Кіріспе
9 ғасырда көне норвегтер көне батыс норвегтер (Норвегия мен Исландия) және көне шығыс норвегтер (Швеция мен Дания) болып бөліне бастады. 12 ғасырда Дания мен Швеция диалектілері бір-бірінен ажыраса бастады, 13 ғасырда Ежелгі Дания және Ежелгі Швеция тілдері пайда болды. Олардың бәріне орта ғасырлардағы Орта төменгі неміс тілі қатты әсер етті. Тiл дамуының кезеңдерi ешқашан мұнда айтылғандай кескiн бөлiнбеген және оны тым дәлме-дәл қабылдамауға тиiс болса да, осы мақалада пайдаланылған бөлiнiс жүйесi швед лингвистерiнiң ең көп қолданатын және практикалық мақсатта пайдаланылады.
Ежелгі скандинав тілі
8 ғасырда Скандинавияның жалпы герман тілі, прото-норс, кейбір өзгерістерге ұшырап, көне норс тіліне айналды. Бұл тіл жаңа өзгерістерге ұшырай бастады, олар бүкіл Скандинавияға тарамады, нәтижесінде екі ұқсас диалект пайда болды, Ежелгі Батыс норвегия (Норвегия мен Исландия) және Ежелгі Шығыс норвегия (Дания мен Швеция). Ежелгі шығыс норвегиялық тіл Швецияда рундық швед тілі, ал Данияда рундық дания тілі деп аталады, бірақ 12 ғасырға дейін екі елде де диалект бірдей болды. Бұл диалекттер рундық деп аталады, өйткені мәтіннің негізгі бөлігі рундық әліпбиде жазылады. Ежелгі футарк әліпбиімен жазылған протонорвег тілінен айырмашылығы, ескі норвег тілінде тек 16 әріпті кіші футарк әліпбиі жазылған. Руналардың саны шектеулі болғандықтан, кейбір рундар фонемалардың ауқымына қолданылды, мысалы, о, ø және y дауыстыларына да қолданылатын u дауыстысына арналған руна және е дауыстыларына да қолданылатын i дыбысына арналған руна. Ежелгі Шығыс норвегиялық (руналық швед / дания) ескі Батыс норвегиялықтан бөлген өзгеріс - дифтонг æi (Ежелгі Батыс норвегиялық ei) монофтонг e-ге, мысалы, stæin-ге sten. Бұл рун жазуларында көрінеді, онда ескі жазуда "тақ", ал кейінгі жазуда "тақ" деп жазылады. Сондай-ақ, ау деген сөздің даудр дегеннен ø дегенге ауысуы да болды. Бұл өзгеріс рун жазуларында таушрдан тушрға айналу ретінде көрсетілген. Сонымен қатар, øy (Ежелгі Батыс Норд ey) дифтонгы да ø-ға өзгерді, мысалы, "тіл аралы" деген көне норвег сөзінде. 1100 жылдан бастап Данияның диалектісі Швеция диалектісінен өзгеше бола бастады. Жаңалықтар Даниядан тепе-теңсіз тарады, бұл Зеландиядан Свеаландқа дейінгі аралықта шағын диалектілік шекаралар, изоглостар сериясын жасады.
A change that separated Old East Norse (Runic Swedish/Danish) from Old West Norse was the change of the diphthong æi (Old West Norse ei) to the monophthong e, as in stæin to sten. This is reflected in runic inscriptions where the older read stain and the later stin. There was also a change of au as in dauðr into ø as in døðr. This change is shown in runic inscriptions as a change from tauþr into tuþr. Moreover, the øy (Old West Norse ey) diphthong changed into ø as well, as in the Old Norse word for "island". From 1100 onwards, the dialect of Denmark began to diverge from that of Sweden. The innovations spread unevenly from Denmark which created a series of minor dialectal boundaries, isoglosses, ranging from Zealand to Svealand.
