Кіріспе
10 ғасырдағы қараиттік догматик және экзегет Якуб Киркисани (шамамен 890 960 ж.) (ابو یوسف یعقوب القرقسانی ʾAbū Yūsuf Yaʿqūb al Qirqisānī, Yaʿqov ben Yiṣḥaq haQarqesani) - X ғасырдың бірінші жартысында өркендеген қараиттік догматик және экзегет. Оның шығу тегі белгісіз. Оның аталық есімі "Исаак" және "Жүсіп" текнонимдері тек Киелі кітаптың патриархтарының (Құнияны қараңыз) шежіресін ғана көрсетеді, ал оның тегі Сирияның шығысындағы ежелгі Цирцецийге немесе Бағдадқа жақын Каркасанға қатысты деп есептеледі, бірақ бұл жерде де, сол жерде де қараиттер қауымы жоқ. Ол Таяу Шығыстың барлық жерлерін аралап, ислам білімінің орталықтарына барып, сол білімдерін жақсы білген. 937 жылы Қирқисани еврей ережелері туралы араб тілінде Кітаб әл Анвар вал Марақиб (کتاب الانوار والمراقب, еврейше Сефер ха Ме'орот, немесе Сефер ха Маор) деген атпен Кітаб әл Шараи (Сефер Мицвот Гадол) деген атпен және аль Рияд вал Хадаик (Сефер ха Ганним мы Пардесим, немесе Сефер ха Ниццзаним) деген атпен Тораның заңдармен айналыспайтын бөліктері туралы түсіндірме жазды.
Jacob Qirqisani (c. 890 – c. 960) (ابو یوسف یعقوب القرقسانی ʾAbū Yūsuf Yaʿqūb al Qirqisānī, Yaʿqov ben Yiṣḥaq haQarqesani) was a Karaite dogmatist and exegete who flourished in the first half of the tenth century. His origins are unknown. His patronym "Isaac" and teknonym "Joseph" reflect no more than the genealogy of the biblical patriarchs (see Kunya), while his surname has been taken as referring to either ancient Circesium in eastern Syria, or Karkasān, near Baghdad, though no Karaite community is known in either place. He seems to have traveled throughout the Middle East, visiting the centers of Islamic learning, in which he was well versed. In 937 Qirqisani wrote an Arabic work on the Jewish precepts—under the title Kitāb al Anwār wal Marāqib (کتاب الانوار والمراقب, known in Hebrew as Sefer ha Me'orot, or Sefer ha Ma'or), with the subtitle Kitab al Shara'i (Sefer Mitzvot Gadol)—and a commentary entitled al Riyad wal Hada'iq (Sefer ha Gannim we Pardesim, or Sefer ha Nitztzanim), on those portions of the Torah which do not deal with the laws.
Кітап әл-Анвар
Киркисанидің "Китаб әл Анвар валь маррақиб" кітабының бірінші томы ең маңызды болып табылады, ол қараизмнің дамуына қатысты құнды ақпаратты ғана емес, сонымен қатар раввиндік иудаизмдегі көптеген сұрақтарға да жарық түсіреді. Ол он үш трактатты қамтиды, олардың әрқайсысы тарауларға бөлінген, ал алғашқы төрт трактат бүкіл жұмыстың кіріспесін құрайды. Он сегіз тараудан тұратын алғашқы трактатта Киркисани еврей діни қозғалыстарының дамуын жан-жақты қарастырады, ол үшін ол тек өзінен бұрын өмір сүрген Дәуіт ибн Меруан әл-Мұққамас сияқты еңбектерінен ғана емес, сонымен қатар өзі қозғалған білімді ортадағы жеке тәжірибелерінен де материал алған. Секталардың тізімі хронологиялық тәртіппен берілген, олар самариялықтардан басталып, Даниил ал Кумиси құрған сектамен аяқталады. Киркисани раввиниттерді Еробоғам құрған яһуди сектасы деп жариялайды, бірақ ол Екінші ғибадатхананың уақытына дейін пайда болған жоқ. Оларға қарсылық ретінде, Садок, Сокхолық Антигонның шәкірті және бір сектаның (садукейлер немесе ессейлер) негізін қалаушы, діни тақырыптар туралы шындықтың бір бөлігін ашқан, ал Анан бен Дәуіт бәрін ашқан. Алайда, Қирқисанидің Ананға деген құрметіне қарамастан, ол көп жағдайда оның ережелерді түсіндіруімен келіспейді.
Христиан дінінің көзқарасы
Қирқисани яһудилік секталардың арасында христиандықты да қамтиды. Үшінші трактатта (тарау. XVI) Ол былай дейді: "Христиан дінінің қазіргі қалыптасқан түрі Исаның ілімдерімен еш байланысы жоқ". Киркизанидің айтуынша, оның заманындағы христиан діні Исаның құдайлық құдіретін және өзінің пайғамбарлық рухын елші Пауылдан бастау алған. 613 өсиетті орындаудың қажеттілігін жоққа шығарған және дін кішіпейілділіктен тұрады деп үйреткен Пауыл еді; және Никеяның бірінші кеңесі Заңда, Евангелиеде немесе Елшілердің ісінде кездеспейтін ережелерді қабылдады.
