Кіріспе

Сахаптиндер - сахаптин тілінің диалектілерін сөйлейтін бірқатар америкалық тайпалар. Сахаптин тайпалары Колумбия өзені мен оның қоныстары бойындағы территорияда Америка Құрама Штаттарының Тынық мұхитының солтүстік-батысында өмір сүрді. Сахаптин тілін сөйлейтін халықтар арасында Кликитат, Киттас, Якама, Ванпум, Палус, Төменгі жылан, Скинпа, Уалла-Уалла, Уматилла, Тенино және Нез Персе болды.

Аумағы

Ертедегі жазба деректер бойынша, Сахаптин тілінде сөйлейтін халықтар Колумбия бассейнінің оңтүстік бөлігінде Вашингтон мен Орегон штаттарында өмір сүрген. Ауылдар Колумбия өзенінің бойында, Каскадтар жылдамдығынан Вашингтон штатының Вантаж қаласының маңында және Жылан өзенінің сағасынан Айдахо шекарасына дейін шоғырландырылған. Ал шығысында жақын туысқан Нез Персе тайпасы өмір сүрді. Якима, Дешутс және Уолла-Валла өзендері сияқты қосымша ауылдар болды. Бірнеше ауылдар оңтүстік Вашингтонның Каскад тауларының батысында орналасқан, соның ішінде Жоғарғы Коулиц тайпасы мен Кликкитаттың кейбіреулері. Сахаптиндер жерінің батыс бөлігі чинукан тайпаларымен бөлісті.

Мұралық

Олар Шахпатия тілінің өкілдері, соларға Нез Перселер де жатады, олармен тығыз достық қарым-қатынас орнаған. Олар жиі солтүстік шекарасында салишан тілінде сөйлейтін тайпалармен, соның ішінде Flathead, Coeur d'Alene және Spokane-мен бәсекелескен. Олар шығыс пен оңтүстікке қара аяқты, Crow және Shoshoniмен соғысып жүрді. Олар өздерін "Ни Ми Пу" деп атайды, яғни "халық" немесе "біз халық" дегенді білдіреді. Сахаптин немесе Саптин деген атауды салишан тайпалары берген, ал еуропалық американдықтар қабылдаған. Льюис пен Кларк 1805 жылы осы аймаққа келген кезде, бұл халықты Шопунниш деп атады, мүмкін Саптиннің басқа түрі. Нез Персе халқының танымал және ресми атауы "Пирсе мұрын" - бұл халыққа француз канадалық аң аулаушылар берген. Бұл термин мұрынның қабырғасынан тесік арқылы денталиум қабығын киюдің ежелгі әдетін білдіреді. 1805 жылы Сахаптиндер саны, ең сенімді бағалауларға сәйкес, 6000-нан асатын. XIX ғасырда олардың саны күрт төмендеді, негізінен жаңа жұқпалы аурулардан болатын өлім-жітімге байланысты. Бұған себепші болған себептер - бұрынғы жылдары күшті қара аяқпен үнемі соғыс; иммигранттармен байланыста болғандықтан, қызылша мен қызылша эпидемиясы (1847); 1860 жылдан кейін кеншілер елді басып алғаннан кейін шаршау және басқа жұқпалы аурулар; 1877 жылғы соғыстағы шығындар және одан кейінгі көшірулер; және сыртқы байланыс салдарынан тұтынудың кең таралуы. 1848 жылы олардың саны 3000-ға жуық деп есептелді; 1910 жылы олардың саны 1530-ға жетті.

Мәдениет

Клан жүйесі белгісіз болды. Басшылар тұқым қуалаушылық емес, сайлау арқылы сайланады, кеңес көмегімен басқаруға ие болды. Олардың топтары орталықтандырылмаған және ең жоғарғы тайпалық басшылары болмаған.

