Кіріспе

1920 жылғы Ұлыбритания Парламентінің актісі

1920 жылғы Ирландия Үкіметі туралы акт Ұлыбритания Парламентінің актісі болды. Актінің толық атауы "Ирландияны жақсы басқаруды қамтамасыз ету туралы акт" еді; ол сондай-ақ төртінші үй басқару туралы заң жобасы немесе (дәл емес) төртінші үй басқару туралы акт ретінде және бейресми түрде Бөлу актісі ретінде белгілі. Акттің мақсаты Ирландияны екі өздік басқару құрылысына бөлу болды: алты солтүстік-шығыс округі "Солтүстік Ирландияны", ал елдің басым бөлігі "Оңтүстік Ирландияны" құрайтын еді. Екі аймақ та Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің құрамында қалатын болды және олардың болашақта Ирландия Кеңесі арқылы қайта бірігуі қарастырылды. Акт 1920 жылдың қараша айында британдық парламентте қабылданды, желтоқсанда патшалық бекітілуді алды және 1921 жылдың 3 мамырында күшіне енді. Кішірек Солтүстік Ирландия құрылды, өзін-өзі басқарушы үкіметке ие болды және Ұлыбританияда қалды. Үлкен Оңтүстік Ирландияның көптеген азаматтары мойындамады, олар оның орнына Ирландияның тәуелсіздік соғысы кезінде жарияланған Ирландия Республикасын мойындады. Бұл қақтығыс 1921 жылдың желтоқсанында Англо-Ирландия шартына әкелді. Шартына сәйкес, Ирландия 1922 жылдың желтоқсанында Ұлыбританиядан шығар еді (Солтүстік Ирландияның Ұлыбританияда қалу опциясы болды, ол дереу пайдаланылды) және Ирландия еркін мемлекетіне айналды, ол кейіннен бүгінгі Ирландия Республикасына айналды. Осы акті бойынша Солтүстік Ирландия үшін құрылған институттар 1972 жылы британдық парламент оларды тоқтатқанға дейін жұмыс істеді. Солтүстік Ирландияда әлі де күшінде болған актінің қалған ережелері 1998 жылғы Ұлы жұма келісімінің шарттарына сәйкес жойылды.

Өмірбаян

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Ирландияға шектеулі аймақтық өзін-өзі басқару, яғни «Үй билігі» беру үшін әртүрлі талпыныстар жасалды. 1886 жылғы Бірінші «Үй билігі» туралы заң жобасы Либералдық партияның «Үй билігі» қағидасы бойынша араздасуына байланысты Палаталар палатасында жеңіліске ұшырады, ал 1893 жылғы Екінші «Үй билігі» туралы заң жобасы, Палаталар палатасынан қабылданғаннан кейін Лордтар палатасы вето құқығын қолданды. 1912 жылы Ирландия парламенттік партиясы ұсынған Үшінші «өзін-өзі басқару» туралы заң жобасы 1911 жылғы Парламент Актісі қабылданғаннан кейін вето құқығынсыз қабылдануы мүмкін болды, бұл Лордтардың заң жобаларын ветолау құқығын жойды. Олар тек екі жылға кейінге қалдырыла алатын еді. Ирландияда азаматтық соғыс қаупі сақталып тұрғандықтан, король Георг V 1914 жылдың шілде айында Букингем сарайында конференция шақырды, бірақ ирланд ұлтшылдары мен юнионистерінің басшылары келісімге келе алмады. Ирландиялық ұлтшылдардың (барлық Ирландия үшін «Үй билігін» талап етуі), либералдардың қолдауымен, және консерваторлардың қолдауымен Ирландиялық юнионистердің, Үлстер провинциясының көп бөлігін немесе барлығын құрамынан шығару туралы талаптары бойынша дау-жанжалдар жалғасты. Келісімге жету үшін британ үкіметі түзету жобасын ұсынды, ол Үлстерді Актінің күшіне енуінен уақытша шығаруға мүмкіндік беретін еді; бірақ бұл екі тараптың да қанағаттандыруын қамтамасыз етпеді және Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін жағдай өзгермеді. Ұлыбритания соғысқа қатысқаннан кейін бірнеше апта өткен соң, Акт патшалық мақұлдау алды, ал түзету жобасы тоқтатылды. Дегенмен, 1914 жылғы тоқтату Актісі (сол күні патшалық мақұлдау алған) Еуропалық соғыстың қысқа болады деп күтілген мерзіміне дейін күшіне енуі тоқтатылатынын білдірді.