Философия және теология
Қирқисани бірінші трактаттың үлкен бөлігін раввиндік иудаизмге шабуыл жасауға арнаған. Соңғы тарауда ол өз заманындағы караизмнің рухани жағдайы туралы қайғылы сурет салады. "Сіз барлық мәселелерде бірдей пікірде болатын екі қараитты таба алмайсыз; кез келген мәселеде олардың әрқайсысының пікірлері өзгеше болады". Ол караиттердің раввиндік әдебиеттерді зерттемеуіне өкініш білдіреді, өйткені, оның айтуынша, бұл оларға раббаниттермен айтыс-тартысқа қару-жарақ береді. Мұнда Киркисани хаггади және хекхалот әдебиеттерінде жиі кездесетін қайшылықтарға нұсқайды, мысалы Шиур Кума, ол раббаниттерге қарсы шабуылда жиі қолданылады. Екінші трактатта жиырма сегіз тараудан тұратын, діни мәселелерді зерттеуде сын әдістерін қолдану міндеті талқыланады. Қирқисани ғылымдарды зерттеуге қатты сенетін алғашқы қараит және ол тәуелсіз зерттеу мен зерттеудің негізгі қағидасын қабылдаса да, диалектика мен философияның демонстративтік ғылымдарына қарсы болғандарды сынға алады. Ақыл - бұл сенімнің әрбір тармағы негізделген және барлық білім ағып жатқан негіз. Жиырма үш тараудан тұратын үшінші трактат жауыз діни секталар мен христиан дінін сын көзбен қарастырады. Он жетінші және он сегізінші тарауларда Киркисани метемпсихоз ілімін жоққа шығарады, бірақ оның өкілдері арасында осы тақырыпта еңбек жазған Анан да болды. Қирқисани үшін, Мұтазили мутакаллимунда балаларды жазалау туралы көп талқыланған мәселенің шешімі метемпсихоз ілімінде емес, болашақ әлемде балаларға осы әлемдегі азаптары үшін өтемақы беріледі деген сенімде. Төртінші трактатта Киркисани 68 тарауда белгілі бір діни ережелерді түсінуге көмектесетін негізгі қағидаларды түсіндіреді. Қалған трактаттар жүйелі түрде орналастырылған ережелердің өздеріне арналған. Қирқисани Анан, Бенджамин Нахаванди және Даниэль аль Кумиси сияқты ертедегі караиттердің пікірлерін келтіреді, бірақ ол көбінесе оларды жоққа шығарады. Ба'але хаРиккуб немесе Караит заңын түсіндірушілерге жататын ол инцест заңдарына қатысты көзқарасында ерекше қатал және ол замандасы Раббанит Якуб бен Ефрем әл Шамидің өз бауырының немесе әпкесінің қызымен некеге тұруына рұқсат берген пікіріне қарсы.
Қолжазбалар
Кітап әл-Анвардың көп бөлігі және Әл-Рияд вал Хадаик кітабының басы әлі күнге дейін қолжазба түрінде Ресей Ұлттық кітапханасындағы Абрахам Фиркович жинағында (No. 1142 1444) деген шешімге қол қойды. "Китаб әл-Анвардың" алғашқы трактатын еврей секталарымен айналысатын Абрахам Харкави археологиялық қоғамның шығыс секциясының естеліктерінде жариялады (viii. 1849 ж.) жазған. Жеті трактаттың түрлі фрагменттері (ii. vi, viii, ix. 12) Бұл кітаптар Британ мұражайында (Шығыстың қолжазбалары. Жоқ. 2,524, 2,526, 2,578 2,582) деген шешімге келді. Оларды XVII тараудың мәтінін жариялаған Сэмюэл Абрахам Познанский талдады. және XVIII. үшінші трактат, метемпсихоз ілімімен айналысу, және тарау xxxv. бесінші трактаттың, онда Qirqisani ол еврей әліпбиінен басқа жазба кітаптарды оқып рұқсат етіледі деген сұраққа қарайды (Kohut Memorial Volume, pp. 435462; Штейншнайдер Фестшрифт, б. 195 және т.б.). Христиан дінін сынға алған үшінші трактаттың он алтыншы тарауының мәтінін Хартвиг Хиршфельд өзінің хрестоматиясында (Араб хрестоматиясы еврей таңбаларымен (1892)) жариялады. Штайншнайдер алтыншы трактаттың алғашқы тарауы деп санайтын, құдайдың бар екендігіне дәлелдемелермен басталатын, Киркисанидің Он өсиет туралы диссертациясы Bibliothèque Nationale (No. 755) деген сөздермен толықтырылсын. Кітап әл-Анвар мен Әл-Рияд вал Хадаик екеуі де қысқартылды, біріншісі белгілі Мұса бен Сүлеймен халеви. Харкави цитаталардан Киркисанидің Киелі кітапты араб тіліне аударғанын, Әйүп кітабы мен Екклесиаст кітабына түсініктеме жазғанын және таһид "Алланың бірлігі" туралы Кітап әл Таһид жазғанын айтады.