Кіріспе
Дәл сол жерде емес иіс сезу Фантомия (фантомдық иіс) <! дегеніміз - ол жерде жоқ иіс сезу. Бұл өзінен-өзі күдік тудырады, өйткені иіс бөлшектерінің салыстырмалы түрде төмен деңгейін ресми бағалау және анықтау ауа эпистемологиясында өте күрделі міндет болып табылады. Бұл бір немесе екі мұрыншада да болуы мүмкін. Мұндай галлюцинациялар бірден жойылып кетпегендей көрінгенде немесе қайта-қайта пайда болған кезде, адам қатты қапаланып, өмір сүру сапасын бұза алады. Иіс алу галлюцинациялары таралған аурулардан, мысалы мұрын инфекцияларынан, мұрын полиптерінен немесе тіс ауруларынан пайда болуы мүмкін. Бұл мигрень, бас жарақаттары, инсульт, Паркинсон ауруы, ұстамалар немесе мидағы ісіктер сияқты неврологиялық жағдайлардан туындауы мүмкін. Фантозмия нейродегенеративті ауру Паркинсон ауруының ерте белгісі болуы мүмкін деп болжанады. Бұл сондай- ақ бас сүйегі ішіндегі қан кетудің (мұндақ ісігі немесе эпилепсия) белгісі болуы мүмкін. Басқа зерттеулер пациенттің депрессияға қарсы емделгеннен кейін фантозмияның симптомдары жеңілдегенін көрсетті. 70 жастағы ер адамның алғашқы белгілері - ішек ақауының ретсіз қозғалысы болды. Осыдан кейін науқастың көзінің қозғалысы ретсіз болып, ұйқысы мен мінез-құлқы бұзылады. Кейіннен ол фантосмияға шалдықты, оның иісі "жағымсыз және иіссіз" деп сипатталды. Пациентте келесі симптомдардың ешқайсысы байқалмаған: сананың жоғалуы; шатасу; автоматтар; конвульсивті ұстамалар; есту / көру галлюцинациялары.
Phantosmia (phantom smell)<! is smelling an odor that is not actually there. This is intrinsically suspicious as the formal evaluation and detection of relatively low levels of odour particles is itself a very tricky task in air epistemology. It can occur in one nostril or both. When hallucinations of this type do not seem to go away or when they keep coming back, it can be very upsetting and can disrupt an individual's quality of life. Olfactory hallucinations can be caused by common medical conditions such as nasal infections, nasal polyps, or dental problems. It can result from neurological conditions such as migraines, head injuries, strokes, Parkinson's disease, seizures, or brain tumors. It has been proposed that phantosmia may be an early sign of the neurodegenerative disease Parkinson's disease. It may also be a sign of an intracranial hemorrhage (brain tumours or epilepsy). Other studies have also found that the symptoms of phantosmia have been alleviated after the patient has been treated for depression. Another case of a 70 year old male reported that his first abnormal symptoms were irregular bowel movements. After this the patient developed irregular eye movements and had developed a sleep and behavior disorder. He subsequently developed phantosmia, in which what he smelled was described as "stinky and unpleasant". The patient did not display any of the following symptoms: loss of awareness; confusion; automatisms; convulsive seizures; auditory/visual hallucinations.
Мигрень
2011 жылы Коулман, Гросберг және Роббинс иіс алу галлюцинациялары мен басқа да бас аурулары бар науқастармен зерттеу жүргізді. Олардың 30 айлық зерттеуінде фантозмияның таралу деңгейі 0,66% -ға дейін төмен болды. Олардың зерттеулерінде галлюцинациялардың орташа ұзақтығы 5 - 60 минут, бастауыш ауру алдында немесе басталуымен бірге пайда болады және әдетте жағымсыз иістен тұрады. Фантозмия мигрені бар әйелдерде жиі кездесетіндігі де байқалады. Олардың зерттеуінде, бас ауруының алдын алу терапиясы пациенттердің көпшілігінде фантозмияны емдеуге көмектесті. Бұл Schreiber және Calvert-тің 1986 жылғы қорытындыларымен сәйкес келеді, онда төрт адамның мигрендік шабуылға ұшырағанға дейін иіс алу галлюцинациялары туралы айтылған.
