Кіріспе

жоқ (2021) кедейлік = gini = 31.5 (2022, Eurostat) hdi = labour = occupations = орташа жалпы жалақы = €995 / $1053 айлық (тамыз, 2023) орташа таза жалақы = €799 / $845 айлық (тамыз, 2023) өнеркәсіптер = болат, алюминий, ауыл шаруашылығын өңдеу, тұтыну тауарлары, туризм экспорт = $2.502 млрд (2021 est.) Экспорттық тауарлар = Мыс кені, алюминий, электр энергиясы, кептірілген балдырлар, таңбаланған дәрі-дәрмектер, қорғасын, темір сынықтары, ағаш. Экспорттық серіктестер = Импорт = $3.637 млрд (2021 ж. Импорттық тауарлар = Тазартылған мұнай, машиналар, таңбаланған дәрі-дәрмектер, демалыс қайықтары, темекілер. Импорттық серіктестер = ағымдағы есеп = -540.073 миллион доллар (2021 ж. Жоғарғы деңгейдегі халықаралық стандарттар бойынша, бұл елдегі экономиканың дамуы мен дамуы үшін маңызды фактор болып табылады. Черногория Дүниежүзілік сауда ұйымына 2012 жылғы 29 сәуірде қосылды. Черногория 2017 жылғы 5 маусымда Солтүстік Атлантика келісім ұйымына қосылды.

Тарих

1852 жылы құрылған салыстырмалы түрде кішігірім княздік ретінде Черногорияның экономикасы бастапқыда толығымен ауыл шаруашылығына негізделген, бірақ ол XX ғасырдың басында өнеркәсіптік экономиканы дамыта бастады. Өсімге халықтың аздығы, шикізаттың жетіспеушілігі, көлік желісінің дамымауы және ішкі және халықаралық инвестициялардың салыстырмалы түрде төмен деңгейі кедергі келтірді. Черногорияда алғашқы өнеркәсіптік кәсіпорындар ағаш өңдеу зауыттары, мұнай өңдеу зауыты, сыра өндіру зауыты, тұз өндіру зауыты және электр станциялары болды. Экономикалық даму бірнеше соғыстармен, соның ішінде Бірінші Балқан соғысы (1912-13), Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914-18) және Екінші дүниежүзілік соғыс (1939-45) тоқтатылды. XX ғасырдың бірінші жартысында Черногорияның экономикалық белсенділігіне ауыл шаруашылығы басым болды.

Югославия дәуірі

Черногория экономикасы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін едәуір дамыды, өйткені ел Югославия Социалистік Федеративтік Республикасына қосылды және қарқынды урбанизация мен индустрияландыру кезеңін бастан кешірді. Оның өнеркәсіптік секторына электр энергиясын өндіру, болат және алюминий өндіру, көмір өндіру, орман шаруашылығы мен ағаш өңдеу, тоқыма және темекі өндірісі кірді, ал халықаралық сауда, кеме қатынасы және туризм 1980 жылдардың аяғында маңызды болды.

Югославиядан кейінгі кезең

1990 жылдардың басында Югославия тарағаннан кейін, Черногорияның бүкіл өнеркәсіптік өндіріс жүйесі құлдырап, көптеген тауарлардың жетіспеушілігіне және олардың бағасының көтерілуіне әкелді. Сербиямен саяси одақтастығы және оңтайлы географиялық орналасуы, Адриатика теңізіне қолжетімділігі және Скодар көлі арқылы Албанияға кеме қатынасы арқасында Черногория 1990 жылдары контрабанда қызметінің орталығы болды. Әсіресе, бензин мен темекі контрабандасы ел ішінде заңдастырылған тәжірибеге айналды.

Сербиямен мемлекеттік одақтың бұзылуы

1997 жылы Мило Джуканович Черногорияның билік басындағы партиясы - Черногорияның Демократиялық Социалистер партиясын қолға алды және Сербиямен саяси байланыстарды үзіп бастады. Ол Черногория экономикасының жалпы құлдырауына Сербия президенті Слободан Милошевичтің саясатын кінәлады. Қайта өркендеген инфляция Черногория үкіметін экономиканы "долларландыруға" және неміс маркасын өзінің басым валютасы ретінде қабылдауға мәжбүр етті. Бұл экономикалық саясат 2003 жылы екі ел арасындағы қарым-қатынасты федеративтік республикадан Сербия мен Черногорияның әлдеқайда еркін саяси одағына қайта қарауға әкелді, онда Черногория үкіметі өздерінің экономикалық саясатына жауапкершілік алды. Одақ ұзаққа созылмады және 2006 жылы 21 мамырда Черногория халқы референдум арқылы Сербиядан тәуелсіздігін жариялауға дауыс берді.

