Дауыштық белгілер: Макрон туралы

Кіріспе

Диакритикалық белгі

Макрон (макро́н, MAKron, MAY) – диакритикалық белгі: әдетте дауысты әріптің үстіне қойылатын түзу сызық. Оның атауы ежелгі грек тіліндегі μακρόν (makrón) сөзінен, яғни "ұзын" деген мағынадан шыққан, себебі бастапқыда грек-рим метрикасында ұзын немесе салмақты буындарды көрсету үшін қолданылған. Қазір көбінесе ұзын дауыстыны белгілейді. Халықаралық фонетикалық әліпбиде макрон орташа тонды көрсету үшін пайдаланылады, ал ұзын дауыстыны белгілеу үшін өзгертілген үшбұрышты қос нүкте қолданылады.
Бұған қарама-қарсы – бреве, ол қысқа немесе жеңіл буынды немесе қысқа дауыстыны белгілейді.

Сызық салмағы

Грек-рим метрикасында және басқа әдебиеттердің метрикасын сипаттауда макрон енгізілген және бүгінге дейін сөздіктер мен оқу материалдарында ұзақ (салмақты) буынды көрсету үшін жиі қолданылады. Тіпті салыстырмалы түрде жаңа грек және латын тілінің сөздіктері де буынның ұзындығын (салмағын) ғана көрсетуге баса назар береді; сондықтан көпшілігі басқаша метрикалық тұрғыдан анықталатын буындағы дауыстылардың ұзындығын көрсетпейді. Көне Рим және Грекия туралы көптеген оқулықтар макронды пайдаланады, тіпті ол сол кезде қолданылмаса да (латын тілінде дауыстының ұзындығы белгіленген жағдайда, апостроф қолданылған).

Хаттың ұзындығы

Еврей тілінің транскрипциясында төмендегі макрон әдетте бегадкефат әріптерінің жұмсаруын көрсету үшін қолданылады. Дегенмен, типографиялық себептерге байланысты p және g әріптерінде стандартты макрон қолданылады: p̄, ḡ. Макрон Соломон аралдары мен Вануатудағы бірнеше халық тілдерінің жазу жүйесінде қолданылады, әсіресе англикан миссионерлері алғаш жазған тілдерде. Макронның ерекше мәні жоқ, ол екі түрлі дыбыстық бірлікті ажырату үшін ғана қолданылады. Мысалы, Банкс аралдарының бірнеше тілінде, соның ішінде Мвотлап тілінде, қарапайым m әрпі белгілі бір дыбысты білдірсе, макроны бар m (m̄) дөңгелектелген ерін-тілдік велярлық мұрынды дыбысқа сәйкес келеді; қарапайым n әрпі жалпы альвеолярлық мұрынды дыбысты білдірсе, макроны бар n (n̄) велярлық мұрынды дыбысты көрсетеді; ē дауысы қарапайым e дауысынан (қысқа) жоғарырақ дыбысқа қарама-қарсы қойылады; сондай-ақ ō дауысы қарапайым o дауысынан өзгешеленеді. Hiw тілінің жазу жүйесінде r̄ әрпі престоппен айтылатын велярлық бүйірлі дыбысты көрсетеді, ал Araki тілінде осы символ r̄ альвеолярлық дірілді дыбысты білдіреді – бұл r әрпінен өзгеше, ол альвеолярлық соққылы дыбысты көрсетеді. Bislama (1995 жылға дейінгі жазу жүйесі), Lamenu және Lewo тілдерінде макрон екі әріпте – m̄ және p̄ – қолданылады. m̄ әрпі белгілі бір дыбысты, ал p̄ әрпі басқа дыбысты білдіреді. 1995 жылдан кейінгі жазу жүйесінде (диакритикалық белгілері жоқ) олар mw және pw деп жазылады. Kokota тілінде ḡ әрпі велярлық тоқталымды дыбысты білдіреді, ал макроны жоқ g әрпі дауысты велярлық үскірмелі дыбысқа сәйкес келеді. Маршалл тілінде төрт әріпте – ā, n̄, ō, ū – макрон қолданылады, олардың айтылуы a, n, o, u әріптерінің айтылуынан ерекшеленеді. Маршалл тілі үш-төрт дауысты дыбысқа ие тік дауысты жүйесін қолданады, бірақ дәстүрлі түрде олардың аллофондары жазылады, сондықтан дауысты әріптерге макрон қосылып, осы аллофондардың кейбіреулерін көрсетеді. Стандартты диакритикалық белгі макрон болғанымен, әріптердің үстіне басқа диакритикалық белгілер қойылмайды, сондықтан жазбада басқа диакритикалық белгілер де қолданылуы мүмкін, мысалы ã, ñ, õ, û сияқты стандартты емес әріптер пайда болады. ā әрпі фонеманың палаталанған аллофоны болып айтылады. n̄ әрпі велярлық мұрынды дыбыс пен лабиаланған велярлық мұрынды дыбысты контекстке қарай көрсетеді. Стандартты әріп Юникодта алдын ала біріктірілген символ ретінде жоқ, сондықтан оның орнына стандартты емес ñ нұсқасы жиі қолданылады. ō әрпі фонемалардың қарама-қарсы аллофондары болып табылатын екі түрлі дыбыспен айтылады. ū әрпі фонеманың қарама-қарсы аллофоны болып табылатын дыбыспен айтылады. Obolo тілінде қарапайым n әрпі жалпы альвеолярлық мұрынды дыбысты білдіреді, ал макронмен (n̄) бірге n велярлық мұрынды дыбысты көрсетеді.