Себептер
Фантозмияның себебі перифериялық немесе орталық немесе екеуінің бірі болуы мүмкін. Бұл бұзылыстың шеткі түсіндірмесі - бұл "жалған" нейрондардың бұзылуы және миға дұрыс емес сигналдар беруі немесе иіс сезінуі нейрондарының бұзылуынан болуы мүмкін. Мұның негізгі себебі - мидың белсенді немесе дұрыс жұмыс істемейтін жасушалары, бұл ісіктің иісін сезінуде. Тағы бір негізгі себеп - фантомдық иіс сезімін қабылдау, әдетте, ұстамалар пайда болғаннан кейін жүреді. Симптомдар әдетте бірнеше секундқа созылады. Фантозмиямен ауыратын науқастармен жүргізілген басқа зерттеулер иіс сезуді тыныштандырады, сондықтан олар мұрынның кез келген әрекетіне жол бермейді. Сондай-ақ, иіс сезу қабілеті нашар мұрын тесігінде иіс сезудің нашар екенін анықтады. Бір мұрыншадағы фантозмиямен ауыратын науқастардың төрттен бірінде, әдетте, бірнеше ай немесе жылдар ішінде екінші мұрыншада да оны дамытады. Хирургиялық емделуден өткен бірнеше науқас фантомдық иіс пайда болатынын сезінгенін немесе интуициясын білдірді, бірақ ол жоқ. Бұл сезім позитрондық эмиссиялық томографиямен расталды және бұл науқастардың алдыңғы, аралық және temporal аймақтарында белсенділік деңгейі жоғары екені анықталды. Бұл аймақтардағы белсенділіктің маңыздылығы нақты емес, өйткені бұл белсенділіктің симптомдармен қандай да бір байланысы бар деген қорытындыға жету үшін науқастардың едәуір саны зерттелмеген. Алайда, осы аймақтардағы белсенділіктің қарқындылығы иіс сезу эпителийін мұрын қуысынан алып тастау арқылы азайтылды.
Нейробластома
Нейробластома - иіс сезу үшін жауапты иіс сезінуіш жүйкеден басталатын қатерлі ісік ауруының сирек кездесетін түрі. Бұл қатерлі ісік агрессивті болып, этмоидтық синустарға, ми қуысына, крибриформды тақтаға дейін жетеді. Оғрықты хирургиялық биопсия арқылы тексеруге болады және емнің мүмкін нұсқаларына ісікке операция жасау, сәулелік терапия және химиотерапия жатады, бұл иіс сезу жүйесіне зақым келтіріп, өз кезегінде фантозмияға әкелуі мүмкін.
Даму
Фантосмияның жағымсыз иістерді қабылдаумен байланысты шағымдары көбінесе "жарылған", "жаман", "сирек", "қоқыс", "металл" немесе "химиялық" дегенді қамтиды. Кейде иісі түтін ретінде сипатталады. Бұл иістерді күшті иіс шығаратын заттар, мұрын ауасының ағынының өзгеруі немесе тіпті қатты дыбыстар тудыруы мүмкін. Кейде олар өздігінен пайда болады. Фантозмияға шағымданған науқастар өмір сүру сапасының нашар екенін мойындайды, әр тамақта да жағымсыз иіс болады. Бұл аурудың алғашқы басталуы, әдетте, өздігінен пайда болады және бірнеше минутқа созылуы мүмкін. Бірнеше айдан кейін бір жыл бойы қайталап, бір айдан кейін апта сайын, содан кейін күн сайын пайда болуы мүмкін. Денеге сезінетін иіс ұзақтығы да сол уақытта ұлғаяды, бір жылдан кейін көбінесе бір күнге созылады. Кейбір науқастар өздерінің иісі басқалардан ерекше екенін айтады.
Емдеу
Бұл аурудың сирек кездесетіндігіне байланысты оны емдеудің нақты әдісі жоқ. Кейде науқастарға аурумен өмір сүруді айтады немесе науқастар иістің ауырлығын азайтуға көмектесетін "стереотиптік әдістерді" орындайды. Бұл мәжбүрлі жылау, тізе бүгіп, тыныс алуды ұстап тұру, мұрынды тұщы сумен шаю және құсуды қамтиды. Осы әрекеттердің барлығы галлюцинацияны шешпейді. Профилактика сияқты әртүрлі емдеу әдістері ұсынылды, бірақ оны растау үшін қосымша зерттеулер қажет. Сонымен қатар, аз түсінілген бұзылу болғандықтан және кейбір психиатриялық жағдайларға ұқсастығы бар, кейбір науқастарға психикалық ауру бар деп айтылады. Ұсынылған хирургиялық емнің бірі - иіс сезу түйіршігін екі жақ бас сүйегінен алу әдісі. Бірақ Леопольд, Лоерл және Швобтың (2002) қарсы аргументі бұл абляция процесі екі жақты тұрақты аносмияға әкеледі және оның ішінде краниотомиямен байланысты қауіптер бар. Олардың пікірінше, иіс сезу эпителийінің трансназальды эндоскопиялық экспозициясын пайдалану иіс функциясы сақталған қатал фантозмиясы бар науқастар үшін қауіпсіз және тиімді емдеу болып табылады. Сондай-ақ, бұл операция қиын әрі үлкен қауіп төндіретін операция екенін және оны тек мамандар ғана жасай алатынын ескертеді. Сондай-ақ, жүкті әйелдердің 75%-ы жүктілік кезінде тамақтану тәртібін өзгертеді. Жүктілік кезінде тамақ ішудің механизмін анықтау үшін қосымша зерттеулер жүргізілуде.
