Тодморден: Тарихы мен географиясы

Кіріспе

Базар қаласы және азаматтық приход Батыс Йоркшир, Англияда. Оңтүстік Австралиядағы мал шаруашылығы станциясы.

Тодмёрден ( /tɒdmərdən/ TODmərdən; /local/ /tɒdmɔːrdən/, /tɒdmərden/, /tɔːmdɪn/) – Англияның Батыс Йоркширдегі Кальдердейлдегі Жоғарғы Кальдер аңғарындағы базар қаласы және азаматтық приход. Ол Манчестерден солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым, Бернлиден оңтүстік-шығысқа қарай 13 шақырым және Галифакстан батысқа қарай 14 шақырым жерде орналасқан. 2011 жылы оның халқы 15 481 адамды құрады. Тодмёрден үш тік беткейлі Пеннин аңғарларының тоғысқан жерінде орналасқан және құммен өңделген гранитті тастардың көтерілістерімен қоршалған жазықтарға ие. Йоркшир мен Ланкаширдің арасындағы тарихи шекара – Кальдер өзені және оның саласы Уолсден Вотер, бұл өзендер қала арқылы ағып өтеді. 1888 жылғы Жергілікті басқару туралы заңмен әкімшілік шекара өзгертілді, соның нәтижесінде қаланың барлық бөлігі Батыс Ридинг құрамына кірді. Қаланы Тодмёрден және Валсден теміржол станциялары қызмет көрсетеді.

Этимология

Тодморден атауы алғаш рет 1246 жылы «Тотмарден» түрінде жазылған. Бұл атаудың «түлкінің батпақты қонысы» деген мағынаны білдіретіні болжанады, яғни «тод» сөзі – түптесі белгісіз, 1200 жылдар шамасында қолданыла бастаған «түлкі» деген мағынаны береді, «moor» (көне ағылшын тілінде «батпақ»), және «den» (көне ағылшын тілінде жануарлардың панасы). «Тод» – Тодморденнің халық арасында жиі қолданылатын бейресми атауы.

Тарихқа дейінгі дәуір

1898 жылы Блэкхит Барроу – Тодмордендегі Крест Тас үстіне орналасқан сақина тәрізді ескерткіш қазылып, қазба жұмыстарын жүргізгендердің бірі Дж. Лоутон Расселдің айтуынша, "көтеріліп тұратын археологиялық қызығушылық" орыны болып шықты. Қола дәуірінен қалған түрлі заттар табылды, оның ішінде қабірлік құмыралар, адам бас сүйегі, тістер және қолдар. Рассел Блэкхит Барроудың негізінен діни орын болғанын, әсіресе "аза тұту рәсімдерін өткізуге" арналғанын айтты, себебі оны тұрғын үй ретінде пайдаланғандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Ерекше қызығушылық тудырған нәрсе – компастың төрт бағытында орналасқан төрт оба, және бұл "төрт тараптың рухтарын, яғни ауа рухтарын шақыру рәсімі болған, бұл өлгендер әлеміндегі рухтармен байланысты" деген болжам бар. 1898 жылғы қазбадан табылған заттар қазір Тодморден кітапханасында тұрақты түрде көрсетілуде.

Ерте тарих

Ортағасырлық Тодмордендегі қоныстар шашыраңқы болды, көптеген адамдар шашыраңқы шаруашылықтарда немесе оқшау таулы ауылшаруашылық белімдерінде тұрды. Ежелгі тастармен белгіленген керуен жолдарының көптегені бүгінге дейін сақталған. Ғасырлар бойы, айналағы төбелерден аққан өзендер бидай және толықтау диірмендерін сумен қамтамасыз етті. Тодморден шаруашылық және жүн тоқыма өндірісін үйлестіру арқылы салыстырмалы өркендеуге жетті. Кейбір еркін шаруалар әдемі үйлер салды, олардың бірнешеуі қазірге дейін сақталған. Бірақ аймақтың өнеркәсібі көбірек мақта өндірісіне көшті. Манчестердің материалдық база және сауда орталығы ретінде жақын орналасуы, әрине, маңызды фактор болды. Сонымен қатар, Пеннин тауларының күшті өзендері мен ағындары тоқыма станоктарын қуатпен қамтамасыз етті. Текстиль машиналарын жетілдіру (Джон Кей, Джеймс Харгривс және Ричард Аркрайт) және жолдарды жақсарту (1751–1781) жаңа мақта өнеркәсібінің дамуына және жергілікті халықтың өсуіне көмектесті.