Қонақ үй

Олардың тұрақты үйлері ортақ ғимараттар болған, кейде дөңгелек, бірақ көбінесе ұзын, ені мен ұзындығы шамамен 6 метр, ал қабырғалары шұңқыр төсеніштермен жабылған. Оның ішкі қабырғалары жер астынан қазылған, ал екі жағына да топырақ төселген. Шатырдың ортасында түтін шығатын ашық орын. Ішкі жағында отын орталыққа қарай бір-бірінен алыстатылып орналастырылды, әр от үйдің қарама-қарсы жақтарындағы екі отбасыға қызмет етті, отбасылық бөлімдер кейде кілем перделермен бөлінді. Бір үйде жүзден астам адам тұратын. Льюис пен Кларк есімдері елу отбасы тұратын үлкен үйді айтады. Уақытша экспедицияларда олар бұқа терісінен жасалған типилерді немесе шөптердегі баспаналарды өсірді. Олар тер үйлерін және күздегі әйелдер үшін арнайы бөлмелерді де пайдаланған. Тұрақты тер үйі - жер астындағы тереңдігі аз, төбесін таяқпен, топырақпен жауып, төсенішін шөппен жауып тұрған жер асты қазбасы. Жас және тұрмысқа шықпаған ерлер мұнда қыста ұйықтап жүрді. Олар кейде ортаға қойылған ыстық тастарға су құю арқылы пайда болған бу арқылы терлеу рәсімдерін орындады. Сонымен қатар, екі жынысты адамдар кезекпен пайдаланатын уақытша тер үйлері де болды. Оның ішіне оттан алынған қыздырылған тастар ілінген. Әйелдер менструация кезінде және босанғаннан кейін аз уақытқа оңаша тұруға арналған. Бұл жер асты құрылымы, тер үйінен әлдеқайда үлкен, және жоғарыдан саты арқылы кіреді. Қатысушылар тамақты өздері ғана пісіріп, қанның күші туралы наным-сенімдерінен кейін сырттан келгендердің қолданатын бұйымдарына қол тигізуге рұқсат етілмеді. Жиһаз негізінен төсек платформаларынан тұратын. Әйелдер сабақтар мен қаптарды қайыңнан немесе шөптен тоқып, ағаштан жасалған шүберектермен тамырларды ұрып-соғып, құюға арналған. Олар қыш құмыраларын қолданбаған. Олар бұғы мен бұзау мүйізінен қасық жасап алған. Әйелдің тамыр жинауға арналған қазба таяғы бар еді, олар ересек шақтағы рәсімде берілген. Әйелдер мал терісін өңдеп, терісін терістеп, тігіп, киімге әшекейлеп жасайтын. Әйелдер фез пішіндес себет шапқырын киген. Олар аң аулап, балық аулайтын. Олардың қаруы - садақ пен жебе, найза (тастан немесе күміспен сабан бұтағына байланған), қалқан және балық аулау құралдары болатын. Қарушылар үшін қорғаныш ретінде жасалған былғарыдан жасалған қалқан.

Тағам

Сахаптиндер жартылай оралмандар болса да, дәстүрлі түрде аңшы-жинақшылар болған. Әйелдер көптеген жапайы тамырлар мен жидектерді жинап, өңдеп, кейде оларды пісірілген етпен араластырып, құрғатып қоятын. Балық пен аңнан басқа, негізінен somon және бұғы, олардың негізгі азығы болды тамырлары кама (Camassia quamash) және коуза (Lomatium cous). Кама тамырлары шұңқырларда пісірілді. Кейіннен оны ұнтақпен ұнтақтап, тортқа айналдырып, кейін пайдаланған. Бұл тамырды жинап, дайындауға негізінен әйелдер жауапты болды.