Ирландиядағы оқиғалар

Ұлы соғыс кезінде ирландия саясаты мүлдем басқа бағытқа бұрылды. 1916 жылғы Пасха көтерілісі, британ үкіметінің одан кейінгі реакциясы және 1918 жылғы міндетті әскери қызмет дағдарысы сияқты бірнеше оқиғалар ирландия саясатының жағдайын өзгертті және «Синн Фейн» партиясының ирландиялық ұлтшылдықтың басты дауысына айналуына себеп болды. «Тәуелсіз, егемен Ирландияны» жақтаған «Синн Фейн» 1918 жылғы жалпы сайлауда аралдағы 105 парламенттік орынның 73-ін жеңіп алды. Оның сайланған өкілдері өздерінің – «Дэйл Эйрейн» парламентін құрды, ол елдің тәуелсіздігін Ирландия Республикасы деп жариялады. «Дэйл Эйрейн» бірнеше отырыстан кейін 1919 жылдың қыркүйегінде Ирландияның лорд-лейтенанты, виконт Френч тарапынан заңсыз деп жарияланды. 1920 жылдың 23 желтоқсанында заң күшіне енген кезде ол Ирландиядағы жағдайдан мүлдем оқсып қалды. Ұлтшылдардың ұзақ жылдар бойы талап еткен өзін-өзі басқару құқығы толық тәуелсіздік (Ирландия Республикасы) талабымен ауыстырылды. Республика армиясы 1920 жылдың соңында өте қиын жағдайға жеткен британдық үкіметке қарсы Ирландияның тәуелсіздік соғысын жүргізіп жатты.

Лонгтің комитеті және заң жобасын бекіту

1918 жылғы қарашада Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы, 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясы және 1919 жылғы маусымда қол қойылған Версаль келісімі салдарынан кешігу туды. 1919 жылдың қыркүйегінен бастап, Дэвид Ллойд Джордж басқаратын британ үкіметі, барлық жағдайда Үй билігін іске асыруға міндеттенген кезде, британ кабинетінің Ирландия жөніндегі комитеті, бұрынғы Ульстер одағы партиясының жетекшісі Уолтер Лонг төрағалығымен радикалды жаңа шешімді ұсынды. Лонг екі ирландтық өзін-өзі басқару аймағын құруды ұсынды: Солтүстік Ирландия және Оңтүстік Ирландия, әрқайсысы бір палаталы парламенттермен. Лордтар палатасы ескі заң жобасын өзгертіп, екі палаталы парламенттерді көздейтін жаңа заң жобасын жасады, ол «Оның Әлдестелігі, (Солтүстік немесе Оңтүстік) Ирландия Сенаты және (Солтүстік немесе Оңтүстік) Ирландияның Өкілдер палатасы» құрамынан тұратын болды. 1920 жылдың наурыз айының соңында заң жобасының екінші оқылысындағы дебаттар көптеген ирландтық парламент мүшелерінің бұл ұсыныстардың іске аспайтынын сезінгенін көрсетті. Әр түрлі себептермен Вестминстердегі барлық Ульстер одағының парламент мүшесі (депутаты) заңға қарсы дауыс берді. Олар Ольстердің барлық немесе көп бөлігінің Ұлыбритания құрамында қалуын қалады, ал ұсынылған солтүстік Үй билігі мемлекетін екінші таңдау ретінде ғана қабылдады. Лонг комитеті бастапқыда Ольстердің тоғыз округінің барлығын Солтүстік Ирландияға қосуды талап еткен. Үш Ольстер округі Солтүстік Ирландиядан шығарылатыны белгілі болған кезде, оңтүстік унионистер Ирландияның унионисттік одағынан шығып, Ирландияның болашақтағы бөлінуіне қарсы Унионисттік Анти-Бөліну лигасына қосылды. Заң жобасының қаржылық аспектілерін талқылаудағы едәуір кешігулерден кейін, заң жобасының үшінші оқылысы 1920 жылдың 11 қарашасында көпшілік дауыспен мақұлданды. Заң қабылданған күні Солтүстік-Шығыс Тайроннан депутат Томас Харбисон өзінің сайлау округінде зорлық-зомбылық болатынын болжады: Ирландиялық депутаттардың көпшілігі заң жобасына қарсы дауыс берді, соның ішінде Морис Докрелл сияқты оңтүстік унионистері мен Джо Девлин сияқты националистер. Көптеген ирландтық депутаттар Вестминстерде дауыс бермей, Дэйл Эйранда отырды.