19 ғасыр

1801 жылы адамдардың көпшілігі әлі де жоталар мен таулы жерлерде тұрды; Тодморденнің өзі шағын ауыл есептеледі. 1800–1845 жылдары қаланың байланыс және көлік жүйесінде үлкен өзгерістер болды, бұл өнеркәсіптік өсімді дамытуға шешуші әсер етті. Оларға мыналар кірді: (1) жақсырақ жолдар; (2) Рочдейл каналы (1804); және (3) 1847 жылы Ланкашир және Йоркшир темір жолы болып аталған Манчестер мен Лидс темір жолының басты тармағы (1841). Бұл темір жол желісі сол кездегі әлемдегі ең ұзын туннельді – Саммит туннелін қамтыды. Тодморденнен Бёрнлиге дейінгі екінші темір жол 1849 жылы бір жол ретінде ашылды, ал 1860 жылы сұраныс артып, екі жолға дейін кеңейтілді. 1862 жылы Стансфилд Холлдан Холл Ройдқа дейінгі қысқа байланыс желісі "Тодморден үшбұрышын" аяқтады, бұл пойыздарға үш бағытта (Манчестер, Лидс және Бёрнли) кері жүрмей-ақ саяхаттауға мүмкіндік берді. Өнеркәсіптік революция аңғардың төменгі жағында өнеркәсіп пен елді мекендердің шоғырлануына, сондай-ақ жүннен мақтаға көшуге әкелді. Аймақтағы Фильден отбасы қаланың тағдырына ерекше ықпал етті. Олар бірнеше ірі фабрикалар құрып, әсем ғимараттар салып, әлеуметтік және білім беру саласында өзгерістер жасап, қаланы түбінен өзгерткен "династия" құрды. 1868 жылдың 2 наурызында Тодмордендегі Христос шіркеуінде қос қаңтарлық қылмыс болды. Құрбандардың қабірлері шіркеу ауласында орналасқан. Қаладан келген 23 жастағы тоқымашы Майлз Уэзерхиллге, үй қызметкері Сара Беллмен кездесуіне пастор Энтони Джон Плоу тыйым салған. Төрт пистолет пен бір балтамен қаруланған Уэзерхилл ең алдымен пастордан, содан кейін Плоуға құпия кездесулер туралы хабарлаған Джейн Смиттен кек алды. Мисс Смит оқиға орнында көз жұмды, ал пастор жарақаттарына байланысты тағы бір аптадан кейін қайтыс болды. Уэзерхилл сонымен қатар пастордың әйеліне де ауыр жарақаттар келтірді. 1868 жылдың 4 сәуірінде Уэзерхилл Манчестердегі Нью-Бейли түрмесінде жұрт алдында асылған соңғы адам болды. Жергілікті аңыз бойынша, қазір жеке меншіктегі пастор үйінің терезесінен кейде жас әйелдің бейнесі көрінеді.

In 1801, most people still lived in the uplands; Todmorden itself could be considered as a mere village. During the years 1800–1845 great changes took place in the communications and transport of the town which were to have a crucial effect on promoting industrial growth. These included the building of: (1) better roads; (2) the Rochdale Canal (1804); and (3) the main line of the Manchester and Leeds Railway (1841), which became the Lancashire and Yorkshire Railway in 1847. This railway line incorporated the (then) longest tunnel in the world, the Summit Tunnel. A second railway, from Todmorden to Burnley, opened as a single line in 1849, being doubled to meet demand in 1860. A short connecting line, from Stansfield Hall to Hall Royd, completed the "Todmorden Triangle" in 1862, thus enabling trains to travel in all three directions (Manchester, Leeds and Burnley) without reversing. The Industrial Revolution caused a concentration of industry and settlement along the valley floor and a switch from woollens to cotton. One family in the area was particularly influential on the town; the Fielden family. They created a "dynasty" that changed the town forever by establishing several large mills, putting up assorted impressive buildings and bringing about social and educational change. A double murder took place at Christ Church, Todmorden on 2 March 1868. The victims' graves lie in the churchyard. Miles Weatherhill, a 23 year old weaver from the town, was forbidden from seeing his housemaid sweetheart, Sarah Bell, by the Reverend Anthony John Plow. Armed with four pistols and an axe, Weatherhill took revenge first on the vicar and then on Jane Smith, another maid who had informed Plow of the secret meetings. Miss Smith died at the scene, while the vicar survived another week before succumbing to his injuries. Weatherhill also seriously injured the vicar's wife. On 4 April 1868, Weatherhill became the last person to be publicly hanged in Manchester, at the New Bailey prison. Local legend has it that the face of a young woman is sometimes seen in the window of the vicarage, now in private ownership.

20 ғасыр

XX ғасырдың алғашқы онжылдығында Тодморден ауданының халқы өзгеріссіз қалды. Ұлыбританиядағы жыл сайынғы халық санағы 1901 жылы 25 418 адамды, ал 1911 жылы 25 404 адамды көрсетті. Жоғарғы Кальдер аңғарының қалған бөлігі сияқты, Тодморден экономикасы Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңынан бастап баяу төмендеді, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1970-ші жылдардың соңына дейін бұл құлдырау үдеді. Осы кезеңде жергілікті экономиканың ауыр жағдайда қайта құрылуы болды, зауыттар жабылып, ауыр өнеркәсіп құлдырады. 1907 жылдың 1 қаңтарында Тодморден муниципалитеті Британ аралдарындағы моторлық автобус қызметін іске қосқан екінші муниципалитет атанды. Сол жылдың соңына қарай автопарк бес екі қабатты автобусқа дейін кеңейтілді: екеуі Кричли Норрис, екеуі Ланкашир Буы (Лейланд Моторстың алдын бағасы) және біреуі Райклид. 1931 жылы қызмет "Тодморден Бірлескен Автобус Комитеті" деген атпен муниципалитет пен LMS темір жолы бірлесіп жүргізді. 1940-1950 жылдарығы ең жоғары деңгейінде, кәсіпорын 40 автобуспен 50 шақырымдық (80 км) қашықтықты қиын Оңтүстік Пеннин аймағынан өтетін бағыттар бойынша жүргізді. 1938 жылға дейін қалаға кемінде алты теміржол станциясы қызмет көрсетті: Тодморден, Стэнсфилд Холл, Корнхолм, Портсмут, Уолсден және Иствуд. Тодморден теміржол станциясын қоспағанда, барлығы 20 ғасырдың ортаңғы үштен бірінде жабылды, бірақ Уолсден теміржол станциясы 1990 жылдың 10 қыркүйегінде 1845 жылғы бастапқы станциядан бірнеше метр солтүстікке орналасқан жерде қайта ашылды. 1984 жылдың желтоқсан айында Тодморден мен Литтлборо арасындағы Саммит туннелінде бензин тасымалдайтын жүк вагоны рельстен шығып, көлік тарихындағы ең ірі жер асты өрттерінің біріне себеп болды. 1980 жылы Тодморден танымал кісі өлтіру ісін тергеу орталығында болды. Сол жылдың 11 маусымында полиция Дж. В. Паркердің Тодмордендегі көмір қоймасында 56 жастағы Зигмунд Адамскинің денесін тапқаннан кейін шақырылды. Бұрынғы шахтер бес күн бұрын жергілікті дүкенге бару үшін кеткеннен кейін жоғалып кеткен. Ол әлі де костюм киіп жүрсе де, оның көйлегі, сағаты және әмияны жоғалған. Денсаулық сақтау мамандарының тексеруінен кейін ол сол күні жүрек талмасынан қайтыс болғаны анықталды, сонымен қатар мойнында, иығында және бас артында күйік іздері табылды. Бұл күйіктерге жасыл май жағылған, бірақ токсикологиялық сараптама оны анықтай алмады. Адамски ісі әлі де шешілмеген, күдікті ұсталған жоқ және телеарнадағы деректі фильмде сот медициналық сарапшысы Джеймс Тернбулл оны "25 жыл ішінде кездескен ең қызықты жағдайлардың бірі" деп сипаттады. Бұқаралық ақпарат құралдарының үлкен қызығушылығынан кейін Тодморден полициясына бұл жағдай туралы баспасөзге әрі сөйлеуге тыйым салынды. 2017 жылдың 17 маусымында Blurry Photos жүргізушісі Дейв Стекко Адамски Польшадан көшіп келгенге дейін нацист болуы мүмкін деп мәлімдеді. 1980-ші және 1990-шы жылдары Тодморденде және кейіннен Хебден Бриджде белгілі лесбияндық қауым пайда болды, бұл қауым "ядролық отбасыдан тыс квирлік жақындық түрлерін насихаттау" арқылы "бір-біріне қамқорлық жасайтын қауымдастық" және өзара қолдау, бала күтімі және ай сайын өткізілетін "Танымал Тодморден әйелдер дискотекасы" сияқты қоғамдық шараларды ұйымдастырды. Бұл қауымның сипаты дамушы квир саясатымен өзгерді, лесбияндық феминизмнен "гомонормативтік ассимиляцияға" қарай бұрылды.