Ежелгі швед тілі
Ежелгі швед тілі - 1225 жылдан бастап ортағасырлық швед тілі. Латын қарпімен жазылған сол кезеңнің ең маңызды құжаттары арасында ең көне провинциялық заң кодекстері - Västgötalagen бар, оның 1250 жылы жасалған үзінділері табылған. Бұл кезеңде негізгі ықпал католикалық шіркеудің және түрлі монахтар ордендерінің берік құрылуымен, көптеген грек және латын қарыздар сөздерінің енгізілуімен болды. ХVІІ ғасырдың аяғы мен ХVІІ ғасырдың басында Ганза державасының күшейуімен Орта төменгі неміс тілінің ықпалы күшейе түсті. Ханза лигасы швед саудасы мен әкімшілігін төменгі неміс тілінде сөйлейтін көптеген иммигранттармен қамтамасыз етті. Олардың көбі швед ортағасырлық қоғамының ықпалды мүшелері болды және өз ана тілдерінен сөздікке терминдер енгізді. Сонымен қатар, соғысқа, саудаға және әкімшілікке арналған көптеген қарыз сөздер, жалпы грамматикалық жұрнақтар және тіпті импортталған байланыстар. Теңіз терминдерінің бәрі дерлік голланд тілінен алынған. Ерте ортағасырлық швед тілі қазіргі тілден айтарлықтай ерекшеленіп, күрделі кейс құрылымына ие болды және гендерлік жүйенің төмендеуін әлі көрген жоқ. Есімдер, сын есімдер, сын есімдер және кейбір сандар төрт жағдайда иілгіштелген; қазіргі атау мен атаудан басқа да датив және аккузатив болды. Гендерлік жүйе қазіргі неміс тіліндегіге ұқсайды, оның жыныстары еркек, әйел және бейтарап. Кейін еркек және әйел зат есімдерінің көпшілігі ортақ жынысқа топтастырылды. Бұл жүйеде етістіктердің адам мен санға байланысты қосылуы да қарастырылған. XVI ғасырда сөйлеу тілінің және әдебиеттің кейс-жыныс жүйелері қазіргі швед тілінің екі кейсі мен екі жынысына дейін қысқарды. Ескі иілулер 18 ғасырға дейін жоғары проза стиліне, ал кейбір диалекттерде 20 ғасырдың басына дейін таралған. Латын қарпіне көшу кезінде "ae" әрпіне æ, кейде a' әріптерін жазуға болады, бірақ әр аймақта әртүрлі болады. "Аа" комбинациясы да осыған ұқсас aa, ал "ое" oe болды. Бұл үш әріп кейіннен ä, å және ö әрпіне айналды.
Қазіргі швед тілі
Қазіргі швед тілі баспахананың пайда болуымен және Еуропалық реформациямен басталады. Билікке келгеннен кейін Густав Ваза Киелі кітапты швед тіліне аударуды бұйырды. 1526 жылы Жаңа Келісім басылып шықты, содан кейін 1541 жылы толық Киелі кітап аудармасы жарық көрді. Негізгі аудармашылар - Лоуренций Андрей және ағайынды Лоуренций мен Олаус Петри. Ваза (Киелі кітап) - бұл көне және жаңа тілдің арасындағы орынды келісім деп саналады; ол өз заманындағы күнделікті сөйлеу тілін ұстануға тырыспаса да, архаикалық формаларды пайдалануда тым консервативті болған жоқ. Бұл швед тілінің орфографиялық жағынан біркелкі болуына үлкен қадам болды. Бұл "å", "ä" және "ö" дауыстыларын қолдануды және "кк" орнына "кк" жазуды орнатты, оны даниялық Киелі кітаптан анық ажыратады, мүмкін бұл екі ел арасындағы бәсекелестікке байланысты. Үш аудармашының барлығы да Швецияның орталық бөлігінен шыққан, бұл әдетте жаңа Киелі кітапқа Орталық Швецияның ерекшеліктерін қосу деп саналады. Алайда, ғасырдың қалған бөлігінде орфографиялық стандарттар бойынша өте күшті прецедент орнатылғандай көрінсе де, орфографиялық жағынан біркелкілік арта түсті. Тек 17 ғасырда, яғни алғашқы грамматикалар жазылған кезде ғана орфография туралы сөз қозғала бастады. Орфографиялық пікірталастар 19 ғасырдың басына дейін жалғасты, ал 19 ғасырдың екінші жартысына дейін орфография жалпыға бірдей стандарттарға қол жеткізді. Бұл кезеңде капиталға салу стандартталмаған. Бұл авторларға және олардың шыққан орталарына байланысты. Неміс тілінен шыққандар барлық есімдерді үлкен әріппен жазса, басқалары аз жазылған. Сондай-ақ, Киелі кітапты басып шығару үшін қолданылған готика немесе қара әріпті қаріпке байланысты қай әріптердің үлкен әріппен жазылғаны әрқашан анық емес. Бұл қаріп 18 ғасырдың ортасына дейін қолданыста болды, содан кейін ол біртіндеп латын қарпімен (көбінесе антиква) ауыстырылды. Қазіргі швед кезеңіндегі дыбыстағы кейбір маңызды өзгерістер бірнеше әртүрлі ырғақ топтарының біртіндеп ассимиляциялануы және /g/ және /k/ дыбыстарының // дыбысына және алдыңғы дауыстылардың алдында жұмсаруы болды. Тіс және веляр фрикативтері /d/ және /g/ дыбыстарымен ауыстырылды.
