Кіріспе

Ilka Gedő (1921 жылы 26 мамырда дүниеге келген, 1985 жылы 19 маусымда дүниеге келген) - венгр суретшісі және график. Оның шығармашылығы ондаған жылдар бойы қуғын-сүргін мен қуғын-сүргіннен аман қалды, алдымен 1930-1940 жылдардағы жартылай фашистік режим, содан кейін 1945-1949 жылдар аралығында салыстырмалы еркіндіктің қысқа аралығынан кейін 1950-1989 жылдардағы коммунистік режим. 1949 жылы аяқталған мансабының алғашқы кезеңінде ол әртүрлі серияларға бөлінетін көптеген суреттер жасаған. 1964 жылдан бастап ол өзінің көркемдік қызметін майлы суреттер жасаумен жалғастырды. "Илка Гедо - венгр өнерінің жалғыз шеберлерінің бірі. Ол авангардтық, дәстүрлі ағымдарға да байланбайды. Оның теңдесі жоқ шығармашылық әдісі оны басқа суретшілермен салыстыруды мүмкін емес етеді".

Ерте өмір және тәрбие

Илька Гедо (1921-1985) - Симон Гедо мен Эльза Вейскопфтың некеінен 1921 жылы 26 мамырда дүниеге келген. Әкесі еврей гимназиясында мұғалім, анасы кеңседе жұмыс істеген. Сол кездегі ең танымал мажар жазушылары мен суретшілері отбасы достарының қатарында болды. Илька Гедо білімді және сезімтал суретші болу үшін барлық мүмкіндіктері бар отбасында өсті. Ол Új Iskola (Жаңа мектеп) деген орта мектепке барды. Бұл мектеп жаңа оқу бағдарламасын және оқыту әдістерін ұсынды. Ілка Гедо бала кезінен бастап өз тәжірибесін жазып, үздіксіз сурет салумен айналысқан. Суретшінің мүлкіне толықтай сақталған жас суреттер сериясы хронологиялық тәртіппен орналасуы мүмкін, сондықтан адам визуалды күнделіктіге тап болады. Ол 17 жасында демалыс күндерін Будапешттен батысқа қарай Баконь төбелерінде өткізген. Демалыс кезінде ол барлық уақытын пейзаждарды суретке салуға жұмсады. Ол қолында сызбалық кітапшасы бар, қайта-қайта қайталанатын қозғалысты бір бұрыштан көру үшін, айтарлықтай еркіндікпен және күрделілікпен ырғақты түсіріп, далада олжалы еркектермен бірге жүрді. 1937-1938 жылдар аралығында сақталған суреттер, акварельдер мен папкалар оның суреттеудің толық техникалық шеберлігіне ие екенін көрсетеді. 1930 жылдардың аяғынан 1940 жылдардың басына дейін Илька Гедоға соғыс соңында нацистер өлтірген еврей тектес үш суретші сабақ берді. 1939 жылы соңғы емтиханды тапсырған жылы Гедо Тибор Галленің ашық мектебінде оқыды. Гедоның екінші шебері Виктор Эрдей (18791944), импрессионисттік стильдегі суретші және график. Гедёдің үшінші ұстазы - мүсінші Иштван Оркени Штрассер (1911-1944). Штрассер Гедодан скульптуралық модельдеудің және массаны бейнелеудің беріктігін үйренді. Мектепті бітіргеннен кейін Илька Гедо Парижде көркемөнер оқуларын бастауды ойлады, бірақ соғыс араласты, ал еврей заңдарына байланысты ол Венгрияның өнер академиясына да бара алмады. Егер Гедё академияға түсуді қалап жатса да, оған жол жабылып қалар еді. Венгрия фашистерінің, Жебелі крест партиясының ықпалы артуымен 1938 жылы еврейлерді ашық түрде құқығынан айыру басталды, оған 1939 және 1941 жылдары Екінші және Үшінші еврей заңдары ілесті. Соғыс кезінде ол керамика жасаумен өмір сүрді, бірақ графика сериясын жасауды ешқашан тоқтатқан жоқ. Илька Гедо Сцентендре қаласына жиі баратын. Будапешттен жиырма шақырым қашықтықтағы Дунайдағы шағын провинциялық қала соғыстар арасында көптеген суретшілерге баспана берді. 1938 жылдан 1947 жылға дейін Илька Гедо қаланың пастель суреттерін жасап, оның формалары мен түстері тікелей табиғаттан алынған. Қызыл, ашық сары, қара қоңыр, көк және жасыл түстердің бояуы жоғары түске жетеді. 1940-жылдардың басына дейін Илька Гедо басқа жас суретшілермен бірге Иоганн Иттеннің бұрынғы шәкірті және Баухаустың мұғалімі болған Гюла Паптың (1899-1982) студиясына барды. 1944 жылға дейін Гедо отбасылық өмірді негізінен қарындашпен зерттеді. Ол өзінің суретшілік мансабының алғашқы кезеңінің аяғына дейін жалғасатын автопортреттер сериясын бастады. 1942 жылы Илька Гедо Социалистік суретшілер тобы ұйымдастырған "Азаттық және халық" атты көрмеге қатысады.

