық көтеріліс кезінде 1583 жылы Гентте соғылған монеталардың қалқанында жазылған. Гроньен SPQG Der Aa kerk кіреберісінің үстінде. Гаага SPQH Корольдік Шоубургтегі сахнаның үстінде. Гамбург SPQH Гамбург қала үйінің есігінде. "Гроте Маркт" қала үйінің бетінде Хановер Харлем SPQH. Хасселт SPQH Кортрейк SPQC Senatus Populusque Cortoriacum Қалалық әкімдік. Краков SPQC Senatus Populusque Cracoviensis Вавель қамалындағы Ваза қақпасының үстінде. Ла Плата SPQR қала сыртындағы ескерткіште "casco urbano". Леуварден SPQL Senatus Populusque Leovardia Мэрлік тізбесінде. Ливерпуль SPQL Senatus Populusque Liverpudliensis Сент-Джордж залында түрлі алтын есіктерде. Лондон қаласы SPQL Senatus Populusque Londiniensis Қаланың елтаңбасының тарихи нұсқаларында. Любек SPQL Senatus Populusque Lubecensis Холстенторда. Люцерн Мадрид SPQM Senatus Populusque Matritensis Аполло бұрқағында (Мадрид), 1780 жылы салынған. Милан SPQM Киелі Рим императоры Карл V Миланда S P Q Mediol Optimo Principi деген жазуы бар монета соқты. Модика SPQM Елтаңбасында. Мольфетта SPQM Елтаңбасында. Неаполь SPQN Senatus Populusque Neāpolis Масаниеллоның 1647 жылғы көтерілісі кезінде жасалған монеталардағы қалқанға жазылған. Гербінде Noto SPQN Senatus Populusque Netum және Нюренберг соборының қасбетінде. Нюренберг SPQN Senatus Populusque Norimbergensis Карл көпірінде (қаланың ішкі бөлігіндегі Пегниц өзені арқылы өтетін негізгі көпірлердің бірі). Оденбург SPQO Senatus Populusque Odenburgensis Базар алаңының жанындағы су сорғысында. Оломоуц SPQO Палермо SPQP Пенне, Абруццо SPQP Солотурн SPQS Senatus Populusque Solodori Қасиетті Урсус және Виктор соборында. Террачина SPQT Тиволи, Лацио SPQT Торунь SPQTSenatus Populusque Thorunensis Қалалық әкімдік. Валенсия SPQV Senatus Populusque Valentinus Бірнеше жерлерде және ғимараттарда, соның ішінде Жібек биржасы мен Валенсия университетінің тарихи ғимаратында. Вервьерс SPQV "Гранд Театр" театрында. Вена SPQV Senatus Populusque Viennensis Шёнбрунн сарайында.

Танымал мәдениет

SPQR көбінесе Рим империясы мен Рим республикасын бейнелеу үшін, мысалы, бейне ойындар мен фильмдерде қолданылады. 2000 жылғы "Гладиатор" фильмінде Рим генералы Максимустың (Рассел Кроу сомдаған) иығына "SPQR" татуировкасы салынған, ол құлдыққа сатылғаннан кейін оны сызып тастайды.