"Үй билігі" бойынша екі Ирландия

Акт Ирландияны екі аумаққа – Оңтүстік Ирландия мен Солтүстік Ирландияға – бөлді, олардың әрқайсысы өзін-өзі басқаруға бағытталған, бірақ Ұлыбритания Парламентіне ерекше тоғысқан салалардан басқа. Олардың ішіндегі ең маңыздылары – тәж, қорғаныс, сыртқы істер, халықаралық сауда және валютаға қатысты мәселелер. 1920 жылдың қазанында Кернарвон қаласында сөйлеген сөзінде Ллойд Джордж белгілі бір мемлекеттік функцияларды сақтау себебін былай түсіндірді: «Ирландиялық мінез – белгісіз және армия мен флот сияқты қауіпті күштер Императорлық Парламенттің бақылауында болуы тиімдірек». Солтүстік Ирландия «Антрим, Арма, Даун, Фермана, Лондондерри және Тайрон округтері, сондай-ақ Белфаст және Лондондерри парламенттік округтері» деп белгіленді, ал Оңтүстік Ирландия – «аталған парламенттік округтер мен қалаларға кірмейтін Ирландияның бөлігі» деп сипатталды. Солтүстік Ирландия, Ольстердің тоғыз округінің алтауын құрайтын, одақтастардың қауіпсіз көпшілігін қамтамасыз ете алатын ең үлкен аумақ деп есептелді. Бұл, 1918 жылғы Ирландия парламенттік сайлауында Фермана және Тайрон округтерінде Синн Фейн/Ұлттық партиясы (Ирландия парламенттік партиясы) көпшілік дауыс алғанына қарамастан болды. 1921 жылдың 14 желтоқсанында британ премьер-министрі Тирон және Ферманаға қатысты мәжбүрлеу туралы айтқанда, бұл сайлау нәтижелеріне сілтеме жасағаны анық: text= «1920 жылғы Акт қабылданғаннан бері екі округтің көпшілігі Солтүстік Парламентте болудың орнына Оңтүстік көршілерімен бірге болуды қалайтыны сөзсіз. Бұл нені білдіреді? Егер Ольстер жеке қауымдастық ретінде қалатын болса, оларды тек мәжбүрлеу арқылы ұстап тұруға болады. Бұл Ольстер үшін қиындықтар тудыратыны күмәнсіз. Бұл өз үйінің алдындағы, тіпті есігінің ішіндегі қиындықтар болады, олардың барлық механизмдерін усложнит және құрылысқа назар аударудан алды алады. Ол жақсы үкімет, үлгілі үкімет құруды қалайды, бірақ мұндай қиындықтар оның алдында тұрғанда немесе тіпті үйінің ішінде болғанда бұны істей алмайды».