Иіс сезу қабілетін сақтай отырып, хирургиялық емдеу
26 жасар әйелге 18 жасында мононуклеоз диагнозы қойылды. Бұл диагноздан кейін ол оң жағындағы бас ауруын және сол жақ мұрыншасында жиі кездесетін фантозмияны сезінуге кірісті. Әйелдің есту арқылы көрген галлюцинациясы сірке, нәжіс және шіріп кеткен жұмыртқаның араласқан әсері. Бұл таңертеңнен бастап, күнделікті болып, айыздан бірнеше күн бұрын одан да нашарлайды. Егер таңертеңгілік уақытта симптомдар пайда болмаса, онда оларды күшті иіс сезу стимулдары немесе қатты шулар туғызады. Кейде ол фантозмия белгілерін өз-өзіне күштеп тыныштандыру арқылы болдырмайтын. Ол көптеген дәрігерлерге қараса да, ешбір нәтижеге қол жеткізе алмады. Оған тұмсыққа стероидты спрейлер мен басқа да дәрі-дәрмектер тағайындалды, бірақ олар оның бас ауруы мен фантозмия белгілерін жойған жоқ. Химиялық-сенсорлық зерттеулер нәтижесінде оның иіс сезу және дәмді сезіну сезімдері қалыпты жұмыс істеп жатқаны анықталды. Кейбір фантосмиялардың себебі - иіс молекулаларының иіс рецепторларына жетпеуіне себепші болатын бөгеттің болуы. Өкінішке қарай, фантозмия белгілері сақталып қалды. Тағы да сәтсіз емделудің бірі - иіс сезудің негізгі нейрондарының иіс сезу буынына қарай аксоналдық проекцияларының ұзақ мерзімді бұзылуы. Бұл цинк сульфатымен мұрынға суару арқылы жүзеге асырылды. Пациент иіс сезу эпителийін тұрақты түрде бұзатын хирургиялық процедурамен сәтті емделді. Бұл операция арқылы иіс сезу эпителийінің "тоғысын" крибриформды пластинкадан алып тастау арқылы жүзеге асырылды. Бұл операция оның сол жақ мұрын тесігінен орталық жүйке жүйесіне кіретін барлық иіс сезу жасушаларын кесуді көздеді. Операциядан кейін бес апта өткен соң әйел фантозмия белгілерінің мүлдем жоқтығын және иіс сезу қабілетінің сақталғанын хабарлады (Hornung et al. 1991) қарастырды.
Паркинсон ауруымен бірге ауру
57 жастағы әйелдің иісі қатты, ол иіс сезуден бастап "сырын ит" иісіне дейін жетеді. Бұл сезімдер бірнеше секундтан бірнеше сағатқа дейін созылады және күніне бірнеше рет қайталанады. Пациент фантозмия белгілерін айтады, бірақ белгілі иістерді дұрыс анықтайды және иіс жоғалту белгілері жоқ деп мәлімдейді. Оның бұрыннан эпилепсиясы болмаған, ал электроэнцефалографиялық зерттеу нәтижесі қалыпты. Кейіннен, фантозмияның белгілері азайып бара жатқанда, оның Паркинсон ауруының ауыр белгілері пайда болды. Пациенттің дірілдерін прамипексол, амандадин гидрохлориді, леводопа, карбидопа және энтакапонмен емдеу кезінде фантозмия симптомдары толығымен жоғалды. 52 жастағы әйелдің жағдайында фантосмияның алғашқы белгілері әйелге иіс сезу қабілетінің күшейуі ретінде көрінді. Ол басқалардан бұрын иісін анықтай алады деп сенді. Кейін ол фантозмияның белгілерін сезінуге кірісті және иіс шығаратын молекулалар болмаған кезде танып алатын заттардың иісін сезінді. Айтылған иістер хош иісті заттар, шамдар мен жемістердің иісі еді, алайда әйел қандай хош иісті немесе жемісті иіскеп жатқанын нақты анықтай алмады. Фантозмиялық сезімдер кенеттен пайда болып, бірнеше минуттан жарты сағатқа дейін созылады. Ринологиялық тексерудің нәтижесі қалыпты. Фантозмия белгілері жойыла бастағанда, ол әуесқойлық, баяулық және сол қолындағы тербелістер мен қатқылдық арасында ауыспалы проблемалар туралы шағымдана бастады. Неврологиялық тексеруде Паркинсон ауруының белгілері байқалды.