Кіріспе
Қырым хандығы ханы (1644-54) Ислам III Гәрәй (1604 - 10 шілде 1654) - ағасы Мехмед IV Гәрәйдің билігін тоқтатып, он жыл бойы (1644-1654) Қырым хандығының ханы болды. Ол Польшаға қарсы қазақтардың Хмельницкий көтерілісі кезінде хан болды.
İslâm III Giray (; 1604 – 10 July 1654) was khan of the Crimean Khanate for ten years (1644–1654), interrupting the reign of his brother Mehmed IV Giray. He was khan during the Khmelnytsky uprising of the Cossacks against Poland.
Ата-бабалары мен ерте өмір
Ол I Селямет ханның (1608 - 1610) көптеген ұлдарының бірі болды, оның үшеуі хан, төртеуі хан аталары болды. Селамет І Гирэйді қараңыздар. Оған еріп, оның кіші інісі IV Мехмед билік құрды. Оның ешбір ұлы хан болған жоқ. Кейінгі хандар негізінен оның бауыры Бахадирден тараған. Қанибек Гәрәйдің (1628-1635) екінші билігі кезінде ол Польшада тұтқын болған. 1637 немесе 1638 жылы ол Буджак Ордасын Крымға қайтарып әкелді. 1639 - 1640 жж. қыста ол түрік галереяларына 8000 украин құлын ұстап әкелді. 1641 жылы Бахадирдің орнын өзінің және Исламның ағасы IV Мехмед басқарды, бірақ Ислам одан үлкен еді. Ислам Түркияға барып, Дарданелл өзенінің батыс жағындағы Султания деп аталатын жерге қоныстанды.
Билік
1644 жылы Осман сұлтаны Исламның ағасы IV Мехметті қызметтен алып, Исламды таққа отырғызды. Ислам кіші інісі Киримді калга етіп тағайындады. Нүредин ретінде ол ағасы Мұбарактың ұлы Газиді жалғастырды. 1651 жылы Кирим Берестечко шайқасында қаза тауып, оның орнына Гази тағайындалды. Жаңа нуреддин Адил болды. Қирым, Мұбарак, Әділ хандардың аталары болды. Ислам - құрылысшы және табысты әкімші ретінде есте қалады. Ол асыл тұқымды емес адамдарды klan басшыларына қарсылық көрсетпей тағайындады. Украиналық көтеріліс туралы төменде қараңыз. 1654 жылы ол табиғи себептермен қайтыс болды.
Хмельницкий көтерілісі
Польшаға қарсы Запорожье казактарының Хмельницкий көтерілісі 1648 жылдың қаңтарында Хмельницкий казактардың гетманы болғанда басталды. Наурыз айында Хмельницкий Қырымға барып, поляктарға қарсы одақ құрды. Бұл оған көбінесе Тоғай бидің қол астында қосымша ат әскерін берді. Поляктар одақты бөлуге тырысты, кейде сәттілікпен. 1648 жылы Хмельницкийдің жорығында қырымдық атты әскері онымен бірге болды. Келесі жылы Ислям Зборив шайқасында (1649) жеңіске жетті. Тартылған татарларға өздері өткен елді қиратуға рұқсат берілді. Кейбіреулер Ислям поляктардан пара алып, негізінен казак аумағын қиратты деп айтады. 1651 жылы поляктар үлкен әскер жіберіп, Берестечко шайқасында жеңіп шықты, өйткені татарлар даладан қашып кетті. Хмельницкий олардың артынан жүгіріп, біршама уақыт Исламның тұтқынында болды. 1652 жылы Батих шайқасынан кейін казактар поляк тұтқындарын татарлардан сатып алып, соларды сойып тастады. Хауорт 1653 жылы Исламның Бар мен Каминец маңындағы елді қиратып, төлем алғаннан кейін кеткенін айтады. Басқа дереккөздерде Іслам Жванец шайқасында шамамен сол уақытта болған. 1654 жылдың қаңтарында Переяслав келісімінің негізінде казактар Ресейдің үстемдігін қабылдады, осылайша орыс-поляк соғысын туғызды (1654 - 1667). Ислам көп ұзамай қайтыс болды.
Бастапқы дереккөздер мен төменгі жазбалар
Генри Хойл Хауорт, Моңғолдар тарихы, 1880 (sic), 2-бөлім, 547 552 б. Өте ескі және кейбір жерлерінде дұрыс емес болуы мүмкін.