Мемлекеттік жүйе құрылымы

Үкіметтік жүйенің ең жоғасында Ирландияның Лорд-лейтенанты тұратын болды, ол Ирландияның екі өзін-өзі басқару аймағында да монархтың өкілі болар еді. Бұл жүйе отаршылдық конституциялық теорияларға негізделген. Атқару билігі тәжге тиесілі болды және теория бойынша, екі парламенттің біріне де есеп бермейтін еді. Лорд-лейтенант парламенттік қолдауға мұқтаж емес кабинет мүшелерін тағайындайтын болды. Премьер-министр лауазымы қарастырылмады. Мұндай құрылымдар Канада және Австралия сияқты британдық доминиондарындағы теориямен үйлесетін болды, онда билік генерал-губернаторға тиесілі еді және парламентке ресми жауапкершілік болған жоқ. Бірақ шындығында, үкіметтер көптен бері парламенттен сайланып, оған есеп беретін болды. Премьер-министрлік лауазымдары де-факто құрылды. Осындай дамулар Солтүстік Ирландия мен Оңтүстік Ирландияда да күтілуде, бірақ техникалық тұрғыдан Заңмен міндетті емес еді.

Сайлау округтері реформасы

Бұл акт 1918 жылғы Орынды қайта бөлу (Ирландия) заңындағы сайлау округтерін, Ұлыбритания Парламентіне сайлау үшін қайта қарастырды. 1918 жылы барлық Ирландия үшін 105 Ұлыбритания депутаты болған орнына, Оңтүстік Ирландиядан 33 Ұлыбритания депутаты және Солтүстік Ирландиядан 13 Ұлыбритания депутаты сайлануға тиіс болды. Сол округтер Оңтүстік Ирландияның Өкілдер палатасына 128 депутатты және Солтүстік Ирландияның Өкілдер палатасына 52 депутатты сайлады. Екі ирланд парламентіне сайлау 1921 жылдың мамыр айында өтті. Ирландия еркін мемлекеті 1922 жылдың 6 желтоқсанында құрылатын болғандықтан, 1922 жылғы Ұлыбританияның жалпы сайлауынан бір айдан кем уақыт өткен соң, Оңтүстік Ирландияда Ұлыбританияның Өкілдер палатасына сайлау өткізілмеді.

Ирландияның бірлігі үшін мүмкіндіктер

Бір вице-корольді бөлісумен қатар, Ирландия Кеңесі әр парламенттен 20 мүшеден құралатын болды. Кеңес екі парламенттің ортақ мәселелерін (көлік, денсаулық сақтау, ауыл шаруашылығы сияқты) үйлестіруге тиіс болды. Әр парламент бірдей қаулылар арқылы Кеңеске өкілеттік беруге құқылы болды, Ұлыбритания оның бірыңғай Ирландия Парламентіне айналуын күткен. Кеңестің нақты билігі болған жоқ – Актінің талаптары Кеңестің ақыр соңында бірігуге алып келетін кеңесулерді ілгерілетуіне бағытталған. Кеңес ешқашан отырыс өткізбеді.

Солтүстік Ирландия

Солтүстік Ирландия Парламенті 1921 жылдың маусымында құрылды. Белфаст қалалық үйіндегі ашылу салтанатында король Георг V ағылшын-ирланд және солтүстік-оңтүстік татуласуға шақыру жасады. Дэвид Ллойд Джордж үкіметі, Оңтүстік Африка Одағының премьер-министрі Ян Сматстың ұсынысымен және корольдің ынталы қолдауымен дайындалған сөйлемі, британ үкіметі мен Эмон де Валераның республикалық басшылығы арасында ресми байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Бұл сөйлем көбінесе күшін жойғанмен, оны жою мәселесі 1990 жылдарға дейін (1998 жылғы Ұлы жұма келісімінің шарттарына сәйкес) дау тудыратын мәселе болып қала берді.