Будапешт геттосындағы суреттер

1944 жылдың 19 наурызында Германияның сегіз дивизиясы Венгрияға басып кірді. Венгриялық яһудилерді қудалау басталды. Венгрияның барлық провинциялық яһудилері Польшадағы концлагерлерге теңдесі жоқ жылдамдықпен айдалды, олардың көпшілігі сонда өлтірілді. (Венгриялық еврей қауымы соғыста 564 500 адамнан, оның ішінде 63 000 адамнан Германияның басып алуынан бұрын қаза тапты.) Дін басшыларының наразылығына және Миклош Хортидің депортацияны тоқтатуға деген екіжүзді әрекеттеріне қарамастан, 1944 жылдың жазында Будапешт геттосында және арнайы белгіленген үйлерде шамамен 200 000 яһуди жиналды. Хортидің Венгрияны соғысқа тартуға деген сәтсіз әрекеті нәтижесінде, Ароу Крос партиясы 1944 жылдың 15 қазанында әскери басып алуды жүзеге асырды. Геттода ең ауыр күндер басталды. Илька Гедоның құтылуы - тек бақыт арқасында ғана. Будапешт геттосында Илька Гедо уақытының көп бөлігін оқып, сурет салумен, айналасындағыларды, оның серіктерін, қарттар мен балаларды жазумен өткізді. Бұл суреттер баға жетпес құнды құжаттар, сонымен қатар олар адамзаттың қорлануы мен қорғанышсыздығының аллегориясы. Өзінің автопортреттерінің бірінде ол өз тағдырына билігін жоғалтқан адамды көрсетеді. Осыған байланысты оның жасы да, жынысы да жоқ. Соңғы суретте суретшінің сурет тақтасымен суреттелген өзіндік суреті бар. Көзі түк емес жерге қарайды. Эго өзінен өзі қолдау іздеп жүреді.

Өзін-өзі суреттеу суреттері (19451949)

1945 жылы Жаңа жыл қарсаңында Илька Гедо Сегед университетінде химия оқыған Эндре Биромен танысты. Соғыстан кейін ол Нобель сыйлығының лауреаты, венгр ғалымы Альберт Сент-Дьёрги басқарған ғылыми-зерттеу институтында жұмыс істей бастады. Өнерге тапқыр суреткерге үлгілер қажет болды, сондықтан Гедё отбасы мен достарынан басқа, өзіне ең ыңғайлы үлгі тапты. Илька Гедо өзін-өзі суреттеуді өз бетінше, шыншылдықпен және өзін-өзі зерттеу арқылы жасайды. Бұл суреттер бір мезгілде физикалық шындықты және эмоционалдық сезімталдықты туғызатын түрде жасалған. Алайда, оның шындықты адал және дәл бейнелеуге деген күш-жігеріне күмән туды: оған тән дәстүрлі және құрастырылған модельдеу біртіндеп экспрессивті, жарылыс және шиеленіскен стильмен алмастырылды. Fillér utca автопортреттер сериясының суреттері көрерменге қатыгез адалдықтары мен шынайы көркемдік күшімен әсер етеді.

Ганц фабрикасының суреттері (1947-1948 жж.)

Жаңа тақырыптарды үнемі іздеген Гедо өзінің Fillér көшесіндегі үйіне жақын орналасқан Ganz машина фабрикасында сурет салуға арналған бай және визуалды анимациялы ортаны тапты. Илька Гедоға өнерпаздардың еркін кәсіподақ одағының ұсынысы бойынша Ганц фабрикасына баруға рұқсат берілді. Сол кезеңдегі автопортреттеріндей, Ганц фабрикасының суреттері мен пастельдері бірнеше қайталанатын тақырыптарды көрсетеді. Бұл - рухани шоғырлану мен көркемдік күшті ашатын сәттік тәжірибенің жылдам эскиздері. Бұл суретшілердің өнеркəсіпке деген көзқарасын білдіреді. Ика Гедоның зауытта сурет салу шешімі саяси себептермен емес, және бұл суреттерде идеализацияның еш ізі жоқ. Үлкен ішкі кеңістіктің панорамалық көрінісі мен шаршаған жұмысшыларды зерттеудің кезегі. Илька Гедоның Ганц фабрикасының суреттері реалистік, бірақ, ең бастысы, экспрессивті және әсерлі. Бұл шығармаларда кеңістік пен үлкен формалар жаңалық ретінде ұсынылады. Ұшақтар мен блоктар арасында адам схемалық фигураға дейін азаяды. Ғарышта пайда болатын заттар фигураларды жалмап жатқандай.