Дін

Он төрт жасында үйленіп, қызын алып қалады. Салтанатты рәсімде қонақасы беріліп, сыйлықтар берілді. Көп әйел алу кең тараған, бірақ туыстық қатынасқа тыйым салынған. Олардың патриархалды туыстық жүйесі болған, мұрагерлік еркек ұрпақта болған. "Осылайша, некеге тұрғанда да, тұрғанда да адамгершілік нормалары айқын жоғары болды" (Спинден). Жерлеу жер астына қойылып, мәйіттің жеке заттары мәйітке қоса қойылды. Тұрғын үй бұзылды немесе басқа жерге көшірілді. Жаңа үй рәсім бойынша тазаланды және жын қуылды. Ал қайғылы күндер аяқталған соң, жұрт той жасап, көңіл көтереді. Ауру мен өлім, әсіресе балалардың өлімі, жиі арбалардың ісі деп есептелді. Бұл дін анимистік, оның мифтері мен рәсімдері мүлдем жоқ еді. Ұлдың немесе қыздың өміріндегі басты діни оқиға - арман күзеті. Бірнеше күн бойы жалғыздықта ораза ұстағаннан кейін, бала өмір бойы оның қамқоршысы болатын рухты көре алуына шақырылды. Түстер рухани тәлімнің басты көзі болды, ал балаларды оларды түсіндіруге үйретті. Негізгі рәсім - қамқоршы рухқа арналған би, содан кейін бас сүйегі биі маңызды болды. Сауда бекеттері алғаш рет Колумбияның жоғарғы аймағында құрылды. Гудзон шығанағы компаниясының католик канадалық және ирокездік қызметкерлері нез перселерге христиандық туралы кейбір идеяларды жеткізді. 1820 жылы олар да, Flathead те католиктің көптеген формаларын өз еріктерімен қабылдады. Флаттехедтар миссионерлер шақырды. Пресвитериандық миссия 1837 жылы Лапвайда, қазіргі Льюистон, Айдахо маңындағы Нез Перселер арасында преподобный Генри Х. Спалдингпен құрылды. Екі жылдан кейін баспахана құрып, жергілікті тілде шағын кітапшалар басып шығарады. 1838 жылы Колумбия бойында Франсуа Норберт Бланше және Модесте Демерс ата-бабалардың келуінен бастап, сол аймақта католиктердің тұрақты қызметі басталды). Сент-Луистан (Миссури штаты) тағайындалған Пьер Жан Де Смет деген әке және басқа иезуиттер 1840 жылдан бастап Флатхед елінде жұмыс істеді. Флаттехедтар миссионерлер шақырды. Пресвитериандық миссия 1837 жылы Лапвайда, қазіргі Льюистон, Айдахо маңындағы Нез Перселер арасында преподобный Генри Х. Спалдингпен құрылды. Екі жылдан кейін баспахана құрып, жергілікті тілде шағын кітапшалар басып шығарады. 1838 жылы Колумбия бойында Франсуа Норберт Бланше және Модесте Демерс ата-бабалардың келуінен бастап, сол аймақта католиктердің тұрақты қызметі басталды). Сент-Луистан (Миссури штаты) тағайындалған Пьер Жан Де Смет деген әке және басқа иезуиттер 1840 жылдан бастап Флатхед елінде жұмыс істеді. Нез Персе және оған одақтас тайпалар арқылы Орегон жолының құрылуы көптеген еуропалық американдықтардың өтуіне және эпидемиялық аурудың пайда болуына әкелді. Кейузелер өздерінің көптеген өлімдеріне қатты ашуланып, пресвитериандық миссияның д-ры Уитменді кінәлады. Олар дін қызметкерін, оның әйелі мен тағы он бір адамды өлтірді. Католик епискобы Бруйе келіп, Уитмен миссионерлік жерді сатып алу туралы кездесуді жоспарлаған кезде, оған өлгендерді жерлеуге рұқсат берілді. Ол Сполдингке аймақтан кетіп, қауіпсіз жерге жету үшін ескертті. Осы қиындықтардың салдарынан Колумбия аймағындағы барлық пресвитериандық миссионерлік қызметтер тоқтатылды. Кейінгі жылдары миссионерлік қызмет қайта басталды, ал нез персе халқының көбі пресвитериан дініне кірді. Қауымда католиктік жұмыс иезуиттерге тапсырылды, оларға Сент-Жозеф сестерінің көмегімен және Идахо штатындағы Сликпу қаласында Сент-Жозеф миссиясында орталықталды. Ол 50 жыл бойы Джозеф Катальдо, С. Дж. Католиктік үндістердің саны 20 ғасырдың басында 500-ден асады.