Ағымдағы экономика

Тәуелсіздік туралы референдумнан кейін Черногория экономикасы қызмет көрсету секторын ерекше атап көрсетуге дамыды, оның мақсаты элиталық туристік бағыт болу және Еуропалық Одаққа кіру процесін жүргізу. Аймақтың туристік бағыты ретінде дамуына ықпал ететін ірі инфрақұрылымдық жобаларға шетелдік инвесторларды тарту бойынша жұмыстар жалғасуда. Черногория 2006 және 2007 жылдары жылжымайтын мүлік бумын бастан кешірді, бай ресейліктер, британдықтар және басқалар Черногория жағалауында мүлік сатып алды. 2008 жылы Черногорияға Еуропадағы басқа елдерге қарағанда, жан басына шаққанда шетелдік инвестиция көп түсті. 2012 жылдың бірінші жартысында Черногория тауарлар, негізінен металдар, 182,3 млн. евроға экспорттады, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 14,6% төмен. Оның негізгі экспорттық серіктестері Хорватия, Сербия, Босния мен Герцеговина және Венгрия. 2012 жылдың бірінші жартысында Черногорияның импорты, негізінен азық-түлік, мұнай және электр энергиясы 864,9 млн. евроға жетті, бұл 2011 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 2,6%-ға артық. Оның негізгі импорттық серіктестері Сербия, Грекия және Босния мен Герцеговина. 2022 жылы Черногорияда тіркелген компаниялардың саны ең көп қызмет көрсету саласы болып табылады, онда 15 496 компания бар, содан кейін бөлшек сауда және көтерме сауда саласы тиісінше 11 200 және 6 839 компаниямен.

Қаржылық

Черногорияның Орталық банкі 2001 жылы құрылды және көп ұзамай 2002 жылы наурызда еуроны ел валютасы ретінде қабылдады. Черногорияның банктік секторында шетелдік капиталдың елеулі үлесі бар. Черногория банктері жеке және корпоративтік банктік өнімдерді бір шатыр астында ұсынады және олардың көпшілігі резидент еместерге, әдетте, жеке тұлғаларға да, заңды тұлғаларға да есеп береді. 1993 жылы құрылған Черногория қор биржасы 2011 жылы бірігіп, елдегі жалғыз қор биржасы болып қалыптасқаннан кейін нығайтылды. Ол бірнеше қаржы институттарына тиесілі.

Инфрақұрылым

2007 жылғы Ұлы рецессияда экономикалық өсім баяулады, өйткені бірнеше инфрақұрылымдық жобалар, мысалы, Велика Плажа, Ада Бояна, Булгарица, Jaz Beach дамыту, Бар Болжаре автожолының құрылысы және жаңа электр станциялары кейінге қалдырылды. Бар порты елдің теңіз саудасымен негізгі байланысы болып табылады. Оның терминалы боксит пен басқа да кендерді, астық, ағаш өнімдерін, сірке қышқылын және мұнай туындыларын ірі көлемде тасымалдауға маманданған. 2019 жылы оның рұқсат етілген су ағыны 12,8 млн. деп есептелді және саудаға қызмет көрсету үшін бірнеше жеке қоймалар бар. Бари мен Анконадан RoRo қозғалысы 400 м ұзындықтағы және 4 м мен 5,9 м аралығындағы су тереңдігі бар операциялық кемежай арқылы жүргізіледі.

Өнеркәсіп

2007 жылғы рецессия бастапқыда 1969 жылы салынған және Черногорияның ішкі жалпы өнімінің ең үлкен үлесін қосқан Подгорица алюминий зауыты үшін қиын болды. Зауыт алғаш рет 2005 жылы Олег Дерипасканың En+ Group компаниясына сатылып, 2013 жылы банкроттыққа ұшырады және 2014 жылы жергілікті магнаты Веселин Пейовичтің Uniprom компаниясына сатылды.

Туризм

300 км жағалауы бар, таулар арқасында орналасқан Черногория өзінің жақсы демалыс орны екенін дәлелдейді және Черногорияның ЖІӨ-нің шамамен 25%-ын құрайды. 2020 жылы COVID шектеулері Черногорияның ЖІӨ-нің 15% -ға төмендеуіне және 2021 жылы қалпына келуден бұрын туристік секторда жоғары жұмыссыздыққа ұшырауына әкелді. Черногория туристерді тарту үшін сәнді және жоғары деңгейдегі жобаларды ұнатады, бұл нысандарды құру үшін шетелдік инвестицияларды ынталандырады.