Throughout the first decade of the 20th century, the population of the Borough of Todmorden remained constant. The ten yearly UK census returns show figures of 25,418 in 1901 and 25,404 in 1911. Like the rest of the Upper Calder Valley, Todmorden's economy experienced a slow decline from around the end of World War I onwards, accelerating after World War II until around the late 1970s. During this period there was a painful restructuring of the local economy with the closure of mills and the demise of heavy industry. On 1 January 1907, Todmorden Corporation became only the second municipality in the British Isles to operate a motor bus service. By the end of that year, the fleet had expanded to five double deck vehicles: two by Critchley Norris, two by Lancashire Steam (predecessor of Leyland Motors) and one by Ryknield. In 1931, the service became jointly operated by the Corporation and the LMS railway under the name "Todmorden Joint Omnibus Committee". At its maximum size in the 1940s and 1950s, the undertaking operated 40 vehicles over 50 route miles (80 km) through the rugged South Pennine terrain. Until 1938, the town was served by no fewer than six railway stations: Todmorden, Stansfield Hall, Cornholme, Portsmouth, Walsden and Eastwood. With the exception of Todmorden railway station, all closed during the middle third of the 20th century although Walsden railway station reopened on 10 September 1990 on a site a few yards north of the original 1845 railway station. In December 1984, a goods train carrying petrol derailed in the Summit Tunnel between Todmorden and Littleborough causing what is still considered as one of the biggest underground fires in transport history. In 1980, Todmorden found itself at the centre of a celebrated murder enquiry. On 11 June that year police were called to J. W. Parker's coal yard in Todmorden after the discovery of a body, subsequently identified as 56 year old Zigmund Adamski from Tingley, near Wakefield. The former coal miner had not been seen since setting out on a local shopping trip five days earlier. Although still wearing a suit, his shirt, watch and wallet were missing. A post mortem established that he died of a heart attack earlier that day, and discovered burns on his neck, shoulders and back of his head. These appeared to have been dressed by a green ointment, which toxicology tests were unable to identify. Adamski's case has never been solved, no suspect was ever arrested and in a television documentary the coroner, James Turnbull, described it as "one of the most puzzling cases I've come across in 25 years". After intense media interest, the Todmorden police force were forbidden from talking further to the press about the case. On 17 June 2017, Blurry Photos host Dave Stecco believes that Adamski could have been a Nazi before immigrating from Poland. In the 1980s and 1990s, a prominent lesbian intentional community grew up Todmorden — and subsequently Hebden Bridge — "promot[ing] forms of queer intimacy outside of the nuclear family unit", with "a close knit community of care" and mutual support, sharing child care and community events, such as a "famous Todmorden Women's Disco" held monthly. The nature of that community has changed with evolving queer politics, away from lesbian feminism and towards "homonormative assimilation".

21 ғасыр

2008 жылы жергілікті тұрғындар тобы азық-түлік мәселелерін, әсіресе жергілікті өнімдер мен олардың тегін насихаттау мақсатында Incredible Edible жобасын бастады. Жоба аясында қала бойынша 40 жеміс-көкөніс бағы отырғызылды, олардың әрқайсысы келушілерді ашық қолжетімді өнімдерден пайдалануға шақырады. 1894 жылғы Жергілікті Өкімет туралы заңға сәйкес, Тодморден жергілікті кеңесі Тодморден, Уолсден, Лэнгфилд және Стэнсфилд округтерін қамтитын қалалық округтік кеңеске айналды. Сонымен қатар, Блэкшоу, Эррингден, Хептонсталл және Уодсворт приходтарын қамтитын Тодморден ауылдық округтік кеңесі құрылды. Екі жыл өткен соң, 1896 жылдың 2 маусымында қалаға Инкорпорация жарғысы берілді, ал қалалық округтік кеңес қарайтын аумақ муниципалды боронға айналды. Округтердің саны төрттен алтыға дейін артты: Орталық, Уолсден, Лэнгфилд, Стэнсфилд, Стодли және Корнхолм. Тодморден ауылдық округі кейін Хептон ауылдық округі деп өзгертілді. 1974 жылғы жергілікті басқару реформаларынан бері Тодморден Батыс Йоркширдің метрополитендік графтығындағы Кальдердейлдің метрополитендік округінің құрамында басқарылуда. Жергілікті басқару деңгейінде қаланың көп бөлігі Кальдердейл кеңесінің Тодморден округіне кіреді, ал қаланың шығыс бөлігі, Иствудты қоса алғанда, Кальдер округін Хебден Бридж қаласымен және Блэкшоу, Хептонсталл, Эррингден және Уодсворт приходтарымен бөліседі. 2023 жылғы жергілікті сайлаулар бойынша үш Тодморден кеңесшісі мен үш Кальдер кеңесшісінің барлығы Еңбек партиясының мүшелері болып табылады. Тодморденнің пошталық графтығы 1996 жылы таратылғанға дейін Ланкашир болды.