In romanizations of Hebrew, the macron below is typically used to mark the begadkefat consonant lenition. However, for typographical reasons a regular macron is used on p and g instead: p̄, ḡ. The macron is used in the orthography of a number of vernacular languages of the Solomon Islands and Vanuatu, particularly those first transcribed by Anglican missionaries. The macron has no unique value, and is simply used to distinguish between two different phonemes. Thus, in several languages of the Banks Islands, including Mwotlap, the simple m stands for , but an m with a macron (m̄) is a rounded labial velar nasal ; while the simple n stands for the common alveolar nasal , an n with macron (n̄) represents the velar nasal ; the vowel ē stands for a (short) higher by contrast with plain e ; likewise ō contrasts with plain o
In Hiw orthography, the consonant r̄ stands for the prestopped velar lateral approximant In Araki, the same symbol r̄ encodes the alveolar trill – by contrast with r, which encodes the alveolar flap
In Bislama (orthography before 1995), Lamenu and Lewo, a macron is used on two letters m̄ p̄. m̄ represents , and p̄ represents The orthography after 1995 (which has no diacritics) has these written as mw and pw. In Kokota, ḡ is used for the velar stop , but g without macron is the voiced velar fricative
In Marshallese, a macron is used on four letters – ā n̄ ō ū – whose pronunciations differ from the unmarked a n o u. Marshallese uses a vertical vowel system with three to four vowel phonemes, but traditionally their allophones have been written out, so vowel letters with macron are used for some of these allophones. Though the standard diacritic involved is a macron, there are no other diacritics used above letters, so in practice other diacritics can and have been used in less polished writing or print, yielding nonstandard letters like ã ñ õ û, depending on displayability of letters in computer fonts. The letter ā is pronounced , the palatalized allophone of the phoneme The letter n̄ represents the velar nasal phoneme and the labialized velar nasal phoneme , depending on context. The standard letter does not exist as a precombined glyph in Unicode, so the nonstandard variant ñ is often used in its place. The letter ō is pronounced or , which are the unrounded velarized allophones of the phonemes and respectively. The letter ū is pronounced , the unrounded velarized allophone of the phoneme
In Obolo, the simple n stands for the common alveolar nasal , while an n with macron (n̄) represents the velar nasal .

Математика және ғылым

Оверлайн – математика мен ғылымда түрлі мақсаттарда қолданылатын, макронға ұқсас типографиялық символ. Мысалы, ол кешендік қосымшаны (complex conjugation) көрсету үшін: және геометриядағы сызық кесіндісін (line segment) көрсету үшін (мысалы, ), статистикадағы үлгілік орташа шаманы (sample mean) (мысалы, ) және логикадағы жоқтықтарды (negations) белгілеуге қолданылады. Герман-Моген нотациясында да қолданылады.

Музыка

Музыкада тенуто белгісі макронға ұқсайды. Макрон неміс лютня таблаурасында қайталанатын әріптерді ажырату үшін де қолданылады.