Оңтүстік Ирландия

1921 жылғы мамырдағы сайлауда Оңтүстік Ирландияның Өкілдер палатасына сайланған барлық 128 депутат қарсылықсыз сайланды; олардың 124-і, «Синн Фейн» партиясын ұсынып, өздерін TD (Teachtaí Dála, ирланд тілінде – Дэйл депутаттары) деп жариялады және Ирландия Республикасының Екінші Дэйлі ретінде құрылды. 1921 жылғы маусымда Дублиндегі Корольдік ғылым колледжінде (қазіргі Үкімет үйі) Оңтүстік Ирландия Парламентінің салтанатты ашылуына Дублин университетінен сайланған төрт тәуелсіз юнионист депутаты және он бес тағайындалған сенатор ғана келді. Жаңа заң шығару органы жұмысын тоқтатты. Оңтүстік Ирландияға, Ирландия үкіметі туралы заңға дейін болғандай, уақытша Лондоннан тікелей басқару орнатылды. Ирландия еркін мемлекетінің Уақытша үкіметі 1922 жылғы 14 қаңтарда «Оңтүстік Ирландиядағы сайлау округтері үшін сайланған Парламент мүшелерінің отырысында» құрылды. Бұл отырыс Оңтүстік Ирландияның Өкілдер палатасының отырысы ретінде де, Дэйлдің отырысы ретінде де өткізілмеді. Оның орнына, ол Артур Гриффит тарапынан, Англо-ирланд шартына қол қойған «Толық өкілеттілердің ирланд делегациясының төрағасы» ретінде, Шартың талаптарына сәйкес шақырылды. 1922 жылғы маусымдағы сайлаудан кейін Үшінші Дэйл жиналды, ол Ирландия еркін мемлекетінің конституциясын жазу үшін Құрылтай жиналысы ретінде жұмыс істеді. Британдық заң бойынша конституция 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекетінің Конституциялық заңымен бекітілді; жаңа мемлекет 1922 жылғы 6 желтоқсанда құрылды.

Салдарлар

Шарт Солтүстік Ирландия Парламентіне жаңа Ирландия еркін мемлекетінен ресми түрде бас тарту мүмкіндігін берді, осы мүмкіндікті Солтүстік Ирландия Парламенті 1922 жылдың 7 желтоқсанында пайдаланды (Ирландия еркін мемлекеті құрылғаннан кейінгі күн). Жаңа Ирландия еркін мемлекеті мен Солтүстік Ирландия арасындағы шекараны қайта қарау үшін Ирландия шекара комиссиясы құрылды, бірақ қаржылық жеңілдіктер жасау шартымен ол өзгеріссіз қалдырылды, ал британдық және ирландтық үкіметтері комиссияның есебін жарияламауға келісті. Шекара комиссиясының шешімдерінен аумақтардың ықшамдалуы мүмкін болғандықтан, 1922 жылдың 25 қаңтарында Солтүстік Ирландияның бірінші премьер-министрі Джеймс Крейг: «Біздің Ольстер аймағымызды Ирландия үкіметі заңына сәйкес кемітуге мүмкіндік беретін шекараны қайта қарауға ешқашан келіспеймін» деді. Жаңадан құрылған Солтүстік Ирландия үкіметі Шекара комиссиясына өкіл тағайындаудан бас тартты. Ирландия Кеңесі (барлық Ирландия парламентінің бастапқы нысаны ретінде) үміттелгендей жұмыс істемеді, себебі жаңа үкіметтер 1922 жылдың қаңтарында тиімдірек механизм табуға шешім қабылдады. Ирландия еркін мемлекетінің құрылуына байланысты, британдық парламент 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекеті (салдарлы ережелер) заңын қабылдады, ол 1920 жылғы заңмен құрылған Солтүстік Ирландияның үкімет жүйесіне бірқатар өзгерістер енгізді. Ең маңыздысы, Лорд-лейтенант лауазымы жойылып, оның орнына Солтүстік Ирландияның губернаторы лауазымы енгізілді.

Жою

1920 жылғы Актінің Ұлыбританияда қолданыста қалған соңғы қағидалары Ұлы Жұма келісімінен кейін 1998 жылғы Солтүстік Ирландия заңының шарттарымен күштен шығарылды. Республикада 2007 жылғы Заңнамалық актілерді қайта қарау заңы Актіні Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы оны негізгі конституциялық құқық ретінде алмастырғаннан кейін шамамен 85 жыл өткен соң жойды.