География

Жоғарғы Кальдер алқабындағы басқа ауылдар мен қалаларға Хебден Бридж және Митольмройд кіреді. Тодморден азаматтық округінің аумағы сонымен қатар Иствуд, Уолсден, Корнхолм, Манкинхольс, Лумбуттс, Робинвуд, Лидгейт, Портсмут, Шейд, Стэнсфилд, Добройд, Ферни Ли, Гоксхолм және Крос Стоунды қамтиды. Орта ғасырлық Тодморден Йоркширдегі Лэнгфилд және Стэнсфилд поселкелерінен, сондай-ақ Ланкаширдегі Рочдейлдің ежелгі приходындағы Хандерсфилд поселкесінің Тодморден/Уолсден бөлігінен тұрған. Тодморден және Уолсден поселкесі 1801 жылы Тодморден мен Уолсденнің ескі ауылдарының бірігуі арқылы құрылды.

Экономика

Бүгінде ауыр өнеркәсіп Тодморденнің тарихының бір бөлігі, оның қазіргі жағдайы емес. Өнеркәсіптік мұржалардың көп бөлігі бұзылып, қалған фабрикалар көбінесе басқа мақсаттарға бейімделген. Қаланың өнеркәсіптік базасы күрт азайды (бір кезде Тодморденде әлемдегі ең ірі тоқу цехы болған). Тодморден сонымен қатар жергілікті ауылдық аймаққа қызмет көрсетеді және ішкі және сыртқы базары, түрлі шаралар, мәдени мұрасы және Пеннин тауларының көркі арқылы туристерді қызықтырады. Ғасырлар бойы бұл Пэннин тауларын тікелей кесіп өтуге болатын ең қауіпсіз және қолайлы жол деп есептелген.

Түнгі өмір

Қала орталығындағы пабтардың қатарында Йорк герцогы, Веллингтон және Паб орналасқан. "Алтын арыстан" – өзіне тән винилдік жазбалар лейблі бар, әйгілі тікелей музыка орталығы. Station Approach көшесіндегі White Hart Wetherspoons 2023 жылдың қыркүйегінде сатылымға қойылды және 2024 жылдың наурыз айында сатылып, жұмылын тоқтатты.