Қазіргі швед тілі
Қазіргі швед тілінде сөйленген кезең "nusvenska" ("Қазіргі швед тілі", "қазғы швед тілі", "қазғы швед тілі") деп аталады. "Қазіргі швед") тілдік терминологияда. Швециядағы индустрияландыру мен қалаландыру 19 ғасырдың соңғы онжылдықтарында өркендеген кезде, швед әдебиетінде жаңа авторлар тұқымы өз беттерін қалдырды. Көптеген жазушылар, ғалымдар, саясаткерлер және басқа да қоғам қайраткерлері жаңа ұлттық тілге үлкен әсер етті, олардың ішіндегі ең ықпалдысы Август Стриндберг (18491912). XX ғасырда ғана жалпы ұлттық тіл барлық шведтерге қолжетімді болды. Орфография ақыры тұрақтандырылды және 1906 жылғы орфографиялық реформа кезінде кейбір кішігірім ауытқуларды қоспағанда, мүлдем біркелкі болды. Бұл тілдің етістіктерінің көпше түрлерін және әсіресе жазба тілінде біраз өзгеше синтаксис түрлерін қоспағанда, қазіргі швед тілімен бірдей болды. Көптік етістік формалары ресми (әсіресе жазбаша) тілдерде 1950 жылға дейін, тіпті барлық ресми ұсыныстардан да ресми түрде жойылғанға дейін, үнемі азайып барады. 1960 жылдары швед тілінде өте маңызды өзгеріс болды, ол "du reformen" деп аталды. Бұрын әлеуметтік мәртебелері бірдей немесе жоғары адамдардың атын атау үшін атақ пен тегін қолдану керек еді. Herr ("mr"), fru ("mrs") немесе fröken ("miss") сөздерін пайдалану тек белгісіз кәсіп, академиялық атақ немесе әскери атағы бар бейтаныс адамдармен алғашқы әңгімелесуде ғана қолайлы деп саналды. Тыңдаушыны үшінші тұлғада атау қоғам мүшелері арасындағы ауызша қарым-қатынасты одан әрі қиындатады. XX ғасырдың басында атақтарға деген талапты Ni (стандартты екінші тұлға көпшілік етістік) француз тіліндегі vous және неміс тіліндегі Sie дегенге сәйкес келетін атақтарға ауыстыруға сәтсіз әрекет жасалды. Ni сөзін аздап кеуде көтермейтін du түрінде төмен әлеуметтік мәртебелі адамдарға арнап қолданды. 1950 және 60-шы жылдары швед қоғамының либерализациясы мен радикализациясымен бұрын маңызды болған таптық айырмашылықтар маңыздылығы төмендеп, тіпті ресми және ресми жағдайларда да стандартқа айналды.
Бұрынғы азшылықтар
Бұрын Эстонияда, әсіресе Балтық теңізінің жағалауындағы аралдарда (Хиумаа, Сааремаа және Вормси) швед тілінде сөйлейтін қауымдар болған. Швед тілінде сөйлейтін азшылық парламентте де өкілдік алды және парламенттік талқылауларда өз ана тілін қолдануға құқылы болды. XVIII ғасырдың басында Ресей Балтық аймақтарын жоғалтқаннан кейін, шамамен 1000 швед тілінде сөйлейтін адамдар Украинаға шеруге мәжбүр болды, онда олар Қырымның солтүстігінде Гаммальсвенскби ("Ескі швед ауылы") деген ауылға негіз қалады. Ауылдағы бірнеше қарт адамдар әлі күнге дейін швед тілінде сөйлейді және швед күнтізбесіндегі мерекелерді сақтайды, бірақ диалект жойылып кетуі мүмкін. Эстонияда бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар арасында қалған шағын швед қауымына өте жақсы қаралды. Шведтер басым көпшілік тұратын, негізінен жағалауда орналасқан муниципалитеттерде швед тілі әкімшілік тіл ретінде қолданылған, ал швед-эстон мәдениеті өркендеген. Алайда швед тілінде сөйлейтін адамдардың көпшілігі Эстония Кеңес Одағына қосылған кезде, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда Швецияға қашып кетті. Қазіргі таңда ескі оразашылардан санаулы ғана қалған.