Шарттар мен қақтығыстар

1855 жылы олар өздерінің аумағының көп бөлігін келісімшартпен сатып жіберді. 1855 - 56 жылдардағы жалпы ошақта, кейде Якима соғысы деп аталатын, Нез Перселер, шамамен жалғыз, американдықтарға достық қарым-қатынас сақтады. 1863 жылы алтын табылғаннан кейін, Нез Персес бас заңгері (оның тобы христиан дініне айналды және ақ мәдениетке сіңісіп кетті) мен АҚШ армиясының генералы Оливер О. Говард арасында тағы бір келісім жасалды. Адвокат олардың жерлерін Лапвай резервациясынан басқасына қалдырды. Валова тобының басшысы Джозеф жаңа келісімге қол қоюдан бас тартты, өйткені 1855 жылғы келісім "күн шамырағанша" заңның үстемдігі болатынын уәде етті және олардың отандарын ақ нәсілділердің шапқыншылығынан қорғауға тиіс еді. Нез Персе әдет-ғұрыптары бойынша бірде-бір бас басқалардың атынан сөйлемейтін болғандықтан, Джозеф және басқалар (оның ішінде Тухуолхуолзоте және Looking Glass) келісімге қол қоюдан бас тартқанда, бұл АҚШ үкіметі әлі де олардың бастапқы келісімдеріне байланысты екендігі түсінігімен жасалды. Тек адвокаттың тобы ғана жаңа келісімге қол қоя алады. Бірақ, генерал Говард көптеген басқа нез перселерді жинап, Жозеф пен басқа басшылар келісімге қол қойғандай етіп көрсету үшін құжатқа "Х" белгісін қойды. АҚШ үкіметінің көзінде олар да оның талаптарына бағынатын болады. Жүсіп деген рубасы келісімге немесе оның шарттарына кіруден бас тартты. Бірақ олар өздерінің туған жерінен жаңа резервацияға ауытқымалы жол жүріп бара жатқанда, жас нез персе жауынгерлерінің бір тобы бөлініп шығып, Салмон өзенінің бойындағы көптеген ақ қоныстарды өлтірді. Бұл оқиғалар Нез Персе соғысының (1877) катализаторы болды. Бірнеше ай бойы тұрақты әскерлерді және көптеген үнділік барлаушыларды сәтті ұстағаннан кейін, Джозеф, Looking Glass және басқа басшылар солтүстікке қарай мыңнан астам шақырым бойы таулар арқылы кері шегінді. Олар АҚШ армиясы ұстап алды және Канада шекарасына жақын жерде бағындыруға мәжбүр болды. Өз еліне қайтару туралы уәде берілсе де, Жозеф пен оның тобының қалған бөлігі Үндістан аумағына (қазіргі Оклахома штаты) жер аударылды. Көптеген адамдар қайтыс болды, сондықтан 1885 жылы аман қалғандар Вашингтонның шығысындағы Колвилл резервациясына көшірілді. Жүсіптің жасақшылары қашып кетіп жатқанда, ешбір қастандық жасамады. Ұрпақтың басым бөлігі соғысқа қатыспады. 1893 жылы Лапвай резервациясының коммуналдық жері Доуес актісі бойынша тайпаның бас отбасыларына бөлінді. Қалған жерлер ақ қоныстанушыларға сатылуға берілді, бұл нез перселерді өз жерлерінен айырды.