Көрнекті орындар

Тодморден қалалық әкімдігі, неоклассикалық стильде салынған, қала орталығында биіктей орналасқан. Ғимарат Кальдер өзенінің саласы – Уолсден суының үстінен көпірдей жатыр. 1888 жылдың 1 қаңтарында әкімшілік шекара өзгергенге дейін ол Ланкашир және Йоркшир аймақтарында орналасқан еді. Вестминстерлік Джон Гибсон жобалаған бұл әсем ғимараттың солтүстік жағы жартылай дөңгелек пішіндес. Қалалық әкімдіктің ерекше сыртқы сәні – алдыңғы қасбетіндегі фронтон, ол екі графтықтың шекаралық орналасуын көрсетеді және олардың негізгі өнеркәсіп салаларын бейнелейді. Мұқият ойылған тас өрнектерінде екі әйел мүсіні тұғыр үстінде орналасқан. Сол жақтағы мүсін Ланкаширді (мақта тоқу және тік тоқу өнеркәсібі), ал оң жақтағысы Йоркширді (жүн өндірісі, инженерия және ауыл шаруашылығы) көрсетеді. Тодморден Виктория дәуіріндегі өндіріс қаласының бейнесін сақтайды. Басқа да танымал ғимараттар: 1869 жылы салынған Добройд қамалы, қазір мектеп оқушылары үшін жатақ үй ретінде пайдаланылады; Эдвард дәуіріндегі Ипподром театры және I санаттағы Тодморден унитариан шіркеуі (1865–1869 жылдары салынған). Добройд қамалы, қалалық әкімдік және унитариан шіркеуінің құрылысы Джон Фильден мен оның ұлдарының бастамасымен жүзеге асырылып, Джон Гибсон жобалаған. Ол бұрынғыда Парламент үйлерінде Чарльз Барридің командасында жұмыс істеген. Виктория дәуірінен бұрынғы ғимараттардың қатарында 18 ғасырға жататын екі паб, қала орталығындағы II* санаттағы Тодморден ескі сарайы (Елизавета дәуірі) және 1476 жылдан бері сақталған Сент-Мэри шіркеуі бар. Тодморден Пеннин жолы, Пеннин ат жолы, Мэри Таунли айналымы және Кальдердейл жолының бойында орналасқан. Ол жаяу серуендеу, тау шаңғысы, тау велосипедімен жүру және боулдеринг сияқты ашық ауадағы іс-шараларға танымал. Оның танымал орындарына арналар мен шлюздер, спорт орталығы бар парк, ашық ауадағы скейтборд алаңы, теннис корты, гольф алаңы, аквариум/жылқыбалықтар үйі және крикет алаңы кіреді. Қаланың төңірегінде орманды аймақтар, кафелер мен мейрамханалар бар. Ипподром театрында фильмдер көрсетіліп қана қоймай, тікелей қойылымдар да қойылады. Қалада кішкентай ойыншықтар мен модельдер мұражайы, кітапхана және туристік ақпарат орталығы, сондай-ақ жекелеген сауда орындары бар. Жыл сайын карнавал, ауыл шаруашылығы көрмесі, сыра фестивалі, музыка фестивалі және дәстүрлі Пасха жұмыртқа ойындары өткізіледі. Тодморденде қала мен айналасындағы ауылдарға қызмет ететін көптеген шіркеулер мен шапкіштер бар. Ерекше шіркеулердің бірі – I санаттағы Тодморден унитариан шіркеуі. Оның мұнарасы қаланың және айналасындағы аймақтың ең биік нысаны болып табылады, себебі ол төбеде орналасқан. Ол діни және азаматтық орталық ретінде өз қызметін жалғастыруда. Басқа шіркеулерге Орталық методист шіркеуі, Сент-Жозеф римдік католик шіркеуі, Румфилд баптист шіркеуі және Сент-Мэри шіркеуі кіреді. Тодмордендегі Центр Вейл паркінде жергілікті суретші Джон Адамсонның ағаштан жасаған мүсіндері және әйгілі оркестрлік стенд сияқты жергілікті өнердің бірнеше туындылары орналасқан. Оркестрлік стенд ерекше құрылысқа ие және жақсы акустиканы қамтамасыз ету үшін доға пішіндес жасалған. Ол 1914 жылы ашылды, ал 2019 жылдың шілдесінде Кальдердейл округі кеңесі оны бұзуға шешім қабылдады. Жергілікті белсенділердің күш-жігері нәтижесінде 2020 жылдың қаңтарында Англия тарихи мұражайы оркестрлік стендке II санатты мәртебе берді, ал 2022 жылдың наурыз айында Кальдердейл кеңесі Центр Вейл паркін жақсарту жобасына, оның ішінде оркестрлік стендке қаржы бөлді. Паркте сонымен қатар Тодморден соғыс ескерткішінің жанындағы Естелік бақта қайта құрылған Центр Вейл сарайының қалдықтары және жақын жердегі ит мүсіні де бар. Бұл мүсінді 2005 жылы жергілікті суретші Дэвид Уинн жасаған, ал оны жергілікті Тодморден құю зауыты Weir Minerals болаттан құйған. Мүсінші мен зауыт мүсінді парке сыйға тартқан, бірақ су тасқынынан қорғау жұмыстарының кешігуіне байланысты орнату бірнеше жылға созылды. 2011 жылы ит Деррен Браунның "Эксперименттер" бағдарламасында көрсетілді. Браун ит сәттілік әкеледі деген қамыт таратып, оған қол тигізген әркімге сәттілік келді деген әйгілілік алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде сарай әскери госпиталь ретінде пайдаланылды. Центр Вейл паркі 2019 жылдың 9 наурызынан бері парк жүгіруін ұйымдастырып келеді. 37 метрлік Стодли Пайк монументі (1814 жылы салынған және 1854 жылы қайта салынған) осы аты бар 1396 метрлік төбеде орналасқан. Ол Наполеонның жеңілісі мен Париждің тапсырылуын еске алады. Бұл Тодморденнің шұңқырларының ерекше белгісі және Пеннин жолындағы маңызды нысан.

Todmorden Town Hall, which was designed in the Neo Classical style, dominates the centre of the town. The building straddles the Walsden Water, a tributary of the River Calder, and was situated in both Lancashire and Yorkshire until the administrative county boundary was moved on 1 January 1888. Designed by John Gibson of Westminster, this imposing building has a northern end which is semi circular. One interesting external feature of the town hall is the pediment to the front elevation, which reflects the fact that it straddled the boundary as it depicts the main industries of the two counties. The fine carved stonework has two central female figures on a pedestal. The left hand sculpture represents Lancashire (cotton spinning and weaving industries), and the right hand one Yorkshire (wool manufacturing, engineering and agriculture). Todmorden has the look of a Victorian mill town. Other notable buildings include Dobroyd Castle (completed in 1869), now used as a residential activity centre for schoolchildren; the Edwardian Hippodrome Theatre, and the Grade I listed Todmorden Unitarian Church (built 1865–1869). Dobroyd Castle, the town hall and the Unitarian church were all built at the behest of John Fielden and his sons and designed by John Gibson, who had been a member of Charles Barry's team at the Houses of Parliament. Pre Victorian buildings include two 18th century pubs; Todmorden Old Hall, a Grade II* listed manor house (Elizabethan) in the centre of town, and St. Mary's Church which dates from 1476. Todmorden is situated alongside the Pennine Way, Pennine Bridleway, Mary Towneley Loop and Calderdale Way and is popular for outdoor activities such as walking, fell running, mountain biking and bouldering. Its attractions include canals and locks, a park containing a sports centre, an outdoor skateboard park, tennis courts, a golf course, an aquarium/reptile house and a cricket ground. There are wooded areas around the town and cafés and restaurants. The Hippodrome Theatre shows films as well as putting on live performances. The town has a small toy and model museum, a library and a tourist information centre, along with independent retailers. Annual events include a carnival, agricultural show, beer festival, music festival and the traditional Easter Pace Egg plays. Todmorden is home to many churches and chapels that serve the town and surrounding villages/hamlets. One notable church is the Grade I listed Todmorden Unitarian Church. Its spire is the tallest landmark in the town and surrounding area due to being on a hill. It continues to serve as a religious and civic centre. Other churches include the Central Methodist Church, St Joseph's Roman Catholic Church, Roomfield Baptist Church and St Mary's Church. Centre Vale Park in Todmorden is the setting for several pieces of local art, including tree carvings by the sculptor John Adamson, and an iconic bandstand. The bandstand is unique in construction and is designed in an arc shape because this gives it better acoustics. It opened in 1914, and in July 2019 was condemned to be demolished by Calderdale Borough Council. A campaign by local activists resulted in the bandstand being granted grade II listed status by Historic England in January 2020, and in March 2022 funding was accepted by Calderdale Council for a project to improve Centre Vale Park, including the bandstand. Also in the park are the reconstructed remains of Centre Vale Mansion, next to Todmorden War Memorial in the Garden of Remembrance, and nearby there is a sculpture of a dog. This was sculpted by local sculptor David Wynne in 2005, and was cast in steel at the local Todmorden foundry Weir Minerals. It was donated to the park by the sculptor and the foundry, but installation was delayed for several years due to the extensive flood alleviation works. In 2011, the dog was featured on an episode of Derren Brown's The Experiments. Brown spread a rumour that the dog was lucky; it then gained a reputation for bringing luck to anyone that touched it. During World War I the mansion was used as a military hospital. Centre Vale Park has hosted a parkrun since 9 March 2019. The 120 feet (37 m) Stoodley Pike monument (built 1814 and rebuilt in 1854) stands atop the 1300 feet (396 m) hill of the same name. It commemorates the defeat of Napoleon and the surrender of Paris. It is a prominent feature of Todmorden's moors, and is a landmark on the Pennine Way.