Энергия

Elektroprivreda Crne Gore (EPCG) - негізінен мемлекеттік күмісті және электр энергиясын өндіруші және таратушы, оған екі ірі гидроэлектр станциясы мен көмірмен жұмыс істейтін жылу электр станциясы бар. Екі жел электр станциясы жұмыс істейді, олар - Крново және Можура жел электр станциялары, барлығы 118 МВт энергия өндіреді. 2023 жылдың маусым айында APCG 54,6 МВт өндіретін Gvozd жел электр стансасын салу үшін 82 млн. евро қаржы алды. 2023 жылы Черногория 200 млн. еуроға жуық электр энергиясын экспорттады (2022 жылы 140 млн. еуро), бұл елдің ең ірі экспорттық тауары болды.

Ауыл шаруашылығы

2006 жылдың шілдесінде, Еуропалық Одаққа интеграция алдында, Егіншілік, орман және су шаруашылығы министрлігі Черногорияның ауыл шаруашылығы мен ауылдық даму стратегиясы бойынша Еуропалық Одақ қаржыландыратын жобаны зерттеу құжатын жасады. Черногорияның Статистикалық басқармасы 2021 жылдың қарашасында өзінің деректерін Еуропалық комиссия қабылдауға болатын форматта қалай жинау керектігін үйренді. 2010 жылдан бастап ЕО мен Черногория арасындағы ауыл шаруашылығы тауарларының сауда қатынастары ЕО-Черногория тұрақтандыру және қауымдастық келісіммен реттеледі және Черногориядан шығарылған барлық ауыл шаруашылығы өнімдері, мал еті, қант және шараптан басқа, ЕО-ға баж салығынан босатылуы мүмкін. Еуропалық Одақтың Черногориямен ауыл шаруашылығы азық-түлік саудасында үлкен артықшылық бар, ал ет, сүт өнімдері мен азық-түлік өнімдерін экспорттайды. Еуропалық Одақ негізінен Черногориядан саңырауқұлақтар, шарап және май сияқты көкөністерді импорттайды. ЕО ауыл шаруашылығы және ауыл шаруашылығын дамыту бас дирекциясы 2019 жылдың наурыз айында ауыл шаруашылығының Черногорияның ЖІӨ-дегі үлесі 8%-ды құрағанын хабарлады. Ауыл шаруашылығы жерлері жалпы көлемнің 38% құрайды. Жағалау аймағында зәйтүн және цитрус өсіріледі, ал орталық аймақтарда маусымдық көкөністер мен темекі өсіріледі. Еліміздің солтүстігінде фермалық шаруашылықта тұяқты жануарлар басым. Жердің басым бөлігі жайылым мен шөптесін жерлерден тұрады. 2009-2019 жылдар аралығында Дүниежүзілік банк Черногорияның институционалдық дамуы мен ауыл шаруашылығын нығайту жобасы деп аталатын даму жобасына үлес қосты, оның нәтижесінде (басқа ерекшеліктермен қатар) азық-түлік қауіпсіздігі жүйесі ЕО талаптарына сай жетілдірілді, Бар портында ветеринариялық және фитосанитариялық бақылаулармен шекаралық инспекциялық бекет құрылды, электронды шаруашылық тізілімі құрылды, шаруашылықтар мен азық-түлік мекемелерін жіктеу процедуралары ЕО нормаларына сәйкес аяқталды және Подгорицадағы ветеринариялық диагностикалық зертхана ISO 17025 талдау әдістері бойынша аккредиттелген.

Ең төменгі жалақы

Ең төменгі жалақы 288,10 еуроға дейін жеткеннен кейін, 2019 жылы 331,30 еуроға дейін аздап өсті, 2022 жылы 532,50 еуроға дейін, ал жыл сайын 6 390 еуроға дейін көтерілді.

Салық салу

2022 жылы ҚҚС-тың стандартты ставкасы 21% болады, кейбір нысандар 7% құрайды және бұл ЕС-тің нұсқауларына сәйкес келеді. 2023 жылдан бастап жеке тұлғалардың айлық жалпы табысы 700 евродан жоғары болса, 9% салық ставкасы қолданылады, ал айлық табысы 1000 евродан жоғары болса, 15% салық ставкасы қолданылады. Монтенегро муниципалитеттері ұлттық салық ставкасының 13-15 пайызына тең табыс салығы үстемесін қолданады. Әлеуметтік қамсыздандыру шығыны 15,5% құрайды, оның 6% -ын қызметкер көтереді.