Кестелер сериясы (1949)

Бұл суреттердің тақырыбы, кішкентай және әрқашан көрінетін үстел, қарапайым, ол әрқашан қол жетімді. Бұл суреттердегі сызықтар ешқашан аумақтың жабылуының контуры емес: олар әрқашан қозғалады, осылайша құпия энергияларды босатады.

Шығармашылық тыныштық кезеңі (1949-1965 жж.)

Геденин суреттерін оның отбасы мен бірнеше достарынан басқа ешкім көрген жоқ. Осы кезеңде 1945 жылдан 1949 жылға дейін пастельмен қатар ол майлы бояуларды да қолдана бастады, бірақ Гедо депрессияға ұшырап, өзі бастан кешірген қиындықтардан шығудың жолын көрмей, осы жылдары жасалған майлы суреттердің көпшілігін жойды. 1945-1948 жылдар аралығында ерекше еркіндік кезеңінен кейін коммунистік диктатураның басталуы Илька Гедоның өміріне кері әсер етті, ол он алты жыл бойы көркемдік қызметтен бас тартудың бір себебі болды. 1949 жылы Илька Гедо сурет салу мен сурет салуды тоқтатты. Өз еркімен тастап кетуі 1965 жылға дейін жалғасты. Осы жылдар ішінде, бірнеше түсті эскиздерден басқа, ол қолына қарындаш немесе щетка алмады, тіпті балаларымен ойнағанда да бұдан бас тартты. Оның бұл шешімін түсіндіру керек, өйткені өнерді өмірдің мәні мен мақсаты деп санайтын суретші, оны жасауға мәжбүр болмай, шығармашылықты тоқтатады. Өнерге деген қызығушылығымның үш себебі бар еді. Біріншісі - коммунистік диктатураның басталуы, екіншісі - Илька Гедоның өнеріне танылудың жоқтығы (Гедоның достары бейнелі немесе бейнелі нәрселерге қарсылық танытты, бейнелеу саяси көрініс құралы ретінде қабылданды) және үшіншісі - Илька Гедо өзінің талантына тек өнер жасауды тоқтату арқылы ғана адал бола алатынын мойындады. Илька Гедо сурет салуды тоқтатқанда, ол қайтадан сурет салу мүмкіндігін мүлдем тастаған жоқ. Ол өнер тарихын жан-жақты зерттеді. Түс теориясы туралы көп оқыды. Ол Гётедің "Төстер теориясын" оқып, мұқият жазбалар жасап, оның ұзын үзінділерін аударды. Осы зерттеулерсіз екінші көркемдік кезеңнің түстер әлемі мүмкін болмас еді. 1960 жылдардың ортасында суретші алдыңғы кезеңдегі суреттердің бәрін дерлік пашпарт-шоуларға орналастырды, сондай-ақ оларды тақырыптарға сәйкес папкаларға таңдады. Бұл іс көп жылдар бойы жалғасты. Суретшінің алғашқы жеке көрмесі 1965 жылы 15 мамырда ашылған студиялық көрме болды, онда 1945 және 1948 жылдар аралығында жасалған суреттердің таңдауы көрсетілді. 1960 жылдардың басында коммунистік партияның қоғамға ықпалы біршама жеңілдеді, бірақ Илька Гедоның оқшаулануы жалғасты. Илька Гедоның жағдайы одан да нашарлай түсті, өйткені оның көптеген достары, оған қарағанда, режиммен келісімге келді, ал жас ұрпақтың талантты суретшілері ресми өнер саясаты жүйесінен шығып, батыста танылды. Соғыстың соңғы екі жылында және 1945 жылдан кейінгі төрт жылдық бостандық кезеңінде Илька Гедо көптеген суреттер жасаған, ал ол, ақыры, елу тоғыз жасында 1980 жылы алғашқы көрмесіне қатысқан кезде оның бар екендігі ұмытылған.

Суреттер

1960 жылдары Илька Гедо майлы бояумен сурет салуды бастады. Ол "Екі қадам" суреттерін жасаған. Ол алдымен композицияның эскизін жасап, макетті дайындап, әр түрлі өрістерге тиісті түстердің атауын жазды. Ол түстер үлгілерін жинақтап, оларды қолданған жерлерін жазып берді. Ол ешқашан суреттерін импровизациялаған емес, оның орнына бастапқы жоспарды кеңейтті. Оның суреттерінде суық пен жылы түстердің күші теңдей көрінеді. Ол суреттерін баяу, болжаулар арқылы жасайды, шығармашылық процесінің қадамдарын күнделіктерде жазады, осылайша барлық суреттердің жасалуын қадағалауға болады. Күнделік жазбаларында суретшінің картинаны жасауға байланысты барлық болжамдары жазылған. Ол бір суретті бір жағына қойып, сол суретті басқа суреттей жалғастырды. Суретті қайтадан түсірмей тұрып, ол күнделікті жазбаларын оқып шығатын. Оның шығармашылық әдісі инстинктке сай келеді, бірақ ақыл-ойының тәртібін ұмытпайды. Өнер сыншылары оның модерн және югенд стиліне деген құштарлығын тез дәлелдеді. Алайда, Гедоның нағыз ностальгиясы жоғалған мифологияға байланысты және бұл жағынан ол өзінің алдыңғы қатарлы ғасырлық әріптестеріне ұқсас. Ол бұл мифологияны, жеке болса да, жойылып бара жатқан әлемнің естеліктерін естеріне түсіріп, бағалай алатын өнерде тапты. Белгілі мажар өнер тарихшысы Ласло Беке 1980 жылы оның өнерін былай бағалады: Менің ойымша, сіздің өнеріңіз бен "заманауи" үрдістердің арасында кез-келген ұқсастық жасау мүлдем мағынасыз, өйткені сіздің өнеріңіз 1860 және 2000 жылдар аралығында кез-келген уақытта туылған болуы мүмкін. Ол "сырттан" емес, "ішінен" шабыт алады, оның үйлесімділігі мен шынайылығы осы өнердің оның жасаушысымен қарым-қатынасынан туындайды, бұл бұл шығармаларды көрушілердің ешқайсысының назарынан тыс қалуы мүмкін емес. 1985 жылы Compass Gallery оның суреттері мен суреттерін ұсынған Глазгода ол өзінің алғашқы өнерін көрсетті.

Хронологиясы

1921: Илька Гедо 1921 жылы 26 мамырда Будапештте дүниеге келді. 1939: Илька Гедо Тибор Галленің тегін мектебінде болды. 1940: Ол OMIKE (Мажар еврей білім беру қауымдастығы) екінші көрмесіне қатысады. 1939-42: Ол Ердей Виктордан оқу алады. 1942 жылы Социалистік суретшілер тобының көрмесіне қатысады. 1942-43: Иштван Оркейн Штрассердің тегін мектебінде оқиды. 1943 жылы: Гедо ОМИКЕ-нің бесінші көрмесіне қатысады. 1944: Будапешт геттосы сериясы пайда болды. 1945: 1945 жылдың күзінде Илька Гедо Бүкіләлемдік көркемсурет академиясына толық уақытты студент ретінде оқуға түседі. Алайда ол алты айдан кейін академиядан кетеді. Ол Гюла Пап мектебінде сурет салады. 1946 жылы биохимик Эндре Бироға үйленеді. 1947 жылы тұңғыш ұлы Даниель дүниеге келеді. 1949: Суретшілікті тоқтатады. 1950 жылдан бастап өнерге араласпайды. Оның қызығушылығы өнер философиясы, өнер тарихы және түстер теориясына бағытталған. Ол Гётедің түстер теориясынан үлкен үзінділерді аударады. 1953 жылы оның екінші ұлы Давид дүниеге келді. 1962 ж.: Венгрияның Ұлттық галереясы суретшінің үш суретін сатып алады. 1965: 1945-1949 жылдардағы суреттермен студиялық көрме. Ол өзінің көркемдік қызметін қайта бастайды. 1969 1970: Парижде бір жыл тұрады. Ол "Ламберт галереясының" топтық көрмесіне қатысады. 1974 жылы Бейнелеуші суретшілер қауымдастығына қабылданды. 1980 ж. Венгрияның Секешфехервар қаласында Санкт-Стефан мұражайында ретроспективті көрме. 1982 ж. Будапешттегі Дороттия галереясында көрме. Венгрияның Ұлттық галереясы суретшінің екі суретін сатып алады. 1985: 19 маусымда Будапештте қайтыс болды. Сцентендрень өнер колониясының галереясында суретшінің жеке көрмесі ашылады. Гласгоудағы Венгрия маусымы аясында Илька Гедоның тағы бір жеке көрмесі ұйымдастырылды. Бұл оқиға ағылшын баспасөзінде кеңінен жарияланды.