Медиа

Тодмордэн 1980-ші жылдары BBC телеарнасының полициялық драмасы «Джульет Браво», Территориялық армия сериясы «Престон майданында тыныш», «The League of Gentlemen», BBC телеарнасының мини-сериалы «Oranges Are Not the Only Fruit», BBC1 сериясы «Life on Mars», «Spooks Blood» кітабындағы қала және «My Summer of Love» романының киноға бейімделуі үшін түсірілім алақаны ретінде пайдаланылды. BBC One-ның қылмыстық драмалық сериясы «Бақытты аңғар», авторы Салли Уэйнрайт (Соверби Бридж қаласында өскен), қаланың өзінде және айналасында, басқа да орындармен бірге түсірілді. 1980-ші жылдары қалада BBC-нің «The Clothes Show» бағдарламасының екі тізбектелген эпизоды көрсетілді. Тодмордэн ITV арнасының паранормальдық «Strange but True» шоуында болды, онда 1993 жылдың мамыр айында Тодмордэн аймағындағы НЛО туралы хабарламалар зерттелді. Бағдарламаға Гарольд Шипман көп жылдар бойы жұмыс істеген жабық хирургиялық бөлім, сондай-ақ қалалық әкімшілік (сұр әйелдің келе жатқандығы айтылады) және «Бахтер бары» деп белгілі Oddfellows Hall (1811 жылы ғимарат салынысы кезінде қайтыс болған шебердің келе жатқандығы айтылады) кірді. 2009 жылдың мамыр айына дейін Ланкашир және Солтүстік-Батыс аймақтарымен байланыс ақпарат құралдарында да көрінді, Тодмордэн BBC North West-тен аналогты телесигнал қабылдады. Жергілікті теледидар трансляциясы BBC One және BBC Two арналарын Тодмордэн аймағына жеткізді, бірақ ITV және Channel 4 арналары Emley Moor (Корнхольм арқылы) трансляциясынан өзгеше болды, ол ITV Yorkshire арнасын көрсетті. 2009 жылдан бастап көптеген қызметтер Корнхольм арқылы трансляцияланды, бірақ Валсденнің кейбір бөліктері Солтүстік-Батыс аймағынан телесигналды сақтап қалды. 2010 жылдың ақпан айында Тодмордэн BBC Radio 4 бағдарламасы «Costing the Earth: The New Diggers» бағдарламасында еске алынды. Көкөніс өсіру үшін пайдаланылмаған жерді қайтару, бұл жергілікті қауымдастыққа қалай көмектесетіні және өзгерістерге қалай ықпал ететіні туралы партизандық бағбандық тобының мүшелері сөз сөйледі. 2011 жылдың қараша айында Тодмордэн Channel 4 арнасының «The Secret of Luck» бағдарламасында пайда болды, онда Деррен Браун қала тұрғындарына Центр Вейл паркіндегі иттің мүсіні сәттілік әкелетініне сендіруге тырысты. 2010 жылдың қыркүйегінде Тодмордэнге сол кездегі ханзада Чарльз (қалаға екінші рет келді) Мэри Клеардың «Incredible Edible» жобасын қолдау үшін келді. Бұл туралы BBC Yorkshire арнасында хабарланды. Тодмордэннің жергілікті газеті – Johnston Press компаниясына тиесілі «Todmorden News», қазір (2015 жылдың қазанынан бастап) көршілес қаладан келген «Hebden Bridge Times» газетімен біріктірілді. Singletrack, ұлттық тау велосипедтері журналы Тодмордэнде орналасқан.

Todmorden has been used as a location for the 1980s BBC TV police drama Juliet Bravo, Territorial Army series All Quiet on the Preston Front, parts of The League of Gentlemen, BBC TV miniseries Oranges Are Not the Only Fruit, the BBC1 series Life on Mars, a town in the book Spooks Blood and a film adaptation of the novel My Summer of Love. The BBC One crime drama series Happy Valley, written by Sally Wainwright (who grew up in nearby Sowerby Bridge), is filmed in and around the town, amongst other locations. In the 1980s, the town was used for two consecutive episodes of BBC fashion series The Clothes Show. Todmorden featured in the ITV paranormal show Strange but True which in their pilot episode from May 1993 investigated the UFO claims in the Todmorden area. The programme included a closed surgery in which Harold Shipman worked for a number of years, as well as the town hall (haunted by a grey lady), and Oddfellows Hall (known as Baxter's bar), which is haunted by a builder who died in the construction of the building in 1811. Before May 2009, the links to Lancashire and the North West were also seen in the media with Todmorden receiving an analogue TV signal from BBC North West. The local television transmitter relayed BBC One and BBC Two to the Todmorden area, however ITV and Channel 4 was different and has always been relayed from Emley Moor (via Cornholme) which broadcasts ITV Yorkshire. Since 2009 the majority of services were relayed via Cornholme although some parts of Walsden retained their television signal from the North West. In February 2010, Todmorden featured in the BBC Radio 4 programme Costing the Earth: The New Diggers. Members of a guerrilla gardening group spoke about reclaiming unused land for growing vegetables, how this helps the local community and how it can be a driver for change. In November 2011, Todmorden featured in the Channel 4 programme The Secret of Luck, in which Derren Brown sought to convince the town that the dog statue in Centre Vale Park brought good luck. In September 2010, Todmorden received a visit from then Prince Charles (his second visit to the town) who came to support Mary Clear's Incredible Edible project. This featured on BBC Yorkshire. Todmorden's local newspaper is the Todmorden News owned by Johnston Press, now merged (since October 2015) with the Hebden Bridge Times from the neighbouring town by the same publisher. Singletrack, a national mountain biking magazine, is based in Todmorden.

Крикет

Тодморден крикет клубы 1837 жылдан бері бар және қазіргі уақытта қаладағы Центр Вейлде ойнайды. Олар Ланкашир лигасындағы жалғыз Йоркшир командасы.

Ғылым және техника

Джон Митчелл Натталл (1890–1958) – Тодморден қаласында туған, Гейгер-Натталл заңымен есімдері танымал физик. Джон Рамсботтом (1814–1897) – осы қаланың механикалық және теміржол инженері және ойлап табушысы.

Нобель сыйлығының иегерлері

Тодмордэнде екі Нобель сыйлығының иегері бар: профессор сэр Джон Коккрофт (физика) және профессор сэр Джеффри Уилкинсон (химия). Туған күндері 24 жыл айырмашылыққа қарамастан, екеуі де Тодморден грамматикалық мектебінде (қазір Тодморден жоғары мектебі, ал бұрынғы грамматикалық мектеп ғимаратында қазір Ферни Ли бастауыш мектебі орналасқан) оқыды және екеуінің де ғылым пәнінің мұғалімі Люк Сатклифф болды.

Саясат және құқық

Джон Фильден (1784–1849), Тодмордендегі жер және фабрика иесі, сондай-ақ қаланың Фильден отбасының мүшесі, парламент депутаты және фабрика реформасы үшін жүргізілген Он сағаттық науқанның ұлттық жетекшісі болды. Сэмюэл Филден (1847–1922), социалист, анархист және еңбек қозғалысының белсендісі, 1886 жылы Чикагодағы Хеймаркет оқиғасы бойынша сотталған сегіз адамның бірі. Ол тағы алты айыпталушымен бірге өлім жазасына кесілді, бірақ Иллинойс штатының губернаторына кешірім сұрап хат жазғаннан кейін, 1887 жылдың қараша айында оның жазасы өмір бойына түрмеге ауыстырылды. Ол 1893 жылы тағы екі сотталушымен бірге кешірілгенге дейін алты жыл түрмеде отырды. Ол 1922 жылы Колорадо штатында қайтыс болды және әйелі мен екі баласымен бірге Колорадо штатының Хюрфано округіндегі Ла Вета (Пионер) зиратына жерленді. Уилфред Джадсон, Канада Жоғарғы сотының судьясы, Тодморденде дүниеге келді және балалық шағын Тодморденде өткізді. Ребекка Тейлор, 2012 жылдың 8 наурызынан 2014 жылдың 2 шілдесіне дейін Йоркшир және Хамбер өңірінен Либералды демократтар партиясынан Еуропарламент депутаты болды.

Өнер және мәдениет

Саяхат жазушысы Джефф Кроутер (1944–2021) 1972 жылдан 1980 жылға дейін Лондонның BIT Travel Guides бас редакторы болды. BIT Travel Guides – Еуропадан Азияға және Австралияға созылған хиппилердің жер бетіндегі саяхат жолын қамтыған алғашқы нұсқаулықтардың бірі. Кроутер 1977–1995 жылдары Lonely Planet үшін жемісті автор болды және компанияның алғашқы кезеңдерінде маңызды рөл атқарды. Ол «Африка арзан бағамен», «Оңтүстік Америка арзан бағамен» кітаптарының бірінші басылымдарын жазды және «Үндістан арзан бағамен» кітабының бірінші басылымына үлес қосты. 2016 жылы Британ кітапханасы «Карталар және 20 ғасыр» атты көрмесінде Кроутердің қолмен салған саяхат карталарын және «Оңтүстік Америка арзан бағамен» кітабының бірінші басылымына арналған зерттеу журналдарын көрсетті. Ол 2021 жылдың 13 сәуірінде Австралияның Солтүстік Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында қайтыс болды. Ливерпульде туған драматург Фред Лоулес Тодморденде үй иесі; ол сонымен қатар BBC One телеарнасының «EastEnders» сериалына, сондай-ақ бірнеше теле- және радиобағдарламаларға сценарий жазды. Тодморден актрисасы Клэр Бенедикт Ұлыбританияның «Waking the Dead», «Prime Suspect», «Unforgiven», «Holby City», «Casualty», «Doctors», «Grange Hill», «The Bill» және «Lenny Henry Show» телешоуларында ойнады. Ол «Меризаирас» (1996), «Фелисияның саяхаты» (1999) және «Юпитердің көтерілуі» (2015) фильмдерінде түсті және Ұлттық театр мен Корольдік Шекспир компаниясы үшін жұмыс істеген көптеген театрлық рөлдерде ойнады. BBC радиосында ол «Бірінші леди детектив агенттігінде» Прешес Рамоцве дауысын сомдады. Тодморденде туған актер Диккен Эшворт «Coronation Street» және «Brookside» телесериалдарында ойнады. Актер Тони Бут, Шери Блэрдің әкесі және бұрынғы премьер-министр Тони Блэрдің әкесі Тодморденде тұрды. Бейздер әулеті 19 және 20 ғасырларда көрнекті суретшілер болды: Альфред Бейс (1832–1909) – суретші, Уолтер Бейс (1869–1856) – суретші, Гилберт Бейс (1872–1952) – мүсінші және Джесси Бейс (1876–1970) – суретші (оның кейбір туындыларын Лумбуттс методистік шіркеуінде, Лумбуттс, Тодморденде көруге болады). Жазушы, суретші, саяси белсенді, журналист және саяхатшы Уильям Холт (1897–1977) болды. Уильямды көбінесе Тодморден және басқа да жергілікті аймақтарда ақ аты Триггермен жүргенін көруге болады. Клавишник Кит Эмерсон (1944–2016), Ұлыбританияның прогрессивті рок-топтары «The Nice» және «Emerson, Lake & Palmer» тобының негізін қалаушы мүшесі, отбасы оңтүстік жағалаудан эвакуацияланған кезде қалада дүниеге келді. Тодморденде туған музыкант Джон Хеливелл «Supertramp» тобының саксофонисті болды. «The Smiths» тобының бас гитарисі Дейл Хибберт, «Boy Interrupted» атты әннің авторы. Биг-бенд жетекшісі Джефф Лав (1917–1991) Тодморденде дүниеге келді. Бұрынғы BBC ауа райы хабаршысы Джон Кеттли (1952 жылы туған) Тодморденде өсті. Композитор Тим Бенджамин (1975 жылы туған) Тодморденде тұрады, ал оның «Эмили» операсының әлемдік премьерасы 2013 жылы қаланың «Hippodrome» театрында өтті.

Travel writer Geoff Crowther (1944–2021) was an early and long time editor of BIT Travel Guides, London from 1972 to 1980. The BIT Travel Guides were some of the first guidebooks to cover the overland Hippie trail from Europe to Asia and Australia Crowther went on to be a prolific author for Lonely Planet (1977–1995) and played a key role in the early days of the company. He wrote the first editions of Africa on a Shoestring, South America on a Shoestring and contributed to the first edition of the India on a Shoestring. In 2016, the British Library in their 2016 exhibition 'Maps & the 20th Century' showcased Crowther's hand drawn travel maps and his research journals for the first edition of South America on a Shoestring. He died in Northern New South Wales, Australia on 13 April 2021. Fred Lawless, Liverpool born theatre playwright has a house in Todmorden; he was also a writer for the BBC One TV series EastEnders, as well as several other TV and radio programmes. Todmorden actress Claire Benedict has appeared in UK TV shows Waking the Dead, Prime Suspect, Unforgiven, Holby City, Casualty, Doctors, Grange Hill, The Bill and the Lenny Henry Show. She featured in the films Merisairas (1996), Felicia's Journey (1999) and Jupiter Ascending (2015) and has had numerous theatre roles, including work for the National Theatre and Royal Shakespeare Company. On BBC radio she is the voice of Precious Ramotswe in The No. 1 Ladies' Detective Agency. Todmorden born actor Dicken Ashworth appeared in Coronation Street and Brookside. Tony Booth, actor, father of Cherie Blair and father in law of former Prime Minister Tony Blair, resided in Todmorden. The Bayes family of artists were prominent in the 19th and 20th centuries. They were: Alfred Bayes (1832–1909), painter; Walter Bayes (1869–1856), painter; Gilbert Bayes (1872–1952), sculptor; and Jessie Bayes (1876–1970), painter (some of her work can be seen at Lumbutts Methodist Church, Lumbutts, Todmorden). William Holt (1897–1977) was a writer, painter, political activist, journalist and traveller. William was often seen riding his white horse Trigger around Todmorden and other local areas. Keyboardist Keith Emerson (1944–2016), founder member of UK progressive rock groups the Nice and Emerson, Lake & Palmer, was born in the town while the family was evacuated from the south coast. John Helliwell, another Todmorden born musician, was saxophonist in the band Supertramp. Dale Hibbert, original bassist with the Smiths, author of Boy Interrupted. Geoff Love (1917–1991), the big band leader, was born in Todmorden. John Kettley (born 1952), the former BBC weatherman, grew up in Todmorden. Tim Benjamin (born 1975), the composer, lives in Todmorden, and the world premiere of his opera Emily was given at the town's Hippodrome Theatre in 2013.

Спорт

Англияның тестілік крикетшілері Питер Ливер (1940 жылы туған) және Дерек Шеклтон (1924–2007) Тодморден қаласында дүниеге келген.

Басқа

Гарольд Шипман, 1970-1980 және 1990 жылдары 200-ден астам науқасты өлтірген деген күдікпен қаралатын жалпы практика дәрігері, 1974 жылдың наурыз айынан 1975 жылдың қыркүйегіне дейін Абрахам Ормерод медициналық орталығында дәрігер болып жұмыс істеген кезінде кем дегенде бір құрбанды өлімге душар етті. Оның бірінші белгілі құрбаны 70 жастағы Ева Лайонс болды, ол қаладағы Кесвик Клоуз көшесінде тұрды. Шипманға 1995-1998 жылдар аралығында Грейтер Манчестердегі Хайд аймағында жасалған 15 адамды өлтіруге қатысты айып тағылды, және ол 1999 жылдың соңында сотқа тартылды. Алайда, Лионс Шипманның құрбаны ретінде тек 2002 жылдың шілдесінде Дженет Смит ханым оның қылмыстарын толыққанды тергеп бітіргеннен кейін ғана анықталды. Шипман 2000 жылдың 31 қаңтарында кінәлі деп танылды және 2004 жылдың 13 қаңтарында HM Уэйкфилд түрмесінде өз-өзіне